Syrtqy saıasattaǵy strategııalyq baǵyt

Birinshiden, 1991 jyly elimiz egemendik alǵan boıda ony Batys áleminiń ishinen birinshi bolyp moıyndap, dereý óz elshiligin ashqan da, sonymen qatar jas memleketimizdiń dál sol kezderdegi syn-qaterlerdi eńserip, aıaǵynan tik turyp ketýine eleýli úles qosqan da AQSh memleketi bolatyn.

Ekinshiden, Elbasynyń 1992 jyly Amerıka Qurama Shtattaryna jasaǵan birinshi resmı sapary sátti boldy, óıtkeni AQSh prezıdenti Djordj G.Býshpen, mem­le­kettik hatshysy Dj.Beıkermen, sondaı-aq birqatar mınıstrler, senatorlar jáne is­ker toptardyń ókilderimen ótkizgen kez­de­sýleri barysynda ekijaqty qarym-qatynastardyń órken jaıýyna serpin bergen birqatar mańyzdy qujattarǵa qol qoıylǵan bolatyn.

Úshinshiden, eki el basshylarynyń erekshe nazar aýdarǵan kókeıkesti máseleleriniń biri qaýipizdikpen baılanysty qarym-qatynastar bolatyn. Sondyqtan da AQSh tarapy, ásirese ıadrolyq qarýlardan bas tartyp, Iаdrolyq qarýlardy taratpaý jónindegi halyqaralyq kelisimshartqa qosylǵan Qazaqstannyń beıbit saıasatyna úlken qoldaý kórsetken.

Tórtinshiden, 1992 jylǵy qarashada AQSh astanasy Vashıngtonda Qazaqstan Respýblıkasy Elshiliginiń ashylýy eki el arasyndaǵy dıplomatııalyq baılanystardyń órbýine úlken serpin berdi. Sonyń arqasynda tek dıplomatııalyq qatynastar ǵana emes, ekonomıkalyq qatynastar da jyldam jandana bastady. Osy paıymnyń naqty dálelindeı, 1993 jyldyń sáýir aıynda Prezıdent N.Nazarbaev pen AQSh-tyń energetıka salasyndaǵy kóshbasshy kompanııalarynyń biri «Shevron» korporasııasynyń basqarma tóraǵasy K.T.Derr eki el arasyndaǵy Túsinistik memorandýmyna qol qoıdy.

Besinshiden, 1994 jyly aqpan aıyn­­da Elbasynyń AQSh-qa jasa­­ǵan ekinshi resmı sapary da óte sátti aıaqtalyp, Qazaqstan Respýblıkasy men AQSh arasyndaǵy Demokratııalyq áriptestik hartııasyna; Qazaqstannyń Atom energııasy jónindegi agenttigi pen AQSh-tyń Tehnıkalyq aqparat almasý jáne ıadrolyq qaýipsizdik salasyndaǵy yntymaqtastyqty úılestirýshi komıssııa­sy arasyndaǵy kelisimshartqa; Qazaqstan Respýblıkasymen, sondaı-aq Shetel jeke ınvestısııalary korporasııasy men Qazaqstan-Amerıka ekonomıkalyq damý jónindegi keńesi arasyndaǵy yqpaldastyq qaǵıdalaryna; Qazaqstan-Amerıka qorǵanys konversııasy jónindegi komıtetin qurýdyń qaǵıdalary týraly málimdemege jáne «Inmarsat-3» jasandy jer serigin ushyrýmen baılanysty Qazaqstan, Reseı jáne AQSh arasyndaǵy úshjaqty kelisimge qol qoıyldy.

Altynshydan, 1994 jyldyń qazan aıynan bastap, kúni búginge deıin eki el arasyndaǵy ekonomıkalyq qatynastardy úılestirip otyratyn Qazaqstan-Amerıka birlesken komıssııasy turaqty jumys istep keledi.

Jetinshiden, Elbasynyń osy ýaqytqa deıin Amerıka Qurama Shtat­taryna ja­sa­ǵan resmı sapar­larynyń aıasynda sol eldiń prezıdentteri Djordj G.Býshpen, sol sııaqty Bıll Klınton, Djordj Ý.Býsh jáne Barak Obamamen ornatqan dıplo­ma­­tııa­lyq ári ekonomıkalyq saıasaty­nyń qaı-qaısysy da jemisti bolǵany daý tý­dyr­­­maıdy. О́ıt­keni eki el arasynda­ǵy árip­tes­tik qarym-qatynastar strategııa­lyq deń­­­­geı­ge kóterildi jáne bul áriptestik qalyp­­ty sıpatynan osy kúnge deıin aınyǵan emes.

Segizinshiden, joǵarydaǵy paıym­dardyń negizsiz emes ekenin Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń Ame­rıka Qurama Shtattaryna ús­timizdegi jyly josparlap otyr­ǵan resmı sapary qar­sa­ńynda AQSh-tyń Qazaq­standaǵy elshisi Djordj Krolmen kezdesý barysynda: «26 jyl ishinde bizdiń el­de­rimiz arasynda ózara dostyq qa­rym-qatynas ornap, 70-ten astam memleketaralyq, úki­met­aralyq jáne vedo­m­stvo­aralyq kelisimge qol qoı­yl­dy. Qazaqstanda Ame­rıka kapıtalynyń qaty­sýy­men 500-ge jýyq kompanııa jumys is­teıdi, solardyń 140-tan astamy – birlesken kásiporyndar. Olar taýar óndirip, ónimderin basqa elderge eksporttaýmen aınalysady», degen má­lim­­demesi dáleldeı túsedi. El­shimen kezdesý barysynda Mem­leket basshysy, sonymen qa­tar búgingi AQSh prezıdenti D.Tramppen eki el arasynda qa­­lyptasqan strategııalyq se­riktestiktiń basym baǵyt­ta­ryn, onyń ishinde terrorızm­ge qarsy kúres júrgizý, ıad­ro­lyq qarýdy taratpaý re­ji­min nyǵaıtý, sondaı-aq saýda-ekonomıkalyq já­ne ın­ves­tısııalyq ynty­maq­tas­tyq aıasyn odan ári keńeıtý ba­ǵy­tynda kelissózder ótki­zi­letinin de atap ótti. Sosyn, bul sapardyń da sátti bolatyny kórinip tur. Sebebi AQSh-qa Elbasyny prezıdent Donald Tramptyń ózi shaqyryp otyr.

Toǵyzynshydan, Elbasy­nyń Amerıka Qu­rama Shtat­ta­ryna jasaǵan sapar­la­ry­nyń ózge qyrlary da úl­ken mánge ıe. О́ıtkeni bı­yl­­ǵy sapar Qazaq­stan­nyń BUU Qaýip­sizdik Keńe­si­ne tóraǵalyq etýimen tus­pa-tus kelip otyr, demek, Prezıdenttiń atalmysh Keńestiń minberinen tu­shym­dy málimdeme jasaıty­ny da kúmán týdyrmaıdy jáne bul oraıda, 2010 jy­ly Vashıngtonda ótken an­tı­ıa­drolyq sammıttiń min­berinen sóı­legen Prezıdent Nazarbaevtyń: «Iаd­rolyq soǵys bastalsa, odan birde-bir memlekettiń aman qalýy múmkin emes jáne búgingi tańda lańkesterdiń ıadrolyq qarýǵa qol jetkizý múmkindigi shyndyqqa aınaldy. Mundaı jaǵdaıda álem lıderleri kúsh biriktirip, atalǵan syn-qatermen birige kúrespese, tym kesh bolady. Sondyqtan BUU-ǵa barlyq memleketterdi jumyldyra otyryp, jahandyq lańkestik toptarmen kúrestiń biregeı júıesin quratyn mezgil jetti. Tek osylaı etkende ǵana jarııalanbaǵan bul soǵysta jeńiske jetýge bolady», degen taǵdyrsheshti úndeýi atalmysh sammıtke qatysqandardyń basym kópshi­liginen qoldaý taýyp, óte ma­ńyz­dy pikirtalasqa ulasqany oıǵa oralady. Demek, bizdiń memleketimizdiń BUU sekildi irgeli halyqaralyq únqatysý alańynda qol jetkizgen tabystary da, túptep kelgende, Elbasy usynǵan batyl bastamalar men ıdeıalardyń iske asqan naqty nátıjeleri ekeni shyndyq. О́ıtkeni Elbasynyń qaı bastamasy bolmasyn tek óz halqymyzdyń múddesimen ǵana emes, búkil adamzat údesimen astarlasyp jatady. Sondyqtan da bolar, Qazaqstannyń usta­nymdary álem qaýym­das­ty­ǵy­nyń tarapynan únemi oń baǵalanady. Sosyn, muny eli­miz­diń tek beıbit atom saıa­­sa­tynyń utymdylyǵyna be­ril­gen baǵa ǵana emes, polıe­tno­sty jáne polıkonfes­sııa­ly memleket ishindegi etno­­sar­a­­lyq, mádenıetaralyq jáne di­n­aralyq tatýlyqtyń úlgisin ege­men 27 jyl ishinde búkil álemge pash etip otyrǵan ári eshkimdi shettetý men kem­sitýdi bilmeıtin, ishki saıasaty syndarly, syrtqy saıasaty kópvektorly jáne ekonomıkasy turaqty damý jolyna túsken Qazaqstan memleketine kórsetilgen zor senim dep qabyldaǵan abzal.

Ádil AHMETOV,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Túrkitildes memleketterdiń Yntymaqtastyq keńesi janyndaǵy Aqsaqaldar keńesiniń múshesi