Joldaýdyń jetinshi – «Adamı kapıtal – jańǵyrý negizi» atty bóliginde Elbasy arnaıy toqtalǵan termınologııa máselesine qaıta oralaıyq. Aldymen Prezıdenttiń osy Joldaýdaǵy myna sózine basa nazar aýdarýlaryńyzdy suraımyn: «Ulttyń áleýetin arttyrý úshin mádenıetimiz ben ıdeologııamyzdy odan ári damytýymyz kerek».
Aqıqatynda, asa naqty aıtylǵan, óte durys aıtylǵan sóz.
Til – halyqtyń jany, bolmysy deıtin bolsaq, onda árbir birlik sol bolmysynyń kórsetkishi. Eń aldymen aıtarym: kez kelgen halyq tilindegi árbir sózdi, basqa tilden qabyldaǵan termındi óziniń mádenıeti, óziniń rýhanı qundylyǵy retinde qasterleıdi.
Qaı halyqtyń bolsyn til iliminiń termınologııa salasynda halyqaralyq termınderdi qabyldaý úlken másele ekendigi shyndyq. Alaıda, álemdik tájirıbede kez kelgen ult ózge halyqtan sóz qabyldaýda eń aldymen óz tiliniń áleýetine júginip, ózindik termınjasam tásilderin basshylyqqa alatyny belgili.
Qazirgi tańda qazaq termınologııa ilimi álemdik teorııalyq-qoldanbaly jetistikterge súıene otyryp, birshama damý satysyna kóterildi. Osy kezge deıin qazaq termınologııasy boıynsha 20-ǵa jýyq ǵylymı monografııa men zertteý eńbekteri, onnan astam oqýlyq pen oqý quraldary, jınaqtar, konferensııa, semınar, dóńgelek ústel materıaldary jaryq kórse, termınologııa máselelerine qatysty arnaýly basylymdar sany 50-den, ǵylymı maqalalar 1000-nan, BAQ-taǵy maqalalar 1500-den asady. Sonymen qatar termınologııa salasynda til mamandary arasynda 4 doktorlyq, qyryqtan astam kandıdattyq dıssertasııa, al salalyq termınologııaǵa baılanysty matematıka salasynan – bir, hımııa salasynan bir doktorlyq, ártúrli salalardan onnan astam kandıdattyq dıssertasııa qorǵalǵan.
Mundaı jetistikterdiń bastaýynda qazaq halqynyń Ult kósemderi sanalatyn A.Baıtursynuly, Q.Jubanov syndy ǵulama ǵalymdardyń eńbekteri, qalyptastyrǵan termın qabyldaý jónindegi qaǵıdattary turǵandyǵyn atap ótýge tıispiz. Sonymen qatar Alash zııalylarynyń barlyǵy derlik termınge qatysty zertteýler jazyp, óz pikirlerin ortaǵa salýdan tys qalǵan emes.
Qazaq termınologııasynyń keıingi damý kezeńinde Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıkteri Á.Qaıdar, О́.Aıtbaıuly syndy ǵalymdarymyz jetildirgen termın qabyldaý qaǵıdattary búgingi kúni basshylyqqa alynyp keledi.
Ǵylym men tehnıkanyń damýyna baılanysty kez kelgen halyq óz tiline basqa tilderden kirme sózderdi, termınderdi qabyldaýy tilden tys faktorlardyń birine jatady. Búgingi qazaq termınologııasy jas ǵylym retinde endi qalyptasyp, «aıaǵynan táı-táı turyp» kele jatqandyǵy barshaǵa málim. Mundaı jaǵdaıda kemshin tustardyń bolýy da múmkin emes. Sondyqtan da Elbasy atap ótken synnyń da oryndy ekenin jasyra almaımyz.
Qazirgi qazaq tilinde termınologııa salasyndaǵy mundaı jaǵdaılardyń sebebin mynadaı jaıttarmen túsindirýge bolady dep oılaımyz:
- quzyrly organdar tarapynan bekitilmegen, zańnamada, ǵylymı ádebıetterde jáne sózdikterde kezdespeıtin keıbir halyqaralyq termınderdiń «aýdarylyp» qoldanylýy jekelegen azamattardyń bilimsizdiginen nemese arandatýshylyq nıetinen týyndap otyrǵan kezdeısoq jaıttar deýge bolady;
- orys tilindegi bir termınniń eki nemese odan da kóp nusqadaǵy balamasynyń bekitilýine qatysty jekelegen jaıttardyń oryn alýyna (usynylǵan, maquldanǵan, tipti qabyldanǵan, bekitilgen termınderdi qaıta qarap, qaıta bekitýge) birqatar lıngvıstıkalyq jáne ekstralıngvıstıkalyq faktorlar (mysaly, sala mamandarynyń ǵylymı turǵyda negizdelgen pikirleri, «tildik qalyptasý faktory» jáne t.b.) sebep bolady;
- zańnamada qoldanylatyn termınderdiń bekitilgen termındermen birizge túsirilmeýine «zańnamada qoldanylǵan termınderdi ózgertýge bolmaıdy» degen ýájdiń alǵa tartylýy;
- salalyq termınologııalyq sózdikterde qamtylǵan termınderdiń bekitilgen termınder sózdigindegi balamalarmen qatań túrde sáıkestendirilmeýi;
- keıbir aýdarmashylardyń Qazaqstan Respýblıkasy Úkimeti janyndaǵy Respýblıkalyq termınologııa komıssııasy bekitken jáne zańnamada jıi qoldanylatyn termınderdiń nusqalarymen jete tanys bolmaýy;
- lıngvıstıkalyq turǵydan kelgende, tildik birlikterdiń termındený jáne beıtermındený prosesteri, termınder maǵynasynyń «semantıkalyq jyljýy», termınderdi qoldanýdaǵy «semantıkalyq qorshaý», ıaǵnı mánmátin (kontekst) máselesi, termınniń «semantıkalyq áleýeti», shyǵý tórkini jáne t.b. máseleler.
Alaıda qazirgi kezde bul olqylyqtardy joıý maqsatynda júıeli túrde jumys júrgizilip otyrǵandyǵyn basa aıtýymyz kerek.
Birinshiden, Qazaqstan Respýblıkasy Úkimeti janyndaǵy Respýblıkalyq termınologııa komıssııasy ásirese sońǵy jyldary termın bekitý jumystaryn qarqyndy ári sapaly túrde júrgizip keledi (Osy rette bul Komıssııa bekitken termınder usynymdyq sıpatta bolǵandyqtan, bekitilgen termınderdiń negizge alyna bermeıtindigin de eskerte ketýdi jón kórip otyrmyz).
Ekinshiden, Qazaqstan Respýblıkasy Mádenıet jáne sport mınıstrligi Tilderdi damytý jáne qoǵamdyq-saıası jumys komıtetiniń tapsyrysy boıynsha Sh.Shaıahmetov atyndaǵy Tilderdi damytýdyń respýblıkalyq úılestirý-ádistemelik ortalyǵy men Bilim jáne ǵylym mınıstrligi Ǵylym komıtetiniń A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń ǵalymdary salalyq termınologııalyq sózdikterdegi termınderge keshendi saraptama jasaýmen aınalysyp keledi. Kúrdeli ári keshendi saraptama jumystarynyń nátıjesinde bekitilgen termınderdiń balamalary, zańnamadaǵy qoldanysy jáne salalyq termınologııalyq sózdikterdegi aýdarmalary sáıkestendiriledi.
Búgingi latyn grafıkasy negizindegi qazaq álipbıi qabyldanǵan tusta tilimizge shet tilderden engen termındi latyn grafıkasy negizinde jazýda, termınder (jalpy sózdik birlik) qabyldaǵanda tómendegi is-áreketter atqarylýǵa tıis dep sanaımyz:
- Qazaqstan Respýblıkasy Úkimeti janyndaǵy Respýblıkalyq termınologııa komıssııasy bekitken termınderdi standarttaýdyń lıngvıstıkalyq negizdemesin jasaý jáne standarttaý jumystaryn júrgizý úshin A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtyna memlekettik tapsyrys retinde uzaqmerzimdi BNQ (baǵdarlamalyq-nysanaly qarjylandyrý) berilgeni jón dep sanaımyz. О́ıtkeni bul – Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti – Elbasy N.Nazarbaevtyń «Qazaqstan-2050» Strategııasy qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty», 2017 jylǵy 31 qańtardaǵy «Qazaqstannyń úshinshi jańǵyrýy: jahandyq básekege qabilettilik», Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N. Nazarbaevtyń 2018 jylǵy 10 qańtardaǵy «Tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa jaǵdaıyndaǵy damýdyń jańa múmkindikteri» Qazaqstan halqyna Joldaýlarynda atap kórsetilgen tapsyrmalarmen tikeleı sáıkes keletin jáne kezek kúttirmeıtin másele.
Qazaqstan Respýblıkasy Úkimeti janyndaǵy Respýblıkalyq termınologııa komıssııasy bekitken termınderdi standarttaý jumystary kezeń-kezeńmen júrgizilýge tıis:
I kezeń: termınderdi standarttaýdyń ǵylymı-teorııalyq lıngvıstıkalyq jáne normatıvtik-quqyqtyq negizderin zertteý, osy baǵytta shetel memleketterinde júrgizilgen jumystarmen tanysý, tájirıbe almasý; termınderdi standarttaý boıynsha nusqaýlyq ázirleý; termınderdi salalyq toptarǵa bólýdi bastaý jáne t.b. Bul kezeńde ártúrli sala mamandary men termınologtardan turatyn seksııalar quramy men jumys josparlary bekitiledi.
II kezeń: birinshi kezeńde atqarylǵan jumystar nátıjeleriniń qorytyndysyn júıeleý, jikteý jáne naqty iske asyrý; termınderdi salalyq toptarǵa bólýdi jalǵastyrý; termınderdi standarttaý boıynsha ázirlengen nusqaýlyqty saraptamadan ótkizip bekitý; termınderdi standarttaý jumystaryn bastaý. Bul kezeńde ártúrli sala mamandary men termınologtardan turatyn seksııalar jumysyn bastaıdy.
III kezeń: ár seksııa boıynsha belgilengen jáne bekitilgen is-josparyna sáıkes standarttaýǵa usynylǵan termınder Ǵylym komıteti A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń Termınologııa bóliminde lıngvıstıkalyq saraptamadan ótkizilip, Ǵalymdar keńesiniń sheshimimen Qazaqstan Respýblıkasy Úkimeti janyndaǵy Respýblıkalyq termınologııa komıssııasyna usynylady.
Endigi qazaq termınologııasynyń aldynda turǵan basty da qajetti mindettiń negizgisi – termınderdi standarttaý. Osy maqsatta termınderdi standarttaıtyn belgili bir quzyrly organ aıqyndalyp, termınderdiń balamalaryn zańdy túrde bekitip, standarttaý kezek kútirmeıtin ózekti máselege aınalyp otyr.
Osy oraıda qazaq tiline shet tilderden engen termındi latyn grafıkasy negizinde jazýda, termınder qabyldaǵanda tómendegi is-áreketter atqarylýǵa tıis dep sanaımyz:
- shet tilderden engen halyqaralyq termınderdi latyn grafıkasy negizinde tańbalaý barysynda olardyń orfografııalyq normalaryn qalyptastyrý;
- termınologııalyq birlikterdi latyn grafıkasy negizinde tańbalaýda tól tilimizdegi termın ataýy retinde qalyptastyrýdyń utymdy tustaryn anyqtap, qazirgi termınjasam isine jańasha baǵyt-baǵdar ázirleý;
- shet tilderden engen halyqaralyq termınderdi qosymshalar kómegimen túrlendirý problemalaryn túpkilikti sheshý;
- shet tilderden engen halyqaralyq termınderdiń qazaq tiliniń sıngarmonızm zańdylyǵyna kereǵar keletinderin tilimizdiń ishki zańdylyqtaryna sáıkestendirý erejelerin ázirleý;
- termınderdi qabyldaý qaǵıdattaryn qaıta qarap, jetildirý.
Qoryta kele aıtarymyz: damyǵan otyz eldiń qataryna ený úshin zamanaýı talaptarǵa saı bolýmen qatar qazirgi jahandaný prosesinde «jutylyp ketpeı», ult retinde saqtalyp qalýymyz úshin, Elbasy osy Joldaýynda atap kórsetkendeı, «Tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa jaǵdaıyndaǵy tarıhı órleý bastaýynda turǵan birtutas ult bolýdyń» barlyq múmkindikterin paıdalanyp, álem elderiniń tájirıbesin saraptaı otyryp, ózimizge tıimdi tásilderin qoldanýǵa barymyzdy salýymyz qajet.
Erden QAJYBEK,
A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń dırektory,
UǴA korrespondent-múshesi, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor
