Aýyldy órkendetýdiń serpindi joly

Erteń Astanadaǵy «Qazaqstan» ortalyq konsert za­lynda Qazaqstan Respýblıkasy Táýelsizdiginiń 20 jyl­dy­ǵyna arnalyp, elimizdiń agroónerkásip kesheni qyzmet­ker­leriniń respýblıkalyq forýmy ótkizilmek. Bul forýmnyń jumysyna Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev qatysady dep kútilýde. Elimizdiń aýyl sharýashylyǵy salasy el Táýel­siz­di­gi­niń 20 jyldyǵyna tolymdy tabystarmen kelip otyr­ǵan­­dy­ǵy belgili. Bıylǵy jyly buryn-sońdy bolmaǵan rekordtyq kólemdegi as­tyq aly­nyp otyrsa, aq maqtadan túsken ónim de sońǵy 5 jyldyń bıik belesi bo­lyp ta­by­la­dy. Osynyń barlyǵy dıqandardyń mańdaı terimen jáne mem­lekettiń agroónerkásip keshenine kórsetip kele jatqan qoldaý sharalarynyń nátıjesinde múmkin bolyp otyr. Sońǵy jyldary elimizdiń agrarlyq salasynda ony zaman talabyna saı alǵa jyl­jytatyndaı serpindi jobalar júzege asyryla bastady. Osyndaı aý­qym­dy jo­ba­lardy júzege asyrý ústindegi «QazAgro» holdınginiń qurylǵanyna da 5 jyl to­lyp otyr. Tómende atalǵan máselelerge oraılastyryp arnaıy daıyn­dal­ǵan eko­no­­mı­ka­ ǵylymdarynyń doktory Myrzageldi Kemeldiń maqalasyn na­zar­ǵa usynamyz. Elbasy Nursultan Nazarbaev ár jylǵy joldaýlarynda eli­mizdiń agrarlyq salasynyń damý baǵyttaryn aıqyndaı oty­ryp, ony ártaraptandyrý, sala­nyń bá­sekelestik qabiletin art­ty­rý, azyq-túlik qaýipsizdigin qam­­ta­ma­syz etý máselelerine qatysty naqty tapsyrmalar berip keledi. Aýyl sharýashylyǵy – Qa­zaq­stan ekonomıkasyndaǵy eń iri sala. Aýylda halqymyzdyń jar­tysyna jýyǵy turady. Elimizdegi eńbek rynogyna qatysý­shy 7,5 mıllıon adamnyń 2,5 mıl­lıonǵa jýyǵy – aýyl sha­rýashylyǵy salasynyń eńbek­ker­leri. О́zin-ózi qamtamasyz etý­shi halyqtyń da basym bóligi – aýyl adamdary. Aýyl sharýashylyǵy sala­syn biz tek qana mal men egin dep túsinsek, qatelesemiz. Ol – kúrdeli áleýmettik-ekonomı­ka­lyq júıe. Tamaq ónimderin óndirý, aýyl sharýashylyǵy shıkizatta­ryn berý arqyly halyqtyń ómir súrýin qamtamasyz etip qana qoımaı, sonymen birge aýyldyq jerde turýshy halyqtyń tur­­­­­mys-tirshiligin, olardyń ómir súrý jaǵdaıy men sapasyn retteıdi. Aýyldy kóterýdiń naqty jo­ly retinde Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligine baǵynyshty meke­melerdiń memlekettik aktıvterin korporatıvti basqarý sapa­syn art­­­tyrý úshin 2006 jyly 11 jel­toq­sanda Prezıdent Jarly­ǵymen 100 paıyz memleket ıeligimen «QazAgro» ulttyq basqa­rý­shy hol­dıngi quryldy. Oǵan «Agrarlyq nesıe korpo­rasııa­sy», «QazAgro­Qarjy», «Aýyl sharýashylyǵyn qarjylaı qol­daý qory», «Azyq-túlik kelisim-shart korporasııa­sy», «Mal ón­im­deri korporasııa­sy», «Astyq kepildikteri boı­yn­sha mindettemelerdi oryndaýdy saqtandyrý qory» (QazAgro­Ga­rant) «Qazag­ro­marketıng» sekildi jeti aksıonerlik qoǵam birikti. Búginde osy iri holdıngtiń qu­rylǵanyna bes jyl toldy. Osy jyldar ishinde qoǵamda aýyl sha­rýashylyǵyndaǵy damý ınstı­týt­tarynyń qajetti-qa­­je­t­sizdigi týraly ekiudaı pikir taıtalasyp keledi. Bir top saıasatkerler men ǵalymdar «bul búıen sekildi kereksiz element, olardyń isterin mınıstrlik te atqaryp jatqan edi» dese, ekinshi top bul ınstıtýttardy qajet sanaıdy. Táýelsizdiktiń jıyrma jyly ishinde aýyl sharýashylyǵyn da­mytýdyń qandaı joldary bol­ǵa­nyna nazar tastar bolsaq, na­ryq qatynastaryna kóshýdiń bas­tapqy merziminde (1992-1997) «bir mezettik», júıesiz, sekirtpeli sharalar jasaldy. Odan keıingi bes jylda (1997-2002) bank­ter shyǵyndarynyń bira­zyn óteý, sharýalarǵa jeńil­de­til­gen nesıeler berý, lızıng ar­qyly tehnıka berý, t.s.s. sharalar jergilikti memlekettik organdar arqyly jasaldy. Bul isterde júıelilik bolǵan joq, óńirdiń ekonomıkalyq qýatyna qaraı ár jerdegi jumys árqalaı órbidi. Tek 2002 jyldan bastap qana aýyl sharýashylyǵynyń da­­mýy jańa satyǵa kóterildi. Ja­ńasha istiń júzege asýyna 2001 jyldyń sońynda qurylǵan aýyl sharýashylyǵyn nesıelendirýdi júıeli jolǵa kóshirýge arnalǵan aksıonerlik qoǵam túrinde qu­rylǵan jańa qarjy ınstıtýt­tary mindetti boldy, ıaǵnı ag­rar­lyq salaǵa beriletin memlekettik qarjy baǵyttar boı­ynsha bólinip, bir orta­lyq­tan ıgeriletin boldy. Aýyldy qoldaýdyń naqty kórinisi retinde 2003-2005 jyldarǵa arnal­ǵan memlekettik azyq-túlik baǵ­darlamasy qabyl­danyp, júzege asyrylýy da agrarlyq salanyń júıeli túr­de jetilýine serpin berdi. Keıingi ýaqytta bul qu­rylym­dar bir holdıng aıasyna biriktirildi. Holdıng qurylǵannan beri 5 jyl ishinde agroónerkásiptik ke­shenniń da­mýy­na 790 mıllıard teńge qarjy jum­saldy, onyń 22,3 paıyzy bıýdjettik qarjy, bas­qasy – holdıngtiń óz qarjy­sy men syrttan tartqan qarjy­lary. Osy qarjylardyń esebinen bú­gingi kúnde 33000 nesıe alýshylar óz jumystaryn ıgilikti uıymdas­ty­ryp otyr. Holdıng qurylǵannan beri onyń quramyndaǵy kompanııalar tobynyń aktıvi 2,3 ese (189,5 mıllıard teńge­den 438,3 mıllıard teńgege) ósti, hol­dıng­tiń óz kapıtaly 2,5 esege, ta­bys­tary 3 esege ulǵaıdy. Sonyń ishinde «Agrarlyq nesıe korporasııasy» AQ-tyń soń­ǵy on jyl ishindegi atqarǵan negizgi jumysy retinde elimizde 161 kredıttik serik­testikterdiń ashylyp, sharýalardy nesıeleý isimen aınalysyp jatqanyn aı­tý­ǵa bolady. Bul baǵyt boıyn­sha nesıe­leý 7 jyl merzimge 4 paıyzdyq syıaqymen beriledi. Búginde bul kredıttik seriktestik­terdiń jarǵylyq kapıtaly 6,2 mıllıard teńgege jetti, onyń 0,3 paıyzy ǵana korporasııanyń úlesinde. Osy seriktestikterge barlyǵy 80 mıllıard teńgeden astam qarjy nesıe retinde berildi. Kredıttik seriktestikterdiń quramynda 6616 aýylsharýashylyq qurylymdary bar, olarda 175636 adam eńbek etedi. Bularǵa bekitilgen jer kólemi 7,5 mıllıon gektar, onyń 4 mıl­lıon gektary, ıaǵnı elimizdegi barlyq egistiktiń besten birine jýyǵy kredıttik seriktestikterdiń qarjysy­men kúneltýde. Qazir korporasııa kredıttik seriktestikterdiń qatysýshy­lary­nyń sanyn kóbeıtý jolynda pármendi ister atqarý ústinde. Korporasııa nesıelerine osy jyl­dary 363 myń iri qara, 77 myń jylqy, 4,4 myń túıe, 17 myń bas shoshqa, túrli tehnıkalar men qurylǵylar satyp alyndy. Aýyl sharýashylyǵyndaǵy qury­lym­­dardy kooperasııalaý isi qolǵa alynǵan sońǵy 5 jyl ishinde ónimdi óndirý, daıyndaý, qaıta óńdeý, saqtaý men satý isterine korporasııa tara­pynan 5-7 jyl merzimge 5 paıyzdyq ósimmen qarjy berilýde. Mundaı nesıe alýshy birlestikterdiń sany qazir 139-ǵa jetti, olarǵa búginge deıin 4 mıllıard teńgege jýyq qarjy berildi. Bul birlestikterge 1600 kásiporyn men 3,5 myń jeke qosalqy sharýashylyq ıeleri biriktirilgen. Atqaratyn qyz­met­teriniń baǵyttary boıynsha munda 34 joba sút óndirý men olardan daıyn ónimder shyǵarýǵa, 34 joba et ón­dirisine, 29 joba jemis-kókónis baǵy­tyna, basqalary maı óndirý, maqta salasy, balyq, jún, t.s.s. baǵyttarǵa bólinedi. Bul ister jergilikti basqarý organdarymen birlesip uıymdas­ty­rylýda. Al «Aýyl sharýashylyǵyn qarjy­laı qoldaý qory» AQ usaq sharýalar men aýyl turǵyndaryna mıkrokredıtter berýmen aınalysady. Osy ju­mysty úılestirý úshin elimizdiń zań­namasyna sáıkes 51 mıkrokredıttik uıymdar ashylǵan, olar 94 aýdan ortalyqtarynda jumys isteıdi. Bes jyl ishinde mıkrokredıttik uıym­darǵa qor 4,2 mıllıard teńge qarjy berdi, sonyń esebinen aýylda turatyn 12 myńnan astam adam nesıe aldy. Jalpy 2005 jyldan beri qor 14,1 mıllıard teńgelik 61,6 myń mıkrokredıtter taratty. Ol 56 myńdaı otbasynyń usaq qajettilikterin sheshýge járdem boldy. Sońǵy jyldary qor «Eginjaı» dep atalatyn jańa baǵdarlama boıynsha 500-600 gektar jeri bar sharýalarǵa da nesıe berýdi uıymdastyrdy. Osy baǵ­darlama boıynsha 2010 jyly 500 mıllıon teńge, 2011 jyly 700 mıllıon teńge qarjy 552 aýyl sharýashylyǵy taýar óndirýshilerine berildi. Qurǵaqshylyqtyń nátıjesinde jem-shóp baǵasynyń ósip ketýine baı­lanysty qor «Mal azyǵy» degen baǵ­dar­lama boıynsha 500 mıllıon teńgege 793 nesıe berdi. Qor sondaı-aq, shaǵyn jylyjaılar satyp alyp ornatyp paıdalaný úshin 250 mıllıon teńgeniń 124 jobasyn qarjylandyrdy. Osy arqyly mektep­terdiń, basqa da memlekettik mekeme­lerdiń aýmaǵynda bos jatqan 0,03-0,05 gektar jerge jylyjaılar ornatyp, sol uıymdardy qysy-jazy kókónispen qam­tamasyz etýge bolady. Sondaı-aq qor mundaı jylyjaılardy turǵyn­darǵa lızıng jolymen berý isin de uıym­dastyrýda. Búginge deıin Jambyl, Oń­tús­tik Qazaqstan, Almaty oblysta­ryn­da 3 jylyjaılyq keshen, 254 sha­ǵyn jylyjaı lızıngke berildi. Osy jyldar ishinde «QazAgroО́nim» AQ 11 128,4 tonna et jáne et ónimderin, 65 993,8 tonn sút pen sút ónimderin, 11 146,7 tonna jún, 12 944,6 tonna mal terisin, 66 455 bas iri jáne usaq mal daıyndap, túrli mal ónimderin 11 387,7 mln. teńgege satty, onyń ishinde shetelderge 1 760,8 mln. teńgeniń ónimderi satyldy. «QazAgroGarant» astyq jáne maqta kepildikterin oryndaý mindettemeleri júıesin jetildirý qyzmetterimen naqty aınalysýda. Osy kepildikterge arqa súıegen ekinshi dárejeli bankter aýyl­sharýashylyq taýar óndirýshilerine nesıe berý ústinde. 2002 jyly bankter tarapynan aýyldaǵy taýar óndirýshi­lerge bar bolǵany 500 mıllıon teńge nesıe berilgen bolsa, 2010 jyly 144,3 mıllıard teńge nesıe berildi. Sonyń nátıjesinde sharýalar ózderiniń ónim­derin laıyqty baǵaǵa satý múmkindigine ıe bolyp otyr. Qazaqstandyq aýylsharýashylyq ónim­derin eksportqa shyǵarýmen hol­dıngtiń enshiles kompanııasy «Azyq-túlik kelisim-shart korporasııasy» AQ aınalysady. Astyq satýdy jaqsartý maqsatynda bul kompanııanyń qarjy­syna 2007 jyly Ázerbaıjanda qýaty 350 myń tonnalyq astyq termınaly salynyp, iske qosyldy. 2010 jyly Irannyń Ámirabad portynda jylyna 700 myń tonnaǵa deıin astyq eksport­taýǵa múmkindik beretin astyq termı­naly salyndy. Búginde astyqty un etip satý maqsatynda Mańǵystaý oblysy­nyń Beıneý qalasynda 6,9 mıllıard teńgege qýaty 100 myń tonnalyq astyq qoımasy men dıirmen qosa salynyp, birinshi kezegi paıdalanýǵa berildi. Onda táýligine 400 tonna un, 100 tonna quramajem shyǵarýǵa bolady. Bul joba Kaspıı mańy aýmaǵynda 1,5 mıllıon tonna astyq satýǵa múmkindik beredi. Holdıngke qarasty «QazAgroQar­jy» AQ qurylǵaly bergi on jyl ishinde agroónerkásip keshenine 221 mıllıard teńge qarjy saldy, sol arqyly 3800 sharýashylyq qurylymdaryna qarjy­lyq qoldaý jasady. Qoǵam arqyly 149 mıllıard teńgege 17 myń dana aýyl sharýashylyǵyna qajetti túrli tehnıkalar, egis keshenderi, kombaındar, traktorlar, aýyl sharýashylyǵy ónimderin óńdeıtin qurylymdar satyp alyndy. Budan basqa «QazAgroQarjy» arqyly tamshylatyp sýarý, «No-Till» topyraq­ty jańasha óńdeıtin resýrssaqtaýshy tehnologııalary taýar óndirýshilerge lızıngke satyp áperildi. Tamshylatyp sýarý ádisin engizý búginde óz nátı­jesin bere bastady, bul tehnologııa paıda­lanylǵan jerlerde ónimdilik ashyq jer qyrtysymen salystyr­ǵanda 50-70 paıyzǵa artty. Sońǵy bes jyl ishinde 125 «No-Till» egis kesheni satyp alyn­dy, ol 340 myń gektar jerdi qopsytýǵa jaraıdy. Mal sharýashylyǵyn órkendetý, 2016 jylǵa qaraı jylyna 60 myń tonna etti eksportqa shyǵaryp, tabys alý­dy astyq óndirisimen teńestirý jaıyn­daǵy Elbasy tapsyrmasyna sáıkes «QazAgro» keshendi sharalardy qolǵa aldy. Sonyń nátıjesinde elimizde mal bordaqylaý alańdary, asyl tuqymdy mal ósirý, fermerlik sha­rýashylyq­tardy nyǵaıtý, mal soıý pýnkt­terin jasaý men et óńdeýshi kásiporyndardy qurý sekildi jumys­tar júzege asýda. Joba boıynsha aldaǵy bes jylda bir mezgilde 150 myń bas maldy bor­daqylaýǵa bolatyn alańdar keshenin salý júzege asy­rylýda. Etti maldy kóbeıtý maqsa­tynda syrttan asyl tuqymdy iri qara mal satyp alynýda, qazirge deıin bir myń bas asyl tuqymdy iri qara ákelindi, onyń sany segiz myńǵa jetkizilmek. «QazAgro» ulttyq holdınginiń uıymdastyrýymen enshiles kompanııalar kóktemgi egis jáne egin jınaý naý­qandaryndaǵy agrotehnıkalyq sha­ra­lardy der kezinde júrgizýge qajetti qarjy taratylyp jatyr. Tek qana astyq óndirýge ústimizdegi jyly 78 mıllıard teńge qarjy qarastyrylyp, der kezinde dıqandarǵa jetkizildi. Qazir­gi astyqtyń mol ónimdiliginde holdıng uıymdastyrǵan isterdiń úlesi edáýir. Ústimizdegi jyly qarjylyq qıyn­dyqtarǵa qaramastan holdıng nesıelerge qoıylatyn jyldyq stavkany 4 paıyzǵa azaıtyp otyr. Bul álemdegi qarjy daǵ­darysy men qarjy turaq­syzdy­ǵynyń jaǵdaıynda jasalyp jatqan eń batyl shara jáne nesıege muqtaj sharýalar úshin taptyrmas kómek. Elimizde azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý úshin iri qalalar tóńireginde azyq-túlik beldeýin jasaý baǵdarlamalary bar. Ol baǵdarlama­lar qalalardyń tóńiregine túrli qoımalar men óńdeý sehtaryn ashýmen shektelmeı, aımaqtarmen myqty lo­gıs­tıkalyq baılanys ornatý máse­lesin jolǵa qoımaq. Qaı ónimdi qaı jaqtan jetkizip turý tıimdi ári qo­laıly ekeni zerttelip, árbir óńir sol ónimderge mamandandyrylýy, sóıtip bir ortalyqtan basqarylyp otyry­lýy kerek. Mysaly, kókónis – ońtús­tikte, kúrish – Qyzylordada, qaraqu­myq – Taldyqorǵanda, balyq – teńiz­der men kólderde mol bolsa, sony jetkizip turýdy oılastyrý kerek. Jyldyń úsh mezgilinde ot jaǵýǵa týra keletin ortalyq jáne soltústik óńir­lerge jylyjaılar ornatý qajetsiz. О́ıtkeni bir kılo qyzanaqty óndirýdi jylytý úshin ketetin shyǵyn ol óńir­lerde sýyq bolǵandyqtan 40 teńgege tússe, al ony ońtústikten tasymal­daýǵa bar bolǵany 8-12 teńge ǵana ketedi eken. Bul is júıeli túrde uıym­dastyrylǵan jaǵdaıda ózindik qun men jol shyǵynyn budan da tómen­detýdiń joldary joq emes. Elimiz táýelsizdiginiń jıyrma jyldyq mereıtoıy kúnderi quryl­ǵanyna 5 jyl tolyp otyrǵan, sharýa­larǵa ashyq ári jumysty eki jaqty tıimdilik deńgeıinde atqarýǵa ázir bolýymen qatar óz jumysyn da jańasha uıymdastyryp kele jatqan «QazAgro» holdıngi aldaǵy kezde aýyl sharýashylyǵyn memlekettik qoldaýǵa bólinip jatqan orasan zor kólemdegi qarjylardy aýylsharýa­shylyq taýar óndirýshilerine jetkizýdi jaýapkershilikpen, uqyptylyqpen, jobalardyń tıimdiligi men qaıtarym­dylyǵyna basa kóńil bólip júrgize beretindigine senim zor. Myrzageldi KEMEL, ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, professor.