Qoǵamdyq senim men saıası jaýapkershilik

Komıssııa jumysy birneshe kezeńde ótti. Alǵashqy otyrystarda reformanyń jalpy baǵyty aıqyndaldy. Birpalataly Parlament – Quryltaı modeline kóshý, Halyq keńesin qurý, Vıse-prezıdent ınstıtýtyn engizý, zań shyǵarý rásimderin qaıta qaraý sekildi strategııalyq másele­ler kóterildi. Bul usynystar­dyń barlyǵy «Kúshti Prezıdent – yqpaldy Parlament – esep beretin Úkimet» qaǵıdatyn jańa sapada iske asyrýǵa baǵyttalǵan. Reformanyń tujyrymdamalyq negizderi aıqyndaldy. Memle­kettik keńesshi Erlan Qarın atap ótkendeı, usynylyp otyrǵan jańa normalar komıssııa otyrystary barysynda ǵana paıda bolǵan joq. Bul – jarty jyl boıy azamattardan, sarapshylardan, qoǵamdyq belsendilerden eOtinish pen eGov platformalary arqyly kelip túsken 10 myńǵa jýyq usynystyń qorytpasy. Iаǵnı reforma – qoǵammen birge pisip-jetilgen sheshim.

Sol kezeńde birpalataly Par­lament – Quryltaı modeline kóshý máselesi basty taqyryptardyń birine aınaldy. Munda negizgi salmaq partııalarǵa túsedi. Iаǵnı saılaýshy bir adamǵa emes, belgili bir saıası baǵdarlamaǵa, ıdeıaǵa daýys beredi. Bul halyqtyń erkin keıin burmalaýǵa, depýtattyń jeke múddege qaraı baǵyt aýystyrýyna jol bermeıdi. Partııa alǵan daýys sanyna saı mandat alady jáne sol senim úshin tolyq saıası jaýapkershilik arqalaıdy.

Komıssııanyń kelesi otyrystarynda naqty baptar talqy­lanyp, reformanyń quqyqtyq mazmuny aıqyndala tústi. Úkimet, sot júıesi, prokýratýra, Kons­tıtýsııalyq sot, adam quqyqtary men bostandyqtary, arnaıy quqyqtyq rejim sekildi baǵyttar boıynsha usynystar pysyqtaldy. Bul kezeńde reformanyń tek saıası emes, quqyqtyq salmaǵy aıqyn sezildi. Ekiushty túsindirýge jol bermeıtin, naqty ári anyq normalar qalyptastyrý basty maqsat boldy.

Adam quqyqtary máselesine erekshe mán berildi. Jańa redak­sııa­da ómir súrý quqy­ǵyn­yń ab­solıýt­tiligi, jeke basyna tıispeýshilik qaǵıdaty kúsheıtiledi. Konstıtýsııa deńgeıinde Mıranda erejelerin bekitý usynyldy.

Preambýla tolyq jańartyldy. Bul jerde Konstıtýsııanyń ıdeıa­lyq-moraldyq negizi kúsheı­tildi. Adam, onyń ómiri, qadir-qasıeti, quqyqtary eń joǵary qundy­lyq retinde aıqyn bekitildi. Reforma tek saıası qurylym­darmen shektelmeıdi. Mádenıet, bilim, ǵylym jáne ınnova­sııa qundylyqtaryn naqty kór­setý qajettigi, ómir súrý quqyǵyn absolıýtti norma retin­de bekitýdiń mańyzy, memleket pen din qatynasyn naqty quqyqtyq sheńberde retteý qajettigine nazar aýdaryldy. Sonymen qatar neke men otbasy qundylyqtaryn qorǵaý, qorshaǵan ortaǵa jaýapker­shilik, derbes derekterdi qorǵaý, zııatkerlik menshik máseleleri de nyǵaıtyldy. Sot tóreligi men sýdıalardyń táýel­sizdigine qatysty normalar naq­tylandy.

Komıssııa jumysy kór­set­kendeı, bul ózgerister «Kúshti Prezıdent – yqpaldy Parlament – esep beretin Úkimet» formýlasynyń jańa mazmunda iske asýyna jol ashady. О́ńirler úshin bul refor­manyń máni erekshe. Zań shyǵarý úderisiniń yqshamdalýy, Parla­ment jaýapkershiliginiń artýy aımaqtardan kóterilgen másele­lerdiń ulttyq deńgeıde naqty ári jedel qaralýyna múmkindik bere­di. Proporsıonaldyq júıe arqyly oblystyq múdde par­tııalyq baǵdarlamalarda kórinis tabady. Bul jergilikti ózin-ózi basqarý men óńirlik saıasattyń jańa sapasyna jol ashady.

Mańyzdysy – usynylyp otyrǵan ózgerister memleket­tiń birtutastyǵyna, aýmaqtyq tutastyǵyna qaýip tóndirmeıdi. Bul norma ózgerissiz qaldy. Belgili bir aýmaqtarda arnaıy quqyqtyq nemese qarjylyq rejim engizý tek ekonomıkalyq damýdy yntalandyrýǵa baǵyttalǵan jáne tek konstıtýsııalyq zań arqyly júzege asady.

Ata zań mətini oqýǵa jeńil, túsinýge ońaı, quqyqtyq turǵydan naqty qujatqa aınalady dep senemiz. Ata zań memlekettiń ǵana emes, halyqtyń tańdaýy bolýy kerek. Sondyqtan aldaǵy kezeńde qoǵam­men ashyq túsindirý jumysy, óńirlerdegi talqylaýlar erekshe mańyzǵa ıe.

Shalqar BAIBEKOV,

Abaı oblysy máslıhatynyń tóraǵasy, Konstıtýsııalyq komıssııanyń múshesi