Qazaqstanda ár besinshi bala semizdikke shaldyqqan

Sarapshylardyń pikirinshe, fastfýdtardy jıi tutyný, ýaqytyly ystyq tamaq ishpeý jáne qımyl-qozǵalystyń azdyǵy artyq salmaqqa ákelip otyr. Semizdikke beıim balalar óse kele qant dıabeti, júrek-qan tamyrlary aýrýlaryna jıi shaldyǵady. Ári artyq salmaq asqazannyń sozylýyna, toıymsyzdyqqa ákelip soǵady. Sondyqtan bul qazir jahandyq máselege aınalyp otyr.

Byl­tyr ǵana Birikken Ulttar Uıy­my balalar arasyndaǵy se­mizdikti joıý­dy jáne bul problemany ýaqyt ótkizbeı sheshýdi usynǵany esimizde. Al Qazaqstanda bertinge deıin jetkinshekter arasyndaǵy semizdik onsha úlken másele retinde qaralǵan joq, oǵan sebep te az-tyn. Salamatty ómir saltyn qalyptastyrý problemalarynyń ulttyq or­talyǵy tek 2015-2016 oqý jylynda bastaýysh synyp balalary arasynda ar­tyq salmaq pen semizdik bel­gilerine, olardyń ustanǵan ómir saltyna, tamaqtaný má­denıetine alǵash ret monı­torıng jasady. Arnaıy COSI hattamasy negizinde júr­gizilgen zertteý jumysyna qa­zaq­standyq 5500 bala men 5 myń­ǵa jýyq otbasy jáne 142 mektep qatysqan. Solardyń ishinde artyq salmaq – 13,1 paıyzdy, semizdik 6 paıyzdy quraǵan. Osylaısha, mamandar Qazaqstanda 8-10 jas aralyǵyndaǵy ár besinshi bala semizdikke shaldyqqan degen qorytyndyǵa keldi. 

Densaýlyq saqtaý mınıstr­liginiń Densaýlyq saqtaýdy damytý respýblıkalyq orta­lyǵynyń málimetine súıensek, qazirgi tańda elimizdiń jalpy bilim beretin oqý oryndarynda «densaýlyqty ny­ǵaıtýǵa yqpal etetin mektep­ter» qanatqaqty jobasyn en­gizý qolǵa alynǵan. Mundaı bastamany Dúnıejúzilik den­saýlyq saqtaý uıymynyń Qazaqstandaǵy keńsesi kóterip otyr. Osyǵan baılanys­ty ótken dóńgelek ústel jıynynda atalǵan uıymnyń sarapshysy, Eýropadaǵy den­saýlyq mektepteri jeli­siniń keńesshisi Gýf Baýers jo­baǵa qatysýshy mektepter úshin arnaıy nusqaýlyqtar berip, Qazaqstanda mektep oqý­shylary densaýlyǵyn ny­ǵaıtý baǵdarlamalary boıynsha ulttyq strategııa ázirleý ke­rek­tigin alǵa tartty. 

DDU-nyń qanatqaqty jobasy ázirshe elimizdiń tórt óńi­rinde – Astana men Almaty qalasynda jáne Mańǵystaý men Qyzylorda oblystaryn­da engizilip otyr. Osy jobaǵa qatysýshy Almaty qa­lasyn­daǵy №116 mekteptiń dırektory Ekaterına Anı­sımovanyń aıtýynsha, jo­ba qolǵa alyn­ǵaly bilim osha­ǵynyń tárbıe úderisine ózge­rister engizilip qana qoımaı, oqýshylar ta­ǵamynyń sapasy artyp, as qaýip­sizdigi men úılesimdi má­zirge erekshe den qoıyla bas­taǵan. Ata-analar men oqý­shylar arasynda salamatty tamaq­tanýǵa baılanysty paıdaly dárister oqylyp, tárbıe ju­­mystary júrgizilgen. Al­ As­tana qalasynyń №10 mek­tep-gımnazııasynyń muǵa­limi Erbol Árenovtiń atýynsha, qa­nat­qaqty jobanyń arqa­synda oqýshy­larǵa arnalǵan emdeý-shynyq­tyrý bólmesi jabdyqtalyp, jańa úıirmeler ashylǵan. Sondaı-aq bas­taýysh synyptardyń oqýshylary densaýlyq álippesimen qamta­masyz etilgen.

Endi osy jobany Densaý­lyq saqtaý mınıstrligi elimizdiń barlyq mektebine ta­ratýdy kózdep otyr. Al «Qazaqstandaǵy densaý­lyq­ty nyǵaıtýǵa yqpal ete­tin mektepter» jobasy men DDU-nyń tájirıbesi Den­saýlyq saqtaýdy damytý respýb­lıkalyq ortaly­ǵy­nyń saıtynda jarııalanyp, qyzyǵýshylyq ta­nytqan jandarǵa qoljetimdi bolmaq.

Jalpy, qazaq halqy erte­den-aq tamaqtaný jaǵyna saýatty bolǵan. Al qazir adamnyń sana-sezimi zamanǵa saı ózgerip, materıaldyq-tehnıkalyq jaǵ­daıymyz qaryshtap damysa­ da durys tamaqtaný máde­nıetin meńgere almaı kelemiz. Aýrýdyń basty sebebi ta­ǵam­tanýdyń durys jolǵa qoıyl­maýynan ekendigin jete túsine almaýdamyz. Tamaq rejimin, tártibin saqtaýǵa kóńil bóle ber­meıtinimiz sondyqtan.

«Kedeıdiń bir toıǵany – shala ba­ıyǵany» dep keıde shekten tys kóp jeımiz nemese kúni boıy ashqursaq júremiz de, keshkisin tyńqıyp toıyp alamyz. Munyń ózi aǵzaǵa úlken zııan. Mamandardyń aıtýynsha, qazir adamdardyń basym kópshiligi eki ret ystyq tamaq ishýdi umytqan. Tipti 9 paıyzy táýligine bir-aq ret tamaqtanady eken. Kópshilik jemis-jıdekti neǵurlym kóp tutynsa, soǵurlym paıdaly ekenin sanaly túrde bilse de, ony saqtaı bermeıdi. Mine, úlkenderdiń tamaqtaný mádenıetindegi osy olqylyqtar endi balalarǵa «juǵyp» ja­tyr. Jetkinshekterdiń jar­tylaı daıyn taǵamǵa úıir­sektigi, dalada oınaýdan góri úıde monıtordyń aldyn­da kóbirek telmirýi jáne úıle­simdi tamaqtanbaýdyń sońy semizdikke ákelip otyr.

Qymbat TOQTAMURAT,
«Egemen Qazaqstan»