Moınaq – memleket myǵymdylyǵynyń mysaly

«Meniń tapsyrmam boıynsha «Moınaq» sý elektr stansasy salynýda. Ol 2011 jyly paıdalanýǵa beriletin bolady».

Nursultan NAZARBAEV.

El mereıtoıyna tolymdy tartý Elbasy Nursultan Nazarbaev óz Joldaýynda aǵymdaǵy jyldy Táýelsizdik jyly dep jarııalady. San ǵasyr ańsaǵan táýelsizdigimiz jaıly aıtqanda el ekonomıkasynyń erekshe qarqynmen damyǵany oıǵa oralady. Ásirese, bolashaqqa degen aýqymdy isterdiń óristetilgeni kóńil qýantty. Osy oraıda jer jánnaty Jetisýdyń quıqaly aımaǵy Raıymbek aýdany aýmaǵynda salynyp jatqan «Moınaq» sý elektr stansasy shyn máninde ǵasyr qurylysy. Shveısarııa men Qytaıdan keıin jer astyn uńǵylaý ádisimen salynǵan úshinshi sý elektr stansasy ekenin árdaıym maqtan etemiz. Ol el ıgiligine aınalar kún de jaqyn. «Moınaq» sý elektr stansasynyń qurylysy 1985 jyly keńestik kezeńde bastalyp, qarjy tapshylyǵyna baılanysty 1992 jyly toqtatyl­dy. Táýelsizdik alǵannan keıin Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń tikeleı tapsyrmasyna oraı Úkimet­tiń arnaıy qaýlysy shyqty. Ońtústik óńirdegi qýat kózi tapshylyǵyn túbegeıli sheshýge arnalǵan Úkimet qaýlysymen 2006 jyldan beri «Moınaq» qurylysyna jan bitti. Birden «Bestóbe» sý qoımasyn quraıtyn bóget qurylysy bastaldy. Bóget qazylyp, qum, topy­raq, ózge de dúnıeler tógilip, tehnıka kúshimen tap­tal­dy. Qajyrly eńbek nátıjesinde uzyndyǵy 500 metr, bıiktigi 100 metrlik bóget tolyǵymen bitti. Sonymen birge bógetten bólek jol, ózge de nysan­dar qolǵa alyndy. Energe­tıkter qalasy salyna bastady. Endi onyń da jumysy tolyǵymen aıaqta­la­dy. Qurylysta isteıtinderge barlyq jaǵdaı jasa­lyp, olar joǵary eńbekaqy alady. Táýelsizdik mereıi qarsańynda «Moınaqtyń» shuǵylaly sáýlesi el men jerge túsedi. Bul úlken jetistik ári óńir halqynyń áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartatynyn aıtýǵa bolady. Qurylysqa Qazaqstannyń Damý banki 25 mıllıon AQSh dollaryn bóldi. Osylaısha qa­ra­jat negizinen «Bestóbe» sý qoımasy men jol, elektr jelisin tartýǵa, turǵyn úı salýǵa jum­saldy. Keıinnen taǵy da 132 mıllıon dollardy Qazaq­stannyń Damý bankinen aldyq. Bul joǵarydaǵy jumys­tar­ǵa baǵyttaldy. Keıin 200 mln. AQSh dollaryn Qytaı Damý banki berdi. Qarajat esebinen negizgi nysan qury­lys­tary bastaldy. Ju­mysqa kásibı tájirıbesi bar Qytaıdyń maman­dary tańdaldy. Olar jumys­ty jalǵas­tyryp áketti. Qazir bólingen qarjy­nyń 90 paıyzy ıgerildi. Qurylystyń jalpy quny 340 mıllıon dollar. Qazir qurylysta 1200-deı adam eńbek etýde. Sonyń 340-y Qytaıdan kelgen mamandar. Qalǵan­dary ózimizdiń otandastar. Qurylys Raıymbek aýdanynyń aýmaǵynda júrgizilgendikten kóbine aýdan halqy jumysqa tartyldy. Ásirese, Uzyn­bulaq, Jylysaı eldi mekenderiniń turǵyndary jumysqa alynyp, ózindik úlesterin qosýda. «Moınaq» GES-i paıdalanýǵa berilgende 127 ma­man jumyspen qamtylmaqshy. Qazir munda po­lı­tehnıkalyq, energetıkalyq jáne aýyl sharýa­shylyǵy ınstıtýttaryn bitirgen 28 jas maman Qytaıda arnaıy tájirıbeden ótip qaıtty. Jumys­qa alynatyn mamandardyń barlyǵy ózimiz­diń qyz-jigitter. «Moınaqtyń» shapaǵaty men jaqsyly­ǵyn kórgen osyndaı 300 azamat turmystaryn túzedi. Mamandar úshin 80 turǵyn úıden turatyn qalashyq jáne Allanyń úıi, balalar baqshasy ener­getıkterdiń tynymsyz tirligine jaǵdaı jasaı­tyn bolady. Jańa úıge qonystanǵandardyń qýa­ny­shynda shek joq. Jalpy, «Moınaqty» salýǵa 200 myń tekshe metr beton, 25 myń tonna armatýra, 16 myń tonna qubyr, 5 myń tonna qural-jabdyq, 1 mln. tekshe metr tas jumsalǵany esepteldi. Qural-jabdyq­tan ózgesi otandyq qurylys materıaldary ári sapasy jaqsy. GES-tiń Aqtoǵan shatqalynda týnnel arqyly kelgen sý osy jerde agregattarǵa kelip quıylady. Munda eki agregattyń árqaısysy 150 MVt.-tyq. Onyń bir burandasyna deıin uqypty ustap, kútý kerek. Sebebi, ol shetelden ákelingen. Aýystyrý edáýir qıyndyq týǵyzady. «Moınaq» sý elektr stansasynyń bas ǵı­maraty Sharyn ózeniniń jaǵasynda. Jer asty sý joly bitken 9 shaqyrym jerde salynyp jatyr. Munda aýqymdy qurylys júrgizilýde. Osy jer asty sý joly arqyly qýat kózi óndiriletin, shy­ǵatyn jerdegi úlken-úlken eki qondyrǵy adýyndy ózen sýyn aınaldyrady. Bas ǵımarattyń qaýip­sizdigi, sapasy talapqa saı jasaldy. Mundaǵy taý betkeıleri de adam eńbegimen betondalyp, kómkerildi. Ǵımarattyń astyndaǵy aınalyp turatyn eki qondyrǵy arqyly qýat kózi óndirilip, Sharyn ózeni arnasyna qaıta túsedi. Jospar boıynsha Aqtoǵaıda balyq ósirilip, demalys oryndary jasalady. «Bestóbe» jasandy sý qoımasynyń aınalasynda da osyndaı demalys oryndary bolady dep kútilýde. Bul da táýelsizdik ákelgen jaqsylyq, bolashaqtyń ıgiligi. Árıne oǵan az da bolsa úles qosqanymyzdy maqtan etemiz. Bas merdiger Qytaı sý sharýashylyǵy kom­panııasy erekshe eńbek etýde. Qýanyshtysy «Moı­naq» memleket pen Úkimettiń qolynda. Al, 49 paıyzy qazaqstandyq aksıonerler enshisinde. Sheteldikterde aksııa joq. Jaryq kózi «KEGOK» aksıonerlik qoǵamynyń jelileri arqyly Shelek jáne Qapshaǵaıdyń janyndaǵy «Robot» qosymsha stansalaryna beriledi de ári qaraı ońtústik óńirge taratylady. Jıyrma jylda qol jetkizilgen jetistikter qatarynda «Moınaq» stansasy bar ekenin zor mártebe sanaımyz. Ári elimiz ómirindegi mańyzdy nysanda qoltańba qaldyrý biz úshin erekshe qýanysh ekeni anyq. Otan úshin, el úshin ter tógýdiń ózi bir baqyt qoı. Orazaly QANTAEV,  «Moınaq» sý elektr stansasynyń bas dırektory.   Derek pen dáıek • Moınaq – Shveısarııa men Qytaıdan keıin jer astyn uńǵylaý ádisimen salynǵan úshinshi sý elektr stansasy bolyp tabylady. • Moınaq sý elektr stansasy elimizdiń ońtústik aımaǵynyń qýat kózi tapshylyǵyn sheshetin nysan. • Qýaty 300 MVt. bolatyn Moınaq GES-i kólemi jáne qýat­tylyǵy jaǵynan elimiz táýelsizdik alǵan jyldarda iske qosylatyn alǵashqy energetıkalyq óndiris. • Moınaq GES-iniń ereksheligi ol TMD keńistigindegi joǵary qysymdy úsh gıdrostansanyń biri. Ondaǵy sý qysymy 500 metrdi quraıdy. • Qurylystyń jalpy quny 340 mıllıon dollar. • Alǵash qurylysqa Qazaqstannyń Damý banki 25 mıllıon AQSh dol­laryn bólip, qarjy «Bestóbe» sý qoı­masy men jol, elektr jelisin tar­týǵa, turǵyn úı salýǵa jumsalǵan. • Keıinnen taǵy da 132 mıllıon dollar bólgen Qazaqstannyń Damý banki qarjysy joǵarydaǵy jumys­tar­dy óristetýge baǵyttalypty. • Qytaı Damý banki 200 mln. AQSh dollary kóleminde ınvestısııa salǵan. Qarajat esebinen negizgi ny­san qurylystary bastalyp, ju­mys­qa kásibı tájirıbesi bar Qytaı mamandary tartylǵan. • Qazir bólingen qarjynyń 90 paıyzy ıgerilgen. • Qurylysta 1200-deı adam eńbek etýde. Onyń 340-y Qytaıdan kelgen mamandar. Qalǵandary ózimizdiń otandastar. • Mamandar úshin 80 turǵyn úıden turatyn qalashyq jáne Allanyń úıi, balalar baqshasy salyndy. • Moınaqty salýǵa 200 myń tekshe metr beton, 25 myń tonna armatýra, 16 myń tonna qubyr, 5 myń tonna qural-jabdyq, 1 mln. tekshe metr tas jumsalǵan. • «Moınaqtyń» 51 paıyz aksııasy memleket pen Úkimettiń qolynda. Al, 49 paıyzy qazaqstandyq aksıonerler ıeliginde. • Jaryq kózi «KEGOK» aksıonerlik qoǵamynyń jelileri arqyly Shelek jáne Qapshaǵaı janyndaǵy «Robot» qosymsha stansalaryna berilip, odan ári ońtústik óńirge taratylady. • Qurylysta 100 túrli markadaǵy avtokólikter men 37 arnaýly tehnıka jáne mehanıkalyq agregat, generator, transformator, kompressorlardyń ózi 50-den asady. • «Bestóbe» sý qoımasynyń kólemi 238 mln. tekshe metr. • «Moınaqtyń» kepildik merzimi 100 jylǵa eseptelgen. • Seısmıkalyq jaǵynan 9 balldyq jer silkinisine tózimdi. • Alyp qurylys iske qosylǵanda óńirdegi ónerkásip óniminiń kórsetkishi jyl saıyn 6,7 mlrd. teńgeni quraıdy dep josparlanǵan. Bıýdjetke 1 mlrd. 790 mln. teńge túsim túsetin bolady. Taǵdyr bizdi osynda toǵystyrdy Táýelsiz el jastarynyń ar­many da asqaq. Osydan bolar bizdiń jalyndaǵan jastyq jigerimiz HHI ǵasyrdyń alyp qurylysyna jumsalýda. Bul biz úshin mártebe desem de bolar. «Moınaq» GES-iniń qurylysy bú­ginde barshanyń nazarynda bolǵandyqtan ár kúndi eseli eń­bekpen atap ótýdemiz. Biz jastar árdaıym týǵan Otanymyzdyń ósip-órkendeýine qýanyp, maqtanysh sezimde bo­la­myz. Osyndaı elde ómir súrip otyrǵanymyzdy baqyt sanaımyz. Táýelsizdigimizdiń shapaǵaty buryn toqtap qalǵan «Moınaq» sý elektr stansasyna tústi. El­basy Nursultan Nazarbaevtyń tikeleı tapsyrmasymen qaıta qolǵa alynǵan «ǵasyr qury­ly­sy» atalǵan «Moınaq» biz sekildi jastardyń da bolashaǵyna jar­qyn jol ashty. Qaırat-ji­ge­ri­mi­z­di janýǵa múmkindik tý­ǵyzdy. Almaty qalasyndaǵy Ener­ge­tıka jáne baılanys ıns­tı­týtyn ınjener-elektrık maman­dyǵy boıynsha 2009 jyly bitirgennen keıin týǵan aýda­nym­daǵy «Moınaqqa» keldim. Ýa­qyt­sha tapsyrylǵan jumys­tar­dy atqara júrip ómirlik ja­rym Aızadany jolyqtyrdym. Ol da Almaty energetıka jáne radıo­baılanys kolledjin bitirgen jas maman. Bizdi taǵdyr osylaı toǵystyrdy. «Moınaqtaǵy» ózen arnasy bekitilgen qyrkúıek aıynda Aızada ekeýmizdiń úılený toıymyz boldy. Kóp uzamaı jas otaý, ári jas maman retinde «Moınaq­taǵy» «Energetıkter» qalashy­ǵynan tórt bólmeli úı aldyq. Sóıtip, bir aıdyń ishinde qos qýanyshqa keneldik. Eń bas­ty­sy, ońtústik óńirge jaryq nu­ryn shashatyn «Moınaq» sý elektr stansasynda jumys isteıtinim kóńilimdi kótere túsedi. Mine, alyp qurylys ómiri­mizdi osylaı jańa arnaǵa túsir­di. Biz osy ujymmen ósip, ór­kendeımiz. Oǵan senimimiz mol. Aıbek MARATULY, «Energetıkter» qala­shyǵyn­daǵy jas otaý ıesi.   Qytaıda tájirıbeden ótti Jetisýdyń ózen-kólden kende emestigi atynan-aq sezilip tur. Kúnde kórip, tunyq sýyna shomylyp, nár alǵan ózenderimiz naǵyz baılyqtyń kózi. Tabıǵattyń jomarttyǵy men syıyn paıdalaný maqsatynda asaý Sharyn ózeniniń sýy baılandy. Endi az kúnderde ushar basyn Alataý shyńynan alǵan Sharyn ózeninen nur shuǵyla jan-jaqqa taraıdy. Osylaısha barshanyń úmitin jandyrǵan «Moınaq» sý elektr stansasy el ıgiligine aınalatyn bolady. Alyp qurylystyń Sharyn ózeninen bastaý alý sebebine toqtalaıyn. Ǵalymdardyń jan-jaqty zertteýi nátıjesinde shırek ǵasyr buryn osyndaı naqty tujyrym jasalypty. О́ıtkeni, Sharyn – qysy-jazy aǵynyn joǵaltpaı, ekpindeı aǵatyn ózen. Demek, GES salýǵa tıimdi ekeni dáleldengen. Bıikten sarqyraı qulaǵan sýdyń múmkindigin paıdalaný ári bóget salý kúrdeli is ekeni aıtpasa da túsinikti. Bıiktigi 94 metr bó­get­tiń tabany sý shaıyp ketpeıtindeı betondalyp, tegistelip, «alyp qazandyqqa» aınaldy. Qurylysty «Kerneý Lımıted» kompanııasy júzege asyrdy. Shyńnyń quzar basyna salynǵan bógetke bilikti mamandarmen birge aýdan jastary da atsalysty. Olar keıingi jas urpaqqa «Qurylysty biz salǵanbyz» dep maqtan etetini anyq. Osyndaı jastardyń qatarynda men de barmyn. Polıtehnı­ka­lyq, energetıkalyq jáne aýyl sharýashylyǵy ınstıtýttaryn bitirgen 28 jas maman Qytaıda arnaıy tájirıbeden ótip qaıtty. Kún saıyn bógettiń kóz aldymyzda tolyp, úlken sý qoımasyna aı­nalǵanyna kýá bolyp júrmiz. Sýdy negizgi arnadan buryp, arnaıy týnnelmen aǵyzý, derıvasııalaý tájirıbesi elimizde tuńǵysh ret júzege asyryldy. Mindetimiz maman retinde alyp qurylys iske qosylǵannan keıin óndirilgen elektr qýatynyń tutynýshyǵa nur-sáýle syılaýyna maman retinde úles qosý. Mundaǵy qolǵa alynǵan jumystar janyma jaqyn. Jáne bul aldaǵy ómirimniń bastamasy, eńbegimniń nátıjesin kóretin sát. Merýert BAǴAEVA, jas maman.   Ujym jyly qarsy aldy Mektep qabyrǵasynda júrgende energetık mamandyǵy ózine tartatyn. Bul tegin bolmapty. Raıymbek aýdanyndaǵy ózim týyp-ósken Jyly­saı selolyq okrýgindegi «Moınaq» sý elektr stansasynyń qurylysy qaıta qolǵa alynǵanda qýanǵanymdy aıtyp jetkize almaımyn. Sonda eńbek etýdi armandaǵan jastardyń biri boldym. Almaty qalasyndaǵy Agrarlyq ýnıversıtettiń energetıka fakýltetine túsip, bitirgeli ár kúnim stansanyń tirligimen birge. «Moınaq» GES-iniń basshylyǵy meni jyly qarsy aldy. Kásibı bilimimdi tájirıbemmen ush­tas­tyrýyma múmkindik týdy. Tapsyrǵan jumys­tar­dy tııanaqty atqaryp kelemin. Búginde qury­lys aıaqtalyp keledi. О́ńir ekonomıkasyna ózindik úlesin qosatyn alyp qurylysta óz qoltańbańnyń barlyǵy erekshe qýanysh eken. Sony sezindim. Táýelsiz­digi­mizdiń 20 jyldyǵy atalatyn jeltoqsan aıynyń 11 juldyzynda «Moınaq» sý elektr stansa­sy­nyń alǵashqy kezeńi iske qosylady. Osyǵan oraı jumys qyzyp tur. Men úshin «Moınaq» meniń ómirim, meniń jarqyn bolashaǵym dep túsinemin. Osy qurylysta jastyq jigerimniń bar ekenin sezingen saıyn erteńgi kúnge degen qushtarlyǵym arta túsedi. Aıdar TAÝBALDIEV, energetık. Aıqara bettiń materıaldaryn daıyndaǵan «Egemen Qazaqstannyń» Almaty oblysyndaǵy menshikti tilshisi Kúmisjan BAIJAN.