Kómirmen jylytylatyn jer úılerdiń, jylý elektr ortalyqtarynyń murjalarynan qalyqtaǵan tútinniń ıisi qolqany qaýyp, kózdi ashytady, tipti aýa jutyp, dem alýdy qıyndatqan. «Qazgıdromet» RMK kezekshi tobynyń málimetine qaraǵanda, sońǵy kúnderi aýa raıy jelsiz tymyq bolǵandyqtan qalany tútin basqan. Jeldiń ekpini kúsheıse, mundaı bolmaıtyn edi. Jaz boıy «jasyl» energııa taqyrybyn tý etip, EKSPO-2017 kórmesiniń kórigin qyzdyrǵan bas shahardyń tútinge tunshyǵýy bir jaǵynan atymyzǵa syn. Byltyr mamandar Astana qalasy aýasynyń lastaný deńgeıi elimiz boıynsha tórtinshi orynǵa kóterilgenin aıtyp dabyl qaǵyp edi. Munyń sebebin jylý elektr ortalyqtarynyń áli gazǵa kóshirilmegeninen jáne murjalarǵa súzgish fıltr ornatylmaǵanynan kórgenbiz. Onyń ústine, sońǵy jyldary qala tóńiregin oraǵan orman men bıik ǵımarattardyń kóbeıýinen azynaǵan aýa aǵynyna toqtaý bolǵan kórinedi. Múmkin álemdik klımattaǵy ózgeristiń áseri de bolar. Áıteýir, ahýal árkimniń basyn qatyrýda.
Sapaly otyn sansyratpaıdy
Mamandardyń pikirinshe, tútindi tumannyń adam densaýlyǵyna keri áseri de bar eken. Onyń quramynda kúkirttiń qos totyǵy, azot totyǵy, kómir qyshqyly sııaqty zııandy gazdarmen birge aýyr metaldar bolady. «Ádette tútinmen aspanǵa ushyp, ári qaraı tarap ketetinderinen góri qaıtadan jerge qonatyn aýyr metaldardyń densaýlyqqa zalaly orasan zor. Ol túrli isik aýrýlaryn týdyrady, jutqynshaq, keńirdek, ókpe qatarly aǵzalarǵa aýyr zııanyn tıgizedi», deıdi belgili ekolog Erlan Maqajanov.
Iаǵnı, astanalyqtardyń shýlaıtyndaı jóni bar. Al quzyrly organdar tútinnen arylýdyń joldaryn qalaı qarastyrýda? Aldymen Energetıka mınıstri Qanat Bozymbaevtyń sózine mán bersek, «Bul máseleni sheshýdiń joly – jeke sektor men otyn energetıkalyq keshenin sapaly otynmen qamtamasyz etý», deıdi ol. Mınıstrdiń paıymynsha, Astanada kómir jaǵýdy toqtatý kerek, qalaǵa gaz tartyp, onyń baǵasyn qoljetimdi etken jón. «Jylý elektr stansasynda gaz paıdalanatyn bolsaq, ol jylý qunynyń baǵasyn arttyrýy múmkin. Sondyqtan atalǵan prosesti arzandatý úshin ne isteý qajettigin qarastyrýdamyz. Kómir – arzan. Sondaı-aq ol jaqyn jerde, al gaz alysta ornalasqan. Biraq tańdaý árqashan densaýlyq pen ekologııa jaǵynda bolýy tıis». Bul da Q.Bozymbaevtyń sózi.
Astana ákimdigi de qarap jatqan joq. Quzyrly organ jylý maýsymy bastalǵaly osy máseleni qaýzap, mamandardyń basyn birneshe ret qosty. Aýmaqtyq ekologııa departamentiniń derekterine sáıkes, avtokólikten shyǵatyn gaz ben baspanasyn kómirmen jylytatyn jeke sektor – elordany basqan tútinniń basty sebebi. «Ekologııalyq zańnamany qatańdatý boıynsha usynys engizý qajet jáne qaladaǵy barlyq qurylym jumysyn ózgertý kerek. Ekologııa ákimdiktiń 2018 jyldaǵy jumysynyń basym baǵyttarynyń biri bolmaq. Biz táýelsiz sarapshylardan, ǵalymdardan jáne belsendilerden arnaıy komıssııa quryp, qoǵamdyq tyńdaýlar ótkizetin bolamyz», deıdi Astana ákimi Áset Isekeshev. Onyń aıtýynsha, jumys eki baǵytta júredi. Keshendi jospar aıasynda janar-jaǵarmaı men kómir sapasyn baqylaý boıynsha jańa sharalar men mehanızmder ázirlenip, ekologııalyq zańnamany buzǵandarǵa qatysty aıyppul sanksııalary kóbeıedi.
Kómirge shekteý qoıylady
Shahar basshylyǵy aspandy torlaǵan tútindi seıiltýge baǵyttalǵan taǵy birqatar sharalardy qarastyrýda. Tabıǵı resýrstar jáne tabıǵat paıdalanýdy retteý basqarmasynyń basshysy Musa Tanabaev olar jaıynda keńinen toqtalyp, 2017-2018 jyldarǵa arnalǵan keshendi jospar týraly aıtty. «Búgingi tańda qala ákimi tıisti tapsyrma berip, oǵan tolyqtyrýlar engizýdi júktedi. Keshendi jospardy júzege asyrý úshin 5 jumys toby quryldy. Atap aıtsaq, atmosferalyq aýanyń sapasyn arttyrý, kóliktiń keri áserin azaıtý, jeke turǵyn úılerde jylý maýsymynda qaýipti qaldyqtardy órteý jaǵdaıynyń aldyn alý, aǵash otyrǵyzý, sý resýrstaryna baılanysty máselelerdi baqylaý jumystarymen aınalysatyn toptar. Bul toptarǵa ákimdik jáne jaýapty organdardyń qyzmetkerlerimen birge Qazaqstan ekologtary qaýymdastyǵynyń ókilderi endi. Jýyq arada jumystar aıaqtalady», dedi ol.
Jumys toby júrgizgen sharýalarǵa sáıkes, Astana qalasynyń bıligi birneshe usynys ázirlegen. «Birinshiden, elorda aýmaǵynda jańa nysandardyń qurylysyn júrgizgen kezde qatty otyndardy jaǵýǵa arnalǵan avtonomdy qazandyqtardy paıdalanýdy 2018 jyldan bastap shekteý qajet. Astana qalasynda otyn retinde kómirdi qoldanatyn 400-ge jýyq kásiporyn bar. Osyǵan baılanysty 2019 jyly qatty otyndy osy kásiporyndarda qoldanýǵa tyıym salý josparlanýda. Olarǵa nysandaryn qaıta jóndeýge 1 jyl ýaqyt beriledi. Iаǵnı atalǵan kásiporyndardyń bárin tabıǵı gazǵa kóshirý kózdelýde», dedi Musa Tanabaev. Basqarma basshysynyń aıtýynsha, úshinshiden, elektromobıldi kólik ıelerine jeńildik berý qarastyrylǵan.
Gazdandyrý qarqyn alady
Astana qalasy energetıka basqarmasynyń basshysy Baqtybek Japaev elordada tabıǵı gazdy paıdalana otyryp, birneshe jobany iske asyrý bastalǵanyn jetkizdi. Onyń sózine qaraǵanda, bas qalany regazıfıkasııalaý boıynsha alty stansa ornatylady. Kelesi jyly «Global Gaz Group» JShS ekinshi «Telman» suıytylǵan tabıǵı gaz stansasyn salady.
«Biz ınvestor «Global Gaz Group» kompanııasyna «Ońtústik-Shyǵys» shaǵyn aýdanyn gazdandyrý boıynsha talap qoıdyq. Olar aldymen Jeleznodorojnyı kentinde «Indýstrıalnaıa» gazdandyrý stansasyn salýy tıis. Sol jerden qubyr Astananyń «Ońtústik-Shyǵys» shaǵyn aýdanyna tartylady. Qazirgi kúni stansa qurylysyna jer telimi bólingen. Bul aýmaq 2019 jyly gazdandyrylady», dedi basqarma basshysy.
Kompanııa gazdy taratýshy stansadan shaǵyn aýdanǵa deıin jetkizedi, al ár tutynýshy óz qarjysyna úıine qubyr tartýy tıis. Mamannyń málimetinshe, tutynýshy úshin gaz baǵasynyń tekshe metri 110 teńgeni quraıdy. Qazirgi ýaqytta tarıfti sýbsıdııalaý týraly másele memleket-jekemenshik áriptestigi baǵdarlamasy boıynsha Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń qaraýynda jatyr. Eger oń qorytyndy shyǵarylsa, gaz baǵasynyń tekshe metri 35 teńgege tómendeıdi.
Daýdyń basy – jeldiń bolmaýynan
Al Astana qalasy boıynsha ekologııa departamentiniń basshysy Mansur Oshyrbaev qala kóshelerin tuman men ys ıisi alyp ketýiniń basty sebebin atmosferanyń tómengi jáne joǵary qabatynda aýa almasý álsizdiginen, ıaǵnı jeldiń bolmaýynan kórip otyr. «Qala ishinde jeldiń jyldamdyǵy sońǵy kúnderi sekýndyna 0-0,9 metr bolsa, aýa ylǵaldyǵy 79 paıyzdy qurady. Nátıjesinde jekemenshik jer úıler men jylý elektr stansalarynyń murjasynan shyqqan tútin taramaı qalady. Aýanyń erkin almasý prosesine aspanmen talasqan bıik ǵımarattar da kedergi keltiredi. Sonymen qatar avtokólikterden bólinip shyǵatyn zııandy tútin de aýanyń aýyrlaýyna áser etedi», deıdi ol. Departament basshysynyń sózine sensek, tuman men tútinniń kómir tapshylyǵy men otyn sapasyna qatysy shamaly.
P.S. Astana turǵyndaryn tunshyqtyrǵan tútinniń sebebin birshama tergen boldyq. Rasynda, Selınograd zamanynda týmaǵan problema qaıdan paıda boldy? Astana – Almaty sekildi taýdyń ortasynda turǵan qala emes, jazyq dalaǵa jaıǵasqan qala.
Kólikten bólingen gaz, jeke sektor jaqqan kómir tútini, jeldiń uıtqymaýy... Bul – mamandar boljamy. Astanadan aıtarlyqtaı úlken qalalar bar, kólikteri de eselep asyp túsedi, kómirdi áldeqaıda kóp jaǵady. Bir jylda bolatyn 365 táýliktiń 288-inde Arqa tósinde jel soǵyp turady eken. Endeshe?..
Ashat RAIQUL,
«Egemen Qazaqstan»
