Jyldyń alǵashqy eki jumys aptasynda aýyl-aımaqtardy aralap qaıtqan depýttardyń alǵashqy otyrysyn ashqan Tóraǵa orynbasary kún tártibine shyǵarylǵan taqyryptyń qoǵamdyq mańyzy joǵary ekendigine nazar aýdardy. Sondaı-aq, Memleket basshysynyń sońǵy Joldaýynda naqtylanǵan baǵyt-baǵdar men onyń aldynda qabyldanǵan memlekettik baǵdarlamalardy, jospar-jobalardy ózara qabystyra otyryp júzege asyrý kózdelip otyrǵandyǵyn tilge tıek etti. «О́tken jyly «Sot-saraptama qyzmeti týraly» zań jobasynyń jańa redaksııasy qabyldandy. Bul qujat salalyq qyzmettiń keıbir tetikterin jetildirip, túrli saraptama júrgizýdiń ozyq tehnologııalyq jetistikterin keńinen qoldanýǵa múmkindikter beredi dep sanaımyz», degen V.Bojko sot-saraptama qyzmetinde óz deńgeıinde oryndalmaı qalǵan olqylyqtar da bar ekendigin atady. «Máselen, 2013 jyly el Premer-mınıstri birqatar mınıstrlikterge azamattar men sarapshylardyń qyzmetine qıyndyq týǵyzbas úshin máıitxanalardaǵy jaǵdaıdy tártipke keltirýdi tapsyrǵany belgili. Alaıda, bul túıin áli kúnge deıin óz deńgeıinde sheshimin tapqan joq. Tipti, Astana qalasynda xalyq sany 5 esege artsa da, máıitxanalar oblystyq deńgeıde qalyp otyr. Almatyda da jaǵdaı máz emes. Qarjy mınıstrligi qazirgi zaman talaptaryna saı máıitxana salýǵa qarjy bólmeıdi. Al mekemeler men ákimdik bir-birine siltep álek. Sol sebepti sot saraptamasyn jasaıtyn quqyq qorǵaý organdary men sot organdary qıyndyq kórýde. Oǵan qosa, barlyq quqyq qorǵaý organy óńirlerdegi birneshe aýdanda sot-medısınalyq sarapshylardyń joqtyǵyn aıtyp shaǵymdanady. Tergeýshiler máıitti nemese is materıaldaryn 200-500 shaqyrym jerde ornalasqan sot-saraptama bólimderine jiberýge májbúr. Budan qylmystyq isti tergeý merzimi sozylyp ketedi de, osy is boıynsha júretin adamdar zardap shegedi», dedi V.Bojko.
Osylaı degen Tóraǵa orynbasary qazirgi kezde bul salaǵa jaýapty Ádilet mınıstrliginiń aıqyndalǵan mindeti – sot-saraptama qyzmetin reformalaý bolyp otyrǵandyǵyn aıta kelip, atalǵan qyzmet jaıly egjeı-tegjeıli baıandaý úshin minberdi Ádilet mınıstri Marat Beketaevqa usyndy. О́z kezeginde mınıstr á degennen-aq, sot-saraptama qyzmetin álemniń eń úzdik tájirıbelerine sáıkestendirip, jańǵyrtylǵan quqyqtyq júıeniń basty elementin qalyptastyrý maqsaty kózdelip otyrǵanyn jetkizdi. Quqyqtyq memleket ornatýda sot saraptamasy ınstıtýtynyń róli aıryqsha ekendigin alǵa tartqan mınıstr saladaǵy birqatar qıyndyqtardy jipke tizdi. «Olar sizderge jaqsy málim jáne júıege jaǵymsyz áser etedi. Aıtalyq, saraptama qorytyndysyn uzaq kútýge týra keledi. Sonymen qatar olardyń sapasy tómen kúıde. Bul jerde ádetten tys jaǵdaı qalyptasady. Sarapshylardyń qorytyndylarynda jıi qarama-qaıshy tujyrymdar bolady», dedi M.Beketaev.
Jalpy, Qazaqstan tájirıbesinde saraptama nátıjeleri anyqtylyq engizýdiń ornyna qoǵamda teris rezonans týdyrǵan jaǵdaılar oryn almady dep aıta almaımyz. Osy arada saraptama qyzmeti isti anyqtaýǵa jáne ádil sheshim qabyldaýǵa kómektesýi tıis desek te, mundaǵy sybaılas jemqorlyqtyń joǵary qaýpi jaǵdaıdy qıyndata túsedi. О́ziniń jeke paıdasy úshin sarapshy pikirine áser etýdi qalaıtyndar da joq emes.
«Saraptama júıesi daǵdarysynyń sebepteri, bir qaraǵanda, anyq sııaqty. Bul – tómen eńbek aqy, álsiz ınfraqurylym, biliktiliktiń tómendigi, kásibı kadrlardyń ketýi. Mundaı máselelerdi sheshýdiń tóte joly retinde tek qarjylandyrýdy ulǵaıtý tetigi tańdalady. Alaıda, eger oryndy jumys isteıtin model bolmasa, kez kelgen qosymsha aqsha qarajattary tıimdi bolmaıdy», degen Ádilet mınıstri osy maqsatta sot-saraptama qyzmetiniń modelin ózgertý týraly kúrdeli sheshim qabyldanǵanyn aıtady. Onyń túsindirýinshe, qaıta jańǵyrtýdyń máni – jańa mehanızmderdi qurý jáne eskilerin ózgertý bolyp tabylady eken.
Sala mamandarynyń aıtýynsha, ótken jyly qabyldanǵan zań qyzmettiń kásibı turǵyda jetilýine oń áserin tıgizgen. Sot sarapshylarynyń palatasy qurylyp, jumys isteý tártibi rettelgen. Nátıjesinde, respýblıkalyq palata aıasyna 105 sot sarapshysy birigip, elimizdiń 7 aımaǵynda fılıaldar qurylǵan. Sonymen qatar kadrlyq áleýetti arttyrý úshin arnaıy oqý baǵdarlamalary sheńberinde 40 sarapshy álemdik deńgeıdegi oqý oryndarynda biliktilikterin jetildirgen. Bıyl bul baǵyttaǵy jumys jalǵasyn taýyp, molekýlıarly-genetıkalyq jáne trasologııalyq sot-saraptama zertteýleri, qoltańbalardy tanyp-bilý, vıdeofonografııalyq, medıko-krımınalısttik saraptamalar jasaý sheberligin shyńdaýdan 170 maman AQSh, Túrkııa, Lıtva syndy elderge attanady dep josparlanǵan.
Qalaı desek te, bizdiń eldiń búgingi tańdaǵy sot-saraptama júıesi jyljymaıtyn múlik qoryn jańartýdy qajet etedi. Mınıstr M.Beketaevtyń málimdeýinshe máıithana ǵımarattary belgilengen standarttarǵa sáıkes kelmeıtini jasyryn emes. Mınıstrlik bul qıyndyqtardy qolda bar múmkindikter arqyly sheshýge tyrysýda. Jergilikti ákimdermen keńesip bosap jatqan obektilerdi berý jáne jańa ǵımarattar salý týraly máseleler pysyqtalý ústinde eken. «Taǵy bir mańyzdy túıin – saraptamanyń jumysyna qajetti qarajattardyń jyl saıyn qysqartylýy. Mysaly, amortızasııalyq shyǵystarǵa jetkilikti túrde qarjy bólinbeıdi. Sondyqtan da tozǵan jabdyqtardyń máselesi sol kúıinde qalyp otyr», degen Marat Baqytjanuly sot-saraptama qyzmetin jetildirý jónindegi jumys keleshekte óz jalǵasyn tabatynyn aıtady. «Árıne, bul sala elimizdiń negizgi strategııalyq qujattaryn júzege asyrýǵa negizdeletin bolady. Osy kúni mınıstrlik kezeń-kezeńmen engiziletin reformaǵa bastama jasady jáne ol biraz ýaqytty qajet etedi. Onyń aıtarlyqtaı nátıjelerin 4-5 jyl kútýge týra keledi», dedi M.Beketaev.
Jıyn barysyn qosymsha baıandamany Májilistegi Zańnama jáne sot-quqyqtyq reforma komıtetiniń tóraǵasy Nurlan Ábdirov jasap, ol salanyń birqatar túıtkildi máselelerine toqtaldy. «Ishki ister mınıstrliginiń deregine súıensek, búginde sot-saraptama qyzmeti respýblıkamyzdaǵy 175 aýdannyń 92-inde joq eken. Al barynyń ózinde qyzmet etetin kadrlardyń eńbek ótili 20 jyldan asyp jyǵylady. Sol sııaqty olardyń qataryn 120-150 myń teńge shamasyndaǵy jalaqymen jas mamandarmen tolyqtyrý múmkin emes sekildi», dedi depýtat N.Ábdirov.
Taqyrypty talqylaý barysynda depýtat M.Aısına, A.Tóleshov, Q.Mýsın, A.Tasbolatov, S.Abdrhmanov, N.Mıkaelıan syndy halyq qalaýlylary sot-saraptama qyzmetine qatysty máselelerdi kóterip, sóz sóıledi. Al jıyn sońynda Úkimet saǵatynyń nátıjeleri boıynsha Úkimet atyna tıisti usynystar ázirlendi.
Nurlybek DOSYBAI,
«Egemen Qazaqstan»
