Bul rette Agroónerkásip keshenin damytýdyń 2017-2021 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasynda da mal sharýashylyǵy negizgi baǵyttardyń biri retinde qarastyrylyp, onyń eksporttyq áleýeti joǵary ekeni atap ótilgeni málim.
Jalpy, qazaq jerinde negizgi tórt túliktiń qaı-qaısysyn bolsa da ósirýge qolaıly tabıǵı jaǵdaı bar. Myńǵyrtyp qoı aıdap, kele-kele túıe ósirýge de múmkindik mol. Biraq búgingi zaman yńǵaıynda sannan góri sapa basymdyqqa ıe bolǵandyqtan, asyl tuqymdy mal sharýashylyǵynyń órisin keńeıtý asa mańyzdy ekeni aıtpasa da túsinikti. Sol sebepti de elimizde asyl túliktiń sanyn kóbeıtýge kóńil bólinip, memlekettik qoldaý sharalary da júzege asyrylyp jatqany belgili. Osy oraıda biz qoı sharýashylyǵyna, sonyń ishinde qarakól sharýashylyǵynda atqarylǵan isterge, osy salada qyzmet etken ǵalymdardyń eńbegine de toqtalǵandy jón sanaımyz.
Sondaı ardaqty azamat, daryndy ǵalymdardyń biregeıi, halyqaralyq qarakólshiler qaýymdastyǵynyń tóraǵasy, qazaq ultynan shyqqan jalǵyz úsh márte Memlekettik syılyqtyń laýreaty, Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory, professor Hısmetolla Úkibaev.
1968-1971 jyldary Máskeý qalasyndaǵy Búkilodaqtyq mal sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń aspırantýrasynda oqyp, «Býdan qarakólshiler alý ádistemesin sheshý» ǵylymı taqyryby boıynsha zertteý jumystaryn akademıkter V.Iýdın, N.Gıgıneıshvılıdiń jetekshiligimen Atyraý oblysynyń Embi aýdanynda júrgizedi. Ǵylymı jańalyǵy joǵary baǵalanyp, birneshe avtorlyq kýálik alyp, jabyq doktorlyq dıssertasııalyq ǵylymı keńeste ǵylymı zerttemelerin sátti qorǵap, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń kandıdaty atanady.
Jas ǵylym kandıdaty aspırantýrany bitirer tusta Búkilodaqtyq aýyl sharýashylyǵy ǵylym akademııasy Qalmaq AKSR-niń 1-shi hatshysy B.Gorodovıkovtiń suraýy boıynsha qarakól qoı sharýashylyǵynyń ǵylymı-zertteý zerthanasyn uıymdastyrýǵa joldama alady. Qalmaqtyń et baǵytyndaǵy iri qara ósirý ǵylymı-zertteý ınstıtýtynda qarakól qoıyn ǵylymı-zertteý zerthanasyn uıymdastyryp, eki jyl eńbektenip, 5 sharýashylyqtyń qarakól qoılaryn suryptap, «Polynnyı» keńsharynda asyl tuqymdy qarakól fermasyn uıymdastyryp, 1980 jylǵa deıingi asyldandyrý josparyn jasap, bekitip beredi. Gýrev oblystyq partııa komıtetiniń shaqyrýymen 1973 jyly Gýrevke (qazirgi Atyraýǵa) kelip, Qazaq qarakól sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń Batys bólimshesiniń meńgerýshisi qyzmetine taǵaıyndaldy.
Sol jyldary Qarakól sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýtyna joǵary shendi ofıserlerdiń bas kıimin tigetin kók tústi qarakól eltirisin óndiretin qoı tuqymyn shyǵarý boıynsha memlekettik tapsyrys berilgen bolatyn. Osy tapsyrmany oryndaý úshin «Gýrev» asyl tuqymdy ártúrli kók qoı sharýashylyǵynda joǵary dárejeli seleksııalyq jumystar uıymdastyrady. Eltiriniń sapaly I sorttylyǵyn 95%-ǵa, kók eltiriniń úles salmaǵyn 68%-ǵa gomogendi juptastyrý arqyly jetkizip, sonyń nátıjesinde sharýashylyq Odaq boıynsha sosıalıstik jarysta birinshi orynǵa ıe bolyp, 1980 jyly «kógildir reńdi» qoı tuqymynyń gýrevtik (atyraýlyq) zaýyttyq túri shyǵarylady. Bul zertteý jumystary boıynsha birneshe avtorlyq kýálik alynyp, 1982 jyly avtorlar ujymyna, ishinde H.Úkibaev bar, ǵylym men tehnıka salasyndaǵy Memlekettik syılyq beriledi.
Qazaqstanǵa kelgendegi aldyna qoıǵan maqsaty qazaqy qoı men qarakól qoıyn Surhandarııa surymen býdandastyryp, jergilikti jerdiń klımaty men tabıǵatyna, jaıylymy men shóline, uzaq qarly sýyǵyna beıim jańa quıryqty qarakól qoıyn shyǵarý bolatyn. Bul jumysty ol 1974 jyly Atyraý oblysynyń Qyzylqoǵa aýdanyndaǵy quıryqty qazaqy qoı ósiretin «Qyzyltý» keńsharynda bastady. Surhandarııa surymen býdandastyra otyryp, úshinshi satydaǵy býdan qoılardy ózara juptastyryp, negizinen eltirilik baǵytta seleksııalyq zertteýler júrgizdi. 1991 jyly Odaqtyń memlekettik komıssııasynyń qorytyndysymen qarakól qoıynyń Qazaqy sur tuqymdy túri bekitilip, avtorlyq kýálik alyndy da, eltirileri Búkilodaqtyq aýylsharýashylyq kórmesinde joǵary baǵalanyp, daryndy ǵalym Hısmetolla Úkibaevqa kórmeniń Úlken altyn belgisi berildi.
Shól jáne shóleıt aımaqta ósiriletin qarakól qoıynyń kóbeıýine baılanysty jaıylym toza bastady, ony túbegeıli jaqsartýda tereń zertteýler júrgizildi. Ǵylymı jumystyń keń aýqymda óndiriske engizilýine oraı Hısmetolla Úkibaevqa jáne basqa ǵalymdarǵa Qazaq KSR Memlekettik syılyǵy berildi.
Surhandarııa surymen jergilikti qazaqy qoıyn býdandastyryp, ekinshi satydaǵy býdandardy ózara juptastyryp, dene bitimin quıryqty qazaqy qoıǵa uqsastyryp, eltirisin Surhandarııa suryna keltirý baǵytyndaǵy seleksııalyq jumystyń nátıjesinde 1998 jyly dúnıe júzinde teńdesi joq Atyraý, keıinnen qazaqtyń eltirili, etti-maıly, quıryqty qoı tuqymy shyǵaryldy. Osy úlken ǵylymı eńbekteri úshin 2005 jyly Elbasy N.Á. Nazarbaevtyń Jarlyǵymen avtorlar ujymyna, onyń ishinde Hısmetolla Úkibaev ta bar, Qazaqstan Respýblıkasynyń ǵylym, bilim jáne tehnıka salasyndaǵy memlekettik syılyǵy berildi.
«Qarakól» ǵylymı-óndiristik birlestiginiń bas dırektory bola júrip H.Úkibaev bilim berý máselesine erekshe kóńil bóldi. Instıtýttyń mehanıkalandyrý bóliminde zaýyttyq mekeme ortalyǵy turǵyzylyp, 112 jyljymaly qoı qorasy, seleksııalyq irikteýge jınalatyn aýlalar jasalyp, shopandarǵa taratylyp, tozǵan jerlerdi qorshaıtyn jyljymaly mehanıkalanǵan mekeme uıymdastyrylyp, 200 myń gektar jer qorshalyp, sekseýil, jýsan, ızen jáne basqa jabaıy ósimdikter egildi.
Instıtýtta jańa ımmýnogenetıka, bıotehnologııa, gıstologııa jáne morfologııa, krıogendi tehnologııa, túıe sharýashylyǵy mehanıkalandyrý bólimderi men zerthanalary uıymdastyryldy. 10 ǵylym doktory, 55 ǵylym kandıdaty dıssertasııalaryn qorǵady.
Hısmetolla Ysqaquly seksen jasqa ǵylymı shyǵarmashylyq oıy tolysqan, ǵulama bilimdi, jigerli, keńpeıildi, isker, tynbaı izdenýshi, shabytynyń sharyqtaǵan shaǵynda jetip otyr. Ol óziniń jınaǵan ómirlik tájirıbesin táýelsiz Qazaqstannyń órkendeı berýi úshin aıanbaı jumsaı bermek.
Súndet KÁRIMOV
Máskeý
