Dala pıramıdasy

Atalmysh baǵdarlamaǵa sáıkes tarıhı jáne mádenı eskertkishter túgendendi, artynda ónegeli isteri men erlik dańqy qalǵan tulǵalardyń jerlengen oryndary anyqtalyp, bastary jańǵyrtyldy, eskertkish belgiler qoıyldy. Osy qatardan erekshe oryn alatyn oqıǵa Taldy aýyl­­dyq­ okrýginiń aýmaǵynan sa­ty­lan­ǵan pıramıdanyń tabylýy boldy. Taldy ózeniniń bir sala­sy Qarajartastyń boıy­nan 2015 jyly arheolog, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Igor Kýkýshkın ashqan, keıingi qola dáýirine jatatyn bul qurylys topyraq astynda jaqsy saqtalǵan.

Budan shamamen úsh jarym myń jyldaı buryn tastan salynǵan qurylys ústin ǵasyrlar óte jer basyp, shóp ósip tómpeshikke (qorǵanǵa) aınalǵan. Evneı Bóketov atyndaǵy Qaraǵandy memlekettik ýnıversıteti tarıh fakýltetiniń stýdent­teri eki maýsym boıy eń­bek­tenip, bıylǵy jazda alma­ty­lyq arheolog Arman Beıse­novtiń «Be­gazy-Tasmola» serik­testi­gimen birlesip, qurylysty to­pyraq­tan arshyp, qulaǵanyn qalap, mańyn tazalap áýelgi qalpyna keltirgen.

Qazir ma­ńaıy qorshalyp, mármárdan eskertkishtiń pasporty orna­tylǵan, Tabany 15h15 metr, bıiktigi 3-4 metrlik pıramıda monolıtti qurylym. Esh­qan­­­daı qýys nemese qabirge uq­­saı­tyn belgi, nyshan joq. Ese­­sine mańaıy tolǵan eski, jata­ǵan tas molalar. Qurylys qorym basynda joralǵy saltyn ótkizý úshin salynǵan sııaq­ty, óıtkeni eń ústi 4h4 metr, jal­paq plıta tastar tóselgen tegis­ alańqaı.

Tómengi qabatty jaǵalaı tike­sinen tik qoıylǵan qyryq­qa jýyq úlkendi-kishili jalpaq tastar súıeýli tur. Pıramıdany aınala tósel­gen tas joldy restavratorlar jasapty. Qurylystan 40-50 metr jer­­de ústin qaraǵan, buta bas­qan durys pishindi ekinshi tó­be qaraıa­dy. Qarjylandyrý ońtaıly sheshilse, arheologtar ony da qazbaqshy nıette.

Pıramıdanyń aınala­syn­daǵy molalardyń birazyn qa­zyp zerttegen arheo­logtar olar­dyń kópshiliginiń er­­te zamandarda tonalyp ket­ken­di­gine kóz jetkizgen. Qaısy­birinen adamnyń súıekteri, qysh ydystardyń synyǵy, jebe ushtary shyqqan. Qola pyshaq, biz, ıne, sııaqty aspaptar tabylǵan. Saq dáýirinen de ilgeri zamanǵa jatatyn mun­daı molalar aýdan jerinde jıi kezdesedi. Ádette olar jal­­­paq plıta tastardan qorap tú­rin­de jasalady da ishine, máıittiń janyna er adam bolsa, qarý-jaraǵy qoıylady, áıel adamdar áshekeı zattarymen jerlenedi. Munda da sol tıptes qorymdar.

Pıramıdanyń mármár taq­­ta­sha­syna osyǵan oraı «Qara­jartas qorymy» dep jazylǵan­. Alaıda bul ataý kelińkiremeı tur. Mundaǵy basty nysan pıramıda bolǵandyqtan ekpin soǵan túsýi kerek edi. Sondaı-aq­ «Qola dáýiri» dep jaza sal­maı naqty derekter men ýaqyt­tar kórsetilip, búkil jazba úsh tilde oryndalsa jón sııaqty.

Este joq eski zamanda osyn­daı qurylys salyp ketken, biz­diń dáýirimizge deıingi 1,5 myń jyldyqta ómir súrgen adamdar kóne saqtardyń ata-babalary «Andronov adamdaryna» jatatyn sııaqty dep topshylaıdy arheolog-ǵalym. Neǵylsa da Qarajartasta tabylǵan qury­lys, kezinde uly ǵalym Álkeı Marǵulan ashyp zerttegen Be­gazy-Dándibaı mádenıetimen (Aqtoǵaı aýdany) birtutas, dáýirles eskertkishter. Biz­der­­ge jetken artefaktiler,­ ma­­­te­­rıaldyq muralar men pe­­tro­glıfter (tastaǵy sý­ret­­teri) sol zamanda ómir súr­gen adamdardyń jartylaı oty­ryqshy taıpalar bolǵanyn kórsetedi. Jáne ol kezdegi ta­bı­ǵat áldeqaıda baı bolǵanǵa uq­saıdy.

Salystyrý úshin, kópshilikti dúr silkindirgen ataqty Berel qor­ǵa­nynan (Shyǵys Qazaqstan oblysy) tabylǵan, máńgi toń jaǵdaıynda jaqsy saqtalǵan adamdar men jylqylardyń má­ıit­teri, tutynǵan zattary men­ tósegen kıizderi, kıgen kıim­­­derine qarap, olardyń biz­­ sóz etip otyrǵan pıramıda­ salý­shylardan kem degende 500-1000 jyldan keıin ómir súrgeni anyqtalǵan. Olar naǵyz kóshpeli saqtar bolǵan.

Saraptaı kelgende osy ta­ma­sha qurylysty salǵan adam­dardyń bizdiń ata-babalarymyz ekeni sózsiz. Dalamyzdan tabylǵan, bu­ryn-sońdy el aýmaǵynda kezdespegen pıramıdaǵa degen qyzyǵýshylyq kún sanap artyp keledi. Búginde ol aýdannyń kıeli jerleriniń tizimine engi­zil­gen.

О́kinishke qaraı osy kıe­li jerge jetý ońaı emes. Alma­ty–Qaraǵandy avtotrassasynan nebári 32 shaqyrym jer­de turǵan pıramıdaǵa qa­raı aparatyn Nurataldy–Aq­sho­qy kóterme joly asfalt­tal­maǵan, oıqy-shoıqy. Sol jol­dyń boıyndaǵy Taldy aýyly­nan eskertkishke qaraı 14 shaqyrym buralańdaǵan dala joly.

Jýyrda halyqaralyq «Neshnl djıo­grafık» baǵdar­la­ma­synan arnaıy top kelip, eki kún júrip, pıramıdany túsirip ketti. Materıaldaryn ja­ńa jyl­dyń basynda jaryq­qa shy­ǵarmaq, sóıtip ǵajaıyp muramyzdy álemge tanytpaq. Taldy aýyldyq okrýginiń áki­mi Boranbaı Tóleýovtiń aı­­­týyn­sha, osynaý tarıhı es­­­­kert­­­­­kishti izdep kelýshiler sa­ny kóbeıe túsken. Jolyn bil­meıtin bolǵandyqtan olardy ózimiz ertip júrýge májbúrmiz deıdi.

Shynynda osyǵan baıla­nys­ty týrızm klasterin damytý turǵysynda úlken ju­mys­tar týyndaıdy. Áýeli pı­ra­mıdaǵa aparatyn jol salýdy, týrısterdi qabyldaıtyn jaǵ­daılar jasaýdy myqtap qolǵa alý qajet-aq. Ári qaraı 30-35 shaqyrym jerde Begazy-Dándibaı eskert­kish­teri de «men mundalap» tur.

Ertaı JÁNIBEKOV

Qaraǵandy oblysy