Tórtkúl dúnıege tórelik aıtqan tarıhı sát

Bul sharaǵa álemdik aqparat quraldary jiti nazar aýdaryp, Qaýipsizdik Keńesinde alǵash ret kóterilgen taqyryptyń mańyzy jóninde, osy máselege uıytqy bolǵan Qazaqstannyń bastamalary týraly shartarapqa tikeleı habar taratty. Jıyndy ashqan Elbasy BUU Qaýipsizdik Keńesiniń kún tártibin belgiledi. Budan soń Memleket basshysy otyrysqa qatysqany úshin Birikken Ulttar Uıymynyń Bas hatshysy Antonıý Gýterrıshke, Polsha Respýblıkasynyń Prezıdenti Andjeı Dýdaǵa jáne BUU Qaýipsizdik Keńesine múshe basqa da elderdiń delegasııa basshylaryna rızashylyq bildirdi.

«Prezıdent Dýdany Pol­sha­nyń Birikken Ulttar Uıymy Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty emes múshesi retindegi qyzmetiniń bas­talýymen quttyqtaımyn. Sony­men birge Kot-d’Ivýar, Kýveıt, Perý jáne Ekvatorlyq Gvı­neıany da bıyl Qaýipsizdik Keńe­siniń turaqty emes múshesi bolýy­men quttyqtaımyn. Jahan­dyq uıymnyń osy mańyzdy organy aıasynda yntymaqtastyq pen yqpaldastyq tanytyp, birlese jemisti jumys isteımiz dep úmittenemin», dedi Elbasy.

N.Nazarbaev bekitilgen kún tártibine sáıkes, sózdi BUU-nyń Bas hatshysy A.Gýterrıshke ber­di. Uıymnyń basshysy Qazaqstan Prezıdentine osyndaı joǵary deńgeıli jıynǵa qatysqany úshin alǵys aıtty jáne atqarǵan eleýli eńbekterin joǵary baǵalady.

«Qazaqstan árdaıym ıadrolyq qarýdan azat álem qurýdy jáne ony taratpaý máselesin qoldap keledi. Osy máselede kóregendik tanytqan Prezıdent Nursultan Nazarbaevqa alǵysymdy aıtamyn. Keńes 1992 jyly jappaı qyryp-joıý qarýlarynyń ha­lyq­aralyq beıbitshilik pen qaýip­sizdikke zııany jóninde qarar qa­­byl­daǵan bolatyn», dedi A.Gý­ter­rısh.

Bas hatshy qazirgi tańda álemde jappaı qyryp-joıý qarý­larynan keletin qaýip-qaterge toqtaldy. Senim sharalarynyń mańyz­dylyǵyn ataı otyryp, Qazaqstannyń bastamalaryn qoldaıtynyn jetkizdi.

A.Gýterrıshtiń baıandamasynan keıin Memleket basshysy Ke­ńes múshelerine arnap málimdeme jasady. Qazaqstannyń BUU Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty emes múshesi bolyp saılanýyn jáne tóraǵalyq qyzmetin álemdik qoǵamdastyqtyń elimizge jáne onyń beıbitshil saıasatyna degen senimi dep biletinin jetkizdi. 

«Ortalyq Azııanyń bul már­tebeli qyzmettegi birinshi mem­leketi retinde biz óńirimizdegi ha­lyqtardyń Dúnıejúzilik uıym­nyń osy mańyzdy «únine» aı­naldyq. Qazaqstannyń BUU Qaýipsizdik Keńesindegi birinshi jy­ly ótti. Biz Keńestiń kún tár­tibindegi ózekti máselelerdi she­shýge qatysý barysynda barynsha belsendi, konstrýktıvti jáne ádil bolýǵa tyrystyq. Aý­ǵan­­stan/Talıban, ILIM/DAISh, Ál-Kaıda jáne Somalı/Erı­treı jónindegi komıtetterdi bas­qara otyryp, olardyń jemisti qyz­met etýine óz úlesimizdi qosyp ke­lemiz», dedi Memleket basshysy.

Qaýipsiz ári ádiletti álemge birlese qol jetkizý kerek

Elbasy izgi quqyq ústemdigine negizdelgen qaýipsiz álem men ádiletti álemdik tártipke bir­le­se qol jetkizý kerek ekenin atap kórsetti. «Bul iste BUU Qaýip­sizdik Keńesiniń róli zor jáne oǵan tarıhı mıssııa júkteletini de sózsiz. Adamzat XXI ǵasyrda jappaı qyryp-joıý qarýlarynan azat álem qurý úshin laıyqty joldan óte alady dep senemin. Ujymdyq is-qımyldan qýat alǵan álemdik qoǵamdastyqtyń senimi, erik-jigeri men aqyl-parasaty planetamyzdyń jahan­dyq apatqa ushyraýyna jol ber­meıdi dep senemin. Keńestiń bar­lyq múshe-memleketterine berik yntymaqtastyǵy úshin rı­za­shy­lyǵymdy bildiremin», dedi Elbasy. 

Memleket basshysy atap ótkendeı, búgingi jıyn Qazaq­stan­­nyń BUU Qaýipsizdik Keńe­sin­­degi tóraǵalyǵy kezindegi negizgi shara. Otyrys jahandyq kún tár­­tibindegi eń ózekti taqy­ryp­­tar­­dyń birine arnalyp otyr. 

«Beıbitshilik pen qaýip­sizdikke qol jetkizý jolyndaǵy se­nim sharalary shıelenistiń al­dyn alý men mańyzdy jahan­dyq prob­lemalardy sheshýde negizgi ról oınaıdy. Men BUU Bas Assambleıasynyń 47-sessııa­synyń minberinen Azııadaǵy qaýipsizdik pen senim sharalary jónindegi óńirlik qurylym qurý jóninde usynys aıtqan bolatynmyn. Tynymsyz dıplomatııalyq jumystyń nátıjesinde bul mehanızm quryldy. Qazirgi tańda Azııa­daǵy ózara yqpaldastyq já­ne senim sharalary keńesi óńir­degi 26 memleketti biriktirip, je­misti jumys isteýde», degen Memleket basshysy shırek ǵasyr­dan keıin BUU ǵımaratynda Qaýip­sizdik Keńesiniń turaqty emes mú­shesi retindegi Qazaqstan aty­nan sóz sóılep turǵanyn áńgi­mege qosty. 

О́zara senimdi arttyrý – asa ózekti

Elbasy jekelegen elder ara­­synda da, jahandyq deńgeı­de de ózara senimdi arttyrý má­se­lesiniń áli de kúrdeli eke­nin já­ne onyń kúnnen-kúnge ózekti bola túskenin jetkizdi. Senim shara­lary jahandyq qaýipsiz­dikti qoldaýdyń, búkil planeta kó­le­minde beıbitshilikti nyǵaıtýdyń asa mańyzdy elementi retinde kún tártibinen túspeýi tıis. Pre­­zı­­dent N.Nazarbaev onyń sebep­­terin jan-jaqty túsindirip berdi.

«Senim sharalary búkil adam­zatqa jańa joıqyn soǵys qateri tóngen XX ǵasyrdyń ekinshi jar­tysynda jappaı joıylý qaý­piniń aldyn alý kezinde ózin-ózi aqtady. BUU Jarǵysynda «Biz­diń basty mindetimiz ‒ keler ur­paq­ty soǵys órtinen qutqarý» dep jazylǵan. BUU júıesindegi shı­rek ǵasyr ishinde meniń elim qar­qyndy damý jolynan ótti. Iаd­ro­lyq arsenal boıynsha álem­degi tórtinshi elden tarat­paý jó­nindegi qozǵalystyń kósh­bas­­shysyna aınaldy. Iаdrolyq qa­rý­dan jáne ıadrolyq derjava márte­besinen bas tartý bizdiń sana­ly ári shynaıy tańdaýymyz já­ne Qazaqstannyń barsha halqy qol­­dap, álemdik qoǵamdastyq la­ıyq­­ty baǵasyn bergen erikti qa­da­­my­myz boldy», dedi N.Nazar­­baev. 

Qazirgi tańda Qazaqstan ıad­ro­lyq qaýipsizdik salasyndaǵy bar­lyq irgeli halyqaralyq keli­sim­derdiń qatysýshysyna aınaldy. Elimiz ıadrolyq qarýy joq memleket retindegi mártebemizdi zańdy túrde bekitti. Elbasy ekinshi ba­ǵyt retinde ózara senim ahýaly halyq­aralyq yntymaqtastyqtyń jańa modelin qalyptastyrýǵa septi­gin tıgize alatynyn atap kór­setti. MAGATE-niń Tómen baıy­tyl­ǵan ýran bankiniń ashylýy ‒ osy yntymaqtastyqtyń jar­­­qyn mysaly ári onyń júzege asýy­­nyń kórinisi. Qazaqstan ıad­ro­­lyq qarýdy taratpaý reji­min ny­ǵaı­týǵa osylaısha kezekti úles qosty. 

Soltústik Koreıany bizdiń jolmen júrýge shaqyramyz

«Úshinshiden, Qazaqstannyń ıadrolyq qarýsyz joly ózge elderge úlgi ári tájirıbe tur­ǵy­sy­nan kómek bolar edi. Biz táýel­siz el bolyp, memleketimizdi ny­ǵaıt­­tyq. Iаdrolyq qarýdan bas tar­­typ jáne ıadrolyq derjava­lar­­dan shabýyl jasamaý kepil­di­gin aldyq. Osy rette Soltústik Ko­­reıa basshylyǵyn bizdiń joly­myz­­ben júrýge shaqyramyz», dedi Prezıdent. 

Memleket basshysy ǵylymı-tehnologııalyq progrestiń qa­zirgi múmkindikteri jáne ja­han­danýdyń shynaıy bolmysy jappaı qyryp-joıý qarýlaryn taratpaý mindetin adamzattyń aman saqtalyp qalý máselesine aınaldyryp otyrǵanyn málimdedi. «Jappaı qyryp-joıý qarýlary bar elderdiń kóbeıýi, ıadrolyq, hımııalyq, bıologııalyq jáne radıologııalyq qarýdyń des­trýk­tıvti kúshterdiń qolyna túsý qaýpin týdyrady.  Iаdrolyq qaýip­­sizdikti qamtamasyz etý jónin­­degi búgingi quqyqtyq baza XX ǵasyr sońynda «ıadrolyq der­­ja­valar klýbynyń» keńeıýi­ne tosqaýyl bola almady. Iаdrolyq qarýdy taratpaý tý­­raly shartqa negizdelgen barsha­­myzǵa qajet taratpaý reji­min nyǵaıtý tereń mentaldy óz­ge­rister men kópjaqty jańa saıası sheshimderdi talap etedi dep oılaımyn», degen Elbasy taratpaý sa­la­syndaǵy senimdi nyǵaıta túsý úshin birqatar sharalar atqa­rýdy usyndy. 

«Birinshi. Iаdrolyq qarýdy taratpaý týraly sharttan shyǵý prosesin qıyndatý qajet dep sanaımyn. KHDR-dyń áreketi ıadrolyq qarýdy ıelensem degen ambısııasy bar basqa elderdi osyndaı qadamǵa ıtermeleýi múmkin. Iаdrolyq qarýdy taratpaý týraly shartqa kúmán keltirmeı, bul Shartty buzatyn elder úshin osynyń naqty saldaryn (sanksııa sharalaryn qosa alǵanda) aıqyndaıtyn BUU Qaýipsizdik Keńesiniń arnaıy qararyn ázirleý múmkindigin qarastyrýdy usynamyn», dep atap ótti N.Nazarbaev.

Ekinshi shara retinde jappaı qyryp-joıý qarýlaryn ıemdenýge jáne taratýǵa qatysty qatań shara qoldanýdyń naqty jumys isteıtin mehanızmin ázir­leý kerektigin jetkizdi. Mun­daı kópjaqty kelisimderdi BUU Qaýipsizdik Keńesiniń jeke­le­gen qararlarynda bekitýdiń mańyz­dy­lyǵyn aıtty. Jappaı qyryp-joıý qarýlaryn ıemdený nıetine jol bermeýdiń basty sharasy retin­de atom qarýyn ıelenýden erikti túrde bas tartqan jáne ıadro­lyq qarýy joq memleketterge ıadrolyq derjavalardyń bere­tin kepildigin zań júzinde min­det­teıtin júıeni damytýǵa da toq­taldy. 

«Jahandyq qaýipsizdik júıe­sin jańartý prosesiniń sátti nemese sátsiz bolýy álemdik qoǵam­das­tyqtyń mılıtarıstik anahro­nızmdi eńserý qabiletine tikeleı baılanysty. Esh maǵynasy joq ári arandatýshylyq týǵyzatyn áskerı bloktarǵa bólinýdi ótkenniń úlesine qaldyrý kerek. Dál osy tusta memleketter arasyndaǵy senim asa qajet. Men soǵysqa qarsy jalpyálemdik sharalar týraly kózqarasymdy «Álem. XXI ǵasyr» atty manıfesimde bildirdim. Bul qujatta BUU-nyń 100 jyldyǵy qarsańynda ıadrolyq qarýdan azat álem qurýǵa jaǵdaı jasaıtyn is-qımyldardy usynǵan edim», dedi Elbasy. 

Usynylǵan tórtinshi baǵyt ‒ halyqaralyq qarym-qatynasqa saıası senim men júıeli dıalogty mindetti túrde qaıtarý. Is-qı­myldy tolyqtaı qamtıtyn bir­lesken jospar sonyń jarqyn my­saly bolmaq. Memleket basshy­sy Irannyń ıadrolyq baǵdar­la­masyna qatysty mámile qarýdy taratpaý salasyndaǵy kópjaqty dıplomatııanyń tabysty bolatynyn málimdedi. Mundaı kúrdeli máselelerdi kelissózder arqyly sheshýdiń tájirıbe júzindegi mysalyna aınalyp, oǵan Qazaqstan da óz úlesin qosty. 

Budan keıin Elbasy keıbir qatysýshylar tarapynan óz mindettemelerin júzege asyrýda týyndaǵan qıyndyqtarǵa qaramastan, is-qımyldy tolyqtaı qamtıtyn birlesken jospardyń odan ári tabysty iske asýy­na senim bildirdi jáne bul máse­leni AQSh Prezıdentimen talqy­la­ǵanyn aıtty. Osyndaı konstrýk­tıvti tásildi Soltústik Koreıanyń ıadrolyq problemasyn retteýde de qoldanýǵa bolatynyn jetkizdi.

«Koreıa túbegindegi qazirgi oqı­ǵalar tereń qarama-qaı­shy­lyqtyń bar ekenin bildiredi. Osyǵan oraı múddeli tarap­tar­dy Soltústik Koreıa máse­lesin neǵurlym jyldam ári kons­trýktıvti jolmen sheshýge sha­qyramyz. Senim ahýa­lyn qa­lyp­tastyrýdyń jáne Phenıannyń kelissóz ústeline oralýynyń mańyzdy sharty retinde «ıadrolyq bestiktiń» KHDR-dyń qaýipsizdigine kepildik berýin jaqtaımyz. Múddeli taraptar qajet etken jaǵdaıda, Qazaq­stan kelissóz alańyn usynýǵa da­ıyn», dep málimdedi N.Nazarbaev.

Sonymen qatar Elbasy senim sharalary Taıaý Shyǵys úshin de ózekti bolyp otyrǵanyna toq­taldy. Sırııadaǵy shıelenis aımaq­tan alys jatqan óńirlerge de zııa­nyn tıgizýde. О́zara senim­niń Jeneva kelissózderin tolyq­tyryp, Sırııadaǵy jaǵdaıdy beıbit jolmen retteýge qoldan kelgenshe úles qosyp kele jatqan Astana alańyndaǵy dıalogqa negiz bolǵanyn osy jerde erekshe atap ótken jón. 

Iаdrolyq qarýdan azat aımaq qurý mańyzdy

«Jappaı qyryp-joıý qarýlarynyń taralýymen kúres júrgizýdegi tıimdi quraldyń biri ‒ ıadrolyq qarýdan azat aımaqtar qurý. Sondaı-aq bul ujymdyq senim bildirýdiń úlgisi bolyp tabylady. Taıaý Shyǵysta ıadrolyq qarýdan azat aımaq qurýǵa kúsh-jiger jumsaýdy jalǵastyrýdy mańyzdy dep sanaımyn. Múddeli taraptardy jumysty jańǵyrtýǵa shaqyramyn jáne keıbir elder arasyndaǵy túsinispeýshilikter jaqyn arada sheshimin tabady dep úmittenemin», dedi Prezıdent. 

Memleket basshysy búginde ǵylymı jetistikterdi paıdalanyp, jantalasa qarýlanýdyń jańa tolqynynyń týyndaý qaýpi tóńireginde sóz qoz­ǵa­dy. Elbasynyń aıtýynsha, halyqaralyq qoǵamdastyq jańa áskerı jáne aqparattyq teh­no­logııalardyń jasalýy men taralýyna baqylaýdy kúsheıtýge tıis. Senim sharalary ǵarysh keńistigin mılıtarızasııalaýdyń aldyn alýǵa qatysty ortaq ustanym qalyptastyrý barysynda da kerek bolady. 

«Álemdik ıadrolyq derjavalar arasyndaǵy ózara túsinistik pen senim jaǵdaıynda ǵana kóp­tegen qaqtyǵystyń aldyn alyp, tıimdi retteýge bolatyny búgingi kúnniń shyndyǵyna aınaldy. Iаdrolyq apatty boldyrmaý úshin olarǵa adamzat aldyndaǵy zor jaýapkershilik júktelgen. Ási­rese iri ıadrolyq derjavalar ıadrosyz álem qurý úshin kúres­tiń aldyńǵy shebinde bolyp, jap­paı qyryp-joıý qarýlaryn qysqar­týdyń úlgisin kórsetýi qajet. Biraq bul basqa elder syrt qalýǵa tıis, olar eshteńege yqpal ete al­maı­dy degendi bildirmeıdi», dep sózin túıindedi Memleket basshysy. 

Otyrys taqyryby búkil álem úshin ózekti

Negizgi baıandamadan keıin sóz kezegi jıynǵa qatysýshylarǵa berildi. Polsha Prezıdenti And­jeı Dýda óte mańyzdy taqyrypta joǵary deńgeıde pikirtalas uıym­dastyrǵan Qazaqstanǵa alǵys aıtty. 

«Prezıdent Nursultan Nazar­baev alǵash ret ıadrolyq qarý­dan bas tartý týraly sheshimin jarııalaǵanda, muny memleket úshin jasalǵan tańdaý ekenin aıt­qany esimde. Sodan beri Qazaqstan óziniń sheshimine berik ekenin kórsetti. Jaqynda Qazaqstanda tómen baıytylǵan ýran banki ashylǵanyn atap ótkim keledi. Bul – ıadrolyq qaýipsizdikti qol­daý jolyndaǵy mańyzdy qadam jáne bul beıbitsúıgish memleketter arasyndaǵy ashyq qarym-qatynasty nyǵaıtady», dedi A.Dýda. 

Polsha Prezıdenti BUU Qaýipsizdik Keńesine shaqyrǵany úshin Nursultan Nazarbaevqa alǵysyn bildirdi. Onyń aıtýynsha, Keńestegi talqylanatyn kún tártibindegi máselelerdiń bári óte mańyzdy. Sonymen qatar tek ıadrolyq qarý emes, bıologııalyq jáne hımııalyq qarýdyń, ballıs­tıkalyq raketanyń da qaýpin eskerý kerek. Sóz sońynda Polsha Pre­zıdenti otyrys taqyrybynyń búkil álem úshin mańyzdy ekenin aıtty.  
Budan keıin sóz alǵan Reseı Syrtqy ister mınıstri Sergeı Lav­rov Iranmen ıadrolyq mámi­leniń oryndalmaýy alańdatarlyq ahýalǵa aınalǵanyn málimdedi. 

«Altylyq tobynyń» bir mú­shesiniń kinásinen Irannyń ıadrolyq baǵdarlamasy tóńire­gindegi jaǵdaıdy retteý jó­nin­degi jan-jaqty qamtylǵan bir­­les­ken is-qımyldar jos­par­y­nyń oryndalmaýy alań­daý­shy­lyq tý­ǵyzady, sonyń ishinde Soltústik Koreıa máselesi halyq­­aralyq qaýipsizdik arhıtektýrasy úshin alańdatarlyq ahýalǵa aınalady», dedi S.Lavrov. 

Ol Iranmen ıadrolyq mámileni ornyqty damytý úshin kúsh birik­tirýge shaqyratyndyǵyn ári BUU Qaýipsizdik Keńesi jan-jaq­ty qamtylǵan birlesken is-qı­myldar josparynyń oryndalýy jaýapkershiligin Reseı tarapy óz moınyna alatyndyǵyn jetkizdi.

Otyrys qorytyndysy bo­ıynsha tarıhı qujat ‒ BUU Qaýip­sizdik Keńesi tóraǵasynyń óńir­lik deńgeıde preventıvti dıplomatııa jáne shıelenisti boldyr­maý jónindegi málimdemesi qabyldandy. Qujatta qazirgi halyq­aralyq qatynastar taqyry­byn­daǵy mańyzdy máseleler qamty­lyp, onyń sheshimderi usynyl­ǵan. Aıta ketý kerek, mun­daı málimdeme BUU Qaýipsiz­dik Keńesiniń tarıhynda saıası mindetteme júkteıtin halyq­aralyq akt retinde tuńǵysh ret qabyldanyp otyr. Sondyqtan biz sóz sońynda osy jaıtty jáne BUU Qaýipsizdik Keńesine múshe bolyp, onyń tórinen tórtkúl dúnıege tórelik etý múmkindigi endi tek qyryq jyldan keıin ǵana kelýi yqtımaldyǵyn eskere otyryp, bul oqıǵa shyn máninde tarıhı sát ekenin taǵy da qaıtalap aıtqymyz keledi. El mereıin ósirgen eńseli sátter men mártebeli bıikterimiz laıym kóp bolǵaı! 

Darhan QYDYRÁLI,
«Egemen Qazaqstan» – 
Nıý-Iorkten (AQSh)

Sýretter Prezıdenttiń baspasóz qyzmetinen alyndy