Jaqynda Ulybrıtanııanyń veterınarlyq kolledji osy jumbaq ólimniń syryn ashqanyn habarlady. Nazarlaryńyzǵa «Ǵalymdar Ortalyq Azııada kenetten kıikterdiń jappaı qyrylýynyń sebepterin ashty. 200 myń kıiktiń ólimine qorshaǵan ortadaǵy erekshe jaǵdaılar áser etken» degen zertteý jumysynyń qysqasha mazmunyn usynyp otyrmyz.
2015 jyly mamyrda Qazaqstanda ólgen 200 myńnan astam (resmı derek boıynsha 150 myń – red.) aqbókenniń kenetten qyrylýy álemdi tań qaldyrdy. О́lgen kıikterdiń sany sol ólkedegi kıikterdiń 80 paıyzyn, al álem boıynsha osy túrdiń 60 paıyzyn quraǵan bolatyn.
Úsh aptanyń ishinde on myńdaǵan saý kıikter Qazaqstannyń Betpaqdala aımaǵynda gemorragııalyq septısemııa aýrýynan qyrylǵan. Kıikterdiń ólimine áser etken pasterella mýltosıda (Pasteurella multocida) bakterııalary. Biraq bul bakterııa túrleriniń kıikterdiń aýyz qýysynda esh zııansyz ómir súrýi qalypty jaǵdaı, alaıda jappaı qyrylýdyń sebebi nede?
Halyqaralyq zertteý tobynyń aıtýynsha, bul qyrǵynǵa basqa da jekelegen faktorlardyń áseri bolýy múmkin. Ásirese, sol kúnderdegi klımattyq faktorlar, ıaǵnı ylǵal jáne aýa temperatýrasynyń joǵarylaýy kenetten bakterııalardyń qanǵa túsip, qannyń ýlanýyna (septısemııa) ákelgen. Ǵalymdar osyǵan deıingi kıik ólimin zertteı kele, ylǵal deńgeıi jáne aýa raıy temparatýrasynyń kóterilýi men kıikterdiń jappaı qyrylýy arasynda tikeleı baılanys bolý múmkindigin anyqtady.
Sonymen qatar, zertteý nátıjesi kıikterdiń jappaı qyrylýy (1980 jyly eki ret jəne 2015 jyly) olardyń kóbeıý kezeńimen tuspa-tus keletindigin kórsetip otyr. Alaıda, mundaı jappaı qyrylý basqa iri sútqorektilerde kezdespeıdi. Sebebi kıikterdiń kóbeıý prosesi ózge janýarlarmen salystyrǵanda kúrdeli. Bul jaǵdaı aýa raıynyń kúrt ózgerýimen, ıaǵnı qysta -40, jazda 40 gradýsqa jetýi, azyq tapshylyǵyna tózimdi bolýymen baılanystyrylady. Kıikterdiń úlken bolyp týýy olardyń tez aıaqtanýyna áser etedi jáne enesimen birge basqa aımaqtarǵa kóship qonýyna tez beıimdelýine kómektesedi.
Joǵaryda aıtylǵan sebepterge baılanysty, kıik óliminiń joǵary deńgeıi - tabıǵı. Alaıda, sońǵy jyldary kıik ólimi shekten tys artyp, tipti olardyń jer betinen joıylyp ketý qaýpin týdyryp otyr. Sonyń biri 2017 jyly Mońǵolııadaǵy 60 paıyz kıiktiń úı janýarlarynan juqqan ınfeksııadan qyrylýy.
Odan bólek, 1990 jyldan bastap kıikterdi zańsyz aýlaýdyń kóbeıýi osy túrdiń joıylýyna aparar basty sebepteriniń biri bolsa, ınfrastrýktýranyń damýy, ıaǵnı temir joldardyń salynýy olardyń meken etý aıasyn taryltty. Sondyqtan kıikterdi saqtap qalý úshin barlyq is sharalar «Janýarlardyń qonys aýdaratyn túrlerin saqtaý týraly Konvensııa» aıasynda júzege asyp jatqandyǵyn nazarda ustaý kerek.
Mádına Jálelqyzy,
«Egemen Qazaqstan»
