Qazybek bı shapanynyń qasıeti

Qazybek bıdiń shapany Ulttyq mýzeıdiń Tarıh zalynda tur. Jádigerdi bı­diń jetinshi urpaǵy Altyn Qojahmetov 2008 jyly Prezıdenttik mádenıet orta­lyǵyna ótkizgen. Parsha matadan tigilgen shapanǵa altyn, kúmis, mys jipterden «qumyra», «qus qanaty», juldyzsha, ósimdik tektes órnekter júrgizilipti. Sha­pan­nyń jalpy uzyndyǵy – 135 sm, jeńiniń uzyndyǵy – 70 sm. 1665-1765 jyldar aralyǵynda ómir súrgen Qazdaýysty Qazybek bıdiń zerli shapany biz kórgen shapandarǵa múlde uqsamaıdy. Túsi de erekshe. Úsh ǵasyrǵa jýyq saqtalǵan já­diger óńdeý barysynda ózgertildi me, túpnusqasy qandaı boldy eken? Kókeıdegi su­raq­qa jaýap izdep, 2,5 jyl boıy bıdiń shapanyn qaıta óńdeýden ótkizip, qal­pyna keltirgen Ulttyq mýzeıdiń res­tavratory Tursynkúl Jaılaýbaevamen áń­gi­melestim.

– Bul shapan jaı shapan emes, – dep bastady áńgimesin Tursynkúl apa. – Qa­sıetti shapan. Ony eń alǵash Myrzataı Jol­dasbekov 2008 jyly Qarqaraly aýdanynan taýyp, urpaqtarymen sóılesip, Pre­zıdenttik mádenıet ortalyǵyna alyp kel­gen. Men ol kezde Almatyda bolatynmyn.

Astanaǵa arnaıy shaqyryp, osy shapandy kórsetti. Qyzym da osy is­pen shuǵyldanatyn. Ekeýmiz birge kel­dik. Shapandy sol kezde jerden qazyp alyp­ty. Bóten kózge kórsetpeı, bıdiń ur­paqtary bul baılyqty jerge kómip saqtaǵan eken. Jádigerdiń alǵash alyp kelgendegi túrin shapan dep aıtý qıyn edi. О́te qalyń matadan tigilgen eken, úsh qabattalǵan jipteri setinep ketipti. Bir jaq ıyǵy men etegin yrymdap qıyp ala bergen. Jipterin ajyratyp, jaǵa, jeń, etek, arqa tusyn ornyna qoıǵansha, biraz ábigerge tústik, – deıdi. 

Tursynkúl apa qazir 78 jasta. Sheber apa tiginshiniń oqýyn arnaıy oqymapty. Áke­si zerger bolǵan. «Tiginshilik – ákemnen be­rilgen qasıet», deıdi restavrator. О́ńi ket­ken eski dúnıe kórse, bútin qalpyna kel­tirgenshe asyǵatyn Tursynkúl sheber bıdiń shapanyn qalpyna keltirýge qýana kelisipti.    

«Shapannyń kıesi týraly áńgime bir bólek. «Seniń qolyńnan keledi» degen Myrzataıdyń senimin aqtaǵym kep, bir jaǵynan ózimniń qyzyǵýshylyǵym artyp, shapandy kabınette jasaıtyn bolyp kelistik. Sol ýaqytta kórshi kabı­nettiń jylý beretin batareıasy jaryldy. Onsha mán bermeı, shapandy orap alyp, Astanadaǵy jaldamaly páterimizge alyp keldik. Sóıtsek ol úıdiń de jertólesiniń jylý beretin batareıasy jarylyp, ys­tyq sý terezeden syrtqa atqylap ket­ti. Sodan kóńilim sekem alyp, alańdap qal­dym. Sodan ne kerek, «Almatydaǵy óz úıi­me alyp baryp, sol jerde bastaıyn ju­mysty» dep oıladym da, poıyzben jolǵa shyǵatyn boldyq. Biraq ishteı qoryqtym. Aman-esen jetkize alam ba dep ýaıymdaı berdim. Qyzyma arnaıy kýpege bılet alǵyzyp, kóp keshikpeı jolǵa jınaldyq. Sha­pandy úlken qara shabadanǵa saldyq. Er­teń júremiz degen kúni tús kórippin. Tú­simde qara shabadan poıyzdyń joǵarǵy sóresinde tur eken, bir daýys sol jerden qozǵama dedi. Nede bolsa táýekel, túnimen uıyqtamaı kúzetip bararmyn dep sheshtim. Poıyzǵa jetkenshe qasymyzdaǵy adamdar durys bolsa eken dep ishteı tilep bardym. Qudaıdyń qudiretine tańdanǵanym áli esimde, joǵarǵy eki orynnyń jolaýshylary kelmeı qaldy. Shapandy túsimde kórgen orynǵa qoıyp, qyzymyz ekeýmiz aman-esen Almatyǵa jettik», dedi Tur­synkúl apa shapandy qaıta qalpyna kel­tirý kezindegi kúnderdi eske alyp. 

О́z shańyraǵyna kelgen soń, bıdiń shapanyn jaıyp salyp, emin-erkin jumysqa kirisemin dep oılaǵan sheber qatelesipti. Almatyǵa kelgen soń, aýyryp, tósek tar­typ jatyp qalady. Belgisiz aýrýdyń shı­pasyn tappaı, qyzy Nazymnyń ábden ma­zasy ketedi. Delsal kúıge túsken ismer jıyrma kún degende áreń basyn kóteripti. Qu­ran súrelerin qaıtalap, berilgen tapsyrmany oryndaý úshin, shapandy qaıta qolǵa alady. О́kinishke qaraı qoly júrmeı, jumys toqtap qala beredi. Sol aralyqta otbasynda oıda-joqta kúrdeli jaǵdaılar týyndaıdy. Sodan qos tiginshi asyl murany arqalap, Astanaǵa qaıta oralady. Ábden tıtyqtap ketken Tursynkúl apa shapandy kinálapty. «Osy shapandy qalaı qolyma aldym, sodan beri isimiz ońǵa baspady. Bunyń qasıeti baryn bilip, baıqap júrdim. Qandaı qyrsyq ekenin bilmeımin, shapan tigilmedi. Ábden yza bolyp, bir kúni shapanǵa qarap: «Seni jerden qazyp alǵan, men seni qaıtadan sol jerge, baqshanyń túbine aparamyn da, kóme salamyn. Boldy. Sharshattyń ábden»,  dep urystym deıdi. 

«Ondaı batyldyq qaıda?! Ashýlanǵan­da aıtqan sózim ǵoı. Qyjalatqa túsip, qy­sy­lyp ketken edim. Sol kúni namaz oqyp jatqanda, «meshitke apar» degen ún kel­di kókiregime. «Baıaǵydan nege oıy­ma kelmegen» dep apyr-topyr jınaldym. Shapandy túgeldeı kóterip júrý múm­kin emes. Jaǵasy bólek bolatyn. Sony bir qaltaǵa salyp alyp, meshitke bar­dym. Imam jigitti tanýshy edim, oqy­ǵan-toqyǵany bar, bilimdi bala bolatyn. Jaǵdaıdy baıandap berip edim, «bul shapa­nyńyzda úlken qasıet bar», dep, quran oqı­tynyn aıtty. Qazaqtyń balasymyz, qasıet degen dúnıeni túsinemiz, ózim de ishimnen biletinmin. Quran artyq bolmaıdy ǵoı dep, jaǵa salynǵan qaptyń aýzyn ashyp, otyra qalǵanym sol edi, syrttan ulty basqa, kishkentaı bala jetektegen kempir men shal kirip keldi. Imam jigitke amandasyp, olar da jaıǵasty. Imam jigit maǵan qarap: «Apa, ruqsat etseńiz, myna shapannyń qasıetin myna balaǵa oqımyn», dedi de, qurandy bastap ketti. Men bolsam eshteńe túsinbeı, balaǵa bir, ımamǵa bir qaraımyn. Qazybek bıdiń jaýyryny tıip, qasıeti juqqan shapannyń kıesin eń bolmasa qazaqtyń balasyna aýdarsa bolar edi ǵoı dep mazam ketti. Quran jaıyna qaldy. Qaıdan keldim, úıden-aq oqytýym kerek edi qurandy dep ózime ashýlanyp otyrmyn. Eki ortada qazaqtyń qasıeti basqaǵa aýyp ketetin boldy-aý dep janym shyǵyp barady. Quran aıaqtalyp, álgiler shyǵyp ketti.

– Áı, bala, ne istediń, – dedim. – Qa­sıetti aýdaryp oqydyń ba? – Joq, apa, ol aýdaryla qoıatyn qasıet emes. Keremet úl­­ken kıeli shapan eken, álgi aýrý balaǵa sál de bolsa shapaǵaty tıse eken degen nıetpen oqydym, – dedi. Kóńilim ornyna tústi. Sol qurannan keıin tús kórip, túsim­de shapandy qalaı jasaý kerektigin aıt­ty. Urpaqtan-urpaqqa beriletin qundy já­d­igerdi qalpyna keltirip, halyqqa tapsyrý ońaı bolǵan joq. Oıý, órnegi, kestesi, tigi­lýi, barlyǵyn túsimde aıtyp berdi. Keı­de qalaı tigetinimdi bilmeı, oılanyp qal­sam, isti toqtatyp qoıyp, túsimdi ba­qylaıtynmyn. Kútetinmin.

Shynynda da, túsimde kórsetip beretin. Prezıdenttik má­denıet ortalyǵyndaǵy ujymǵa qudaıy shaı berdim. Sodan keıin ǵana qolym jú­rip, shapannyń jumysy jeńildedi. Astarynyń matasy Qazaqstannan tabylmaı, qyzymyz ekeýmiz О́zbekstannyń Bu­qarasyna arnaıy baryp, sol jaqtan alyp keldik. Shapannyń salmaǵy óte aýyr. Ony asyp qoıýǵa bolmaıdy. Ashyq jerge kólbeı jatqyzyp qoıý kerek dep eskertken edim. Ýaqyt ótken saıyn, salmaq etegine qaraı túsip, shapan búlinedi. Qazir jádiger áınektiń ishinde asýly tur. Sonyń saldarynan shapannyń etegi jasyldana bastaǵan. Bıdiń shapanyn áli talaı urpaq kórýi kerek qoı. Oǵan qazir kóńil bólip jatqan eshkim joq»,  dep renishin bildirdi.

...Shapandy sýretke túsirer kezde qyzyq jaǵdaı boldy. Jádigerdiń alǵash qazylyp alynǵannan keıingi sýretin Tursynkúl apa úlkendeý etip shyǵartyp, saqtap qoıypty. Elektrondy nusqasy joq. Babamyz jamylǵan qasıetti sha­pannyń sýretin sýretke túsirýge týra keldi. Qoldaǵy bar oljany kóbeıtip alýdy maqsat etip, fotograf aǵaımen Tur­synkúl apaıdyń kabınetine bardym. Ol kisiniń ózin jumys ústinde bir-eki ret sýretke tartyp alǵan soń, shapannyń sýretine aýys­qanbyz. Úlken sýretterdi ret-reti­men Qanat aǵaıǵa usyna bastadym. Alǵash­qysyn ári-beri qarady da, ústel ús­tine yńǵaılap qoıdy. Sýretke túsirý úshin fotoapparatty tómen qaratyp, ózi úńile bergende, kózildiriginiń shynysy jerge túsip ketip, kúl-parshasy shyq­ty. Túkke túsinbeı qaldyq. Bosap qal­ǵan ba edi? – dedim birden basqa eshteńe oıla­ǵym kelmeı. – Joq, – dep kózildirigin alyp, burandalaryn tekserdi. – Barlyǵy or­nynda. Jańa bolatyn... О́zi de tań-ta­masha. Ishimnen «bissimillá» dedim. Esh­teńe túsinbeı qaldyq. Sonda da asyl mu­rany sýretke túsirdik. Dál osy sátte kózildirik shynysynyń shaǵylyp ketýi, shynynda da, jaı ǵana kezdeısoqtyq pa, álde Jaratqannyń qudireti me? Tylsym. Basqa jaýap joq. Dalada – HHI ǵasyr...

Láılá NOǴAIBEKQYZY

Astana