Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń Jarlyǵy №176

Ǵylym men tehnıka salasyndaǵy Qazaqstan Respýblıkasynyń 2011 jylǵy memlekettik syılyǵyn berý týraly Qazaqstan Respýblıkasynyń ǵylym men tehnıka salasyndaǵy memlekettik syılyǵyn berý jó­nindegi komıssııanyń usynys­ta­ryn qarap, qaýly etemin: 1. Ǵylym men tehnıka sala­syn­daǵy Qazaqstan Respýblı­ka­synyń 2011 jylǵy memlekettik syılyǵy myna avtorlarǵa: 1) «Aýyl sharýashylyǵy jáne qorshaǵan ortany qorǵaý úshin «Kazbıosıl», «Rızovıt-AKS», «Ba­koıl-KZ» bıopreparattaryn jasaýdyń tehnologııasy jáne óndirisin uıymdastyrý» taqyry­byndaǵy jumystar sıkli úshin; Qazaqstan Respýblıkasy Bilim jáne ǵylym mınıstrligi Ǵy­lym komıteti Mıkrobıologııa jáne vırýsologııa ınstıtýtynyń bas dırektory, bıologııa ǵylym­da­rynyń doktory, professor Amankeldi Qurbanuly Sada­nov­qa; Qazaqstan Respýblıkasy Bilim jáne ǵylym mınıstrligi Ǵylym komıteti Mıkrobıologııa jáne vırýsologııa ınstıtýtynyń mıkrobıologııa bóliminiń jetekshisi, bıologııa ǵylymdarynyń doktory Svetlana Aıtkeldiqyzy Aıtkeldıevaǵa; Qazaqstan Respýblıkasy Bilim jáne ǵylym mınıstrligi Ǵylym komıteti Mıkrobıologııa jáne vırýsologııa ınstıtýtynyń mıkrobtyq preparattar zertha­na­synyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri, bıologııa ǵylymdarynyń dok­to­ry, professor Nına Nıkolaevna Gavrılovaǵa; Qazaqstan Respýblıkasy Bilim jáne ǵylym mınıstrligi Ǵylym komıteti Mıkrobıologııa jáne vırýsologııa ınstıtýtynyń mıkrobtyq preparattar zertha­na­synyń meńgerýshisi, bıologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent Irına Aleksandrovna Rat­nıkovaǵa; «Taza sý» JShS dırektorlar keńesiniń tóraıymy Ulbosyn Rotaıqyzy Ydyrysovaǵa; «Taza sý» JShS aǵa ǵylymı qyzmetkeri, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory Vıacheslav Maksımovıch Kanǵa; «GIRKAN» ǵylymı-óndiris­tik ortalyǵy» JShS ǵylymı ju­mys jáne ınnovasııa boıynsha bas dırektorynyń orynbasary, bıologııa ǵylymdarynyń kan­dı­daty Erik Jarylqasynuly Sho­ra­baevqa; 2) «Jalpylanǵan kommýtatorlar, kogomologııalar jáne tepe­teńdikter» jumystar sıkli úshin: Qazaqstan Respýblıkasy Bilim jáne ǵylym mınıstrligi Ǵylym komıteti Matematıka, ınformatıka jáne mehanıka ıns­tıtýty RMK-nyń Matematıka ıns­tıtýtynyń algebra zertha­na­synyń meńgerýshisi, Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi, fızıka-matematıka ǵylymdarynyń dok­tory, professor Asqar Ser­qululy Jumadildaevqa berilsin. 2. Osy Jarlyq qol qoıylǵan kúninen bastap qoldanysqa engiziledi.   Qazaqstan Respýblıkasynyń  Prezıdenti N.NAZARBAEV. Astana, Aqorda, 2011 jylǵy 17 qarasha.    №176  

Ǵylym men tehnıka salasyndaǵy úzdik ǵylymı eńbekterge – memlekettiń joǵary nagradasy

Ǵylym men tehnıka sala­syndaǵy Qazaqstan Respýblıkasy­nyń Memlekettik syılyǵy Memleket basshysynyń ǵylym, tehnıka qaıratkerleriniń eńbegin qoǵam men memleket aldynda joǵary baǵalaý bolyp tabylady jáne irgeli jáne qoldanbaly zertteýler salasyndaǵy asa úzdik nátıjeleri, qoǵamǵa keńinen tanylǵan ǵylymı jańalyqtary, monografııalar men ǵylymı jumystary, tehnıkanyń, materıaldardyń jáne tehnolo­gııa­lar­dyń álemdik deńgeıge kóterilgen jańa túrlerin ázirlegeni jáne ón­dirýdi uıymdastyrǵany úshin beriledi. Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń 2011 jylǵy 17 qarashadaǵy № 176 Jarlyǵyna sáıkes Ǵylym men tehnıka sa­la­syndaǵy Memlekettik syı­lyq bıyl qaralǵan 12 jumys­tyń ishinen iriktelip alynǵan eki jumysqa berildi. Joǵary nagradaǵa Mıkrobıologııa jáne vırýsologııa ınstı­týty usynǵan, avtorlary Amankeldi Qurbanuly Sadanov, Svetlana Aıtkeldiqyzy Aıtkeldıeva, Nına Nıkolaevna Gavrılova, Irına Aleksandrovna Ratnıkova, Ul­bosyn Rotaıqyzy Ydyrysova, Vıa­cheslav Maksımovıch Kan jáne Erik Jarylqasynuly Shorabaev bolyp tabylatyn «Aýyl sharýa­shy­lyǵy jáne qorshaǵan ortany qorǵaý úshin «Kazbıosıl», «Rı­zo­vıt-AKS», «Bakoıl-KZ» bıopre­pa­rat­taryn jasaýdyń tehnolo­gııa­sy jáne óndirisin uıymdastyrý» atty jumystar sıkli ıe boldy. Jumys qorshaǵan ortany qor­ǵaý jáne aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy ózekti máselelerdi sheshýge arnalǵan. Mıkrobıologııa jáne vırýsologııa ınstıtýtynyń qyzmetkerleri aýyl sharýa­shy­ly­ǵy úshin jańa bıologııalyq pre­pa­rattardy ázirledi jáne óndiriske endirdi. Olar: azyqty súrleý úshin «Kazbıosıl» arnaıy ashyt­qy­synyń úsh túri, burshaq daqyl­darynyń ónimdiligin arttyrý úshin «Rızovıt-AKS» bıologııalyq tyń­aıtqyshy, sondaı-aq qorshaǵan or­tany munaı jáne munaı qaldyq­tarynan tazalaý úshin «Bakoıl-KZ» preparaty. Turaqty azyq qoımasy mal sha­rýashylyǵyn damytýda negiz bolyp tabylady. «Kazbıosıl» pre­paratyn mal azyǵy óndirisine endirý súrlengen azyqtarda qu­nar­ly zattardyń saqtalýyna, aýyl sharýashylyǵy maldaryn sapaly azyqpen qamtamasyz etýge jáne olardyń ónimdiligin arttyrýǵa múmkindik beredi. 2008-2010 jyldar aralyǵynda bıopreparatpen 500 myń tonna júgeri súrlemi daıyndalǵan. So­ny­men qatar qurǵaq zatty azyqtarda buzylmaı saqtalýynyń 8-10%, maldardyń azyqty jeý prose­si­niń 7-16%, orta táýliktik saýym­nyń 0,4-0,6 lıtrge artqany anyqtaldy. «Rızovıt-AKS» bıopreparaty mıneraldy tyńaıtqyshtardyń ba­lamasy retinde jáne soıanyń ónim­diligin arttyrý úshin qyzmet etedi. 2008-2010 jyldary Alma­ty oblysynda preparat jalpy kólemi 30185 ga sharýa qojalyq­ta­ry egistikterinde qoldanylyp, odan 549 mln. teńge taza paıda alyndy. Burshaq tuqymdas ósim­dik­terdiń ónimdiligin jáne topy­raq qunarlylyǵyn arttyrý, jem sapasyn jaqsartý, burshaqty egýde kúkirt aınalymyndaǵy daqyl óni­min arttyrý jáne topyraqtyń nıtrattarmen lastanýynyń al­dyn alý arqyly qorshaǵan ortany qor­ǵaý tıimdi sheshim bolyp tabylady. Qorshaǵan ortany munaı jáne munaı ónimderinen tazalaý – ózekti máselelerdiń biri. «Bakoıl-Kz» bıopreparaty topyraqty mu­naı ónimderinen tazartý maqsa­tynda ázirlendi. «Bakoıl-Kz» preparatyn «West­­Dala» JShS polıgonynda synaq­tan ótkizý onyń joǵary tıimdiligin kórsetti: 18% munaımen las­tanǵan topyraqqa bıopreparatty engizgennen keıin ol 1 aıdan soń 98% tazalandy. Preparatty qoldaný munaı­men lastanǵan topyraqty bıore­me­dıasııalaýdy júzege asyrýǵa, olar­dy aýylsharýashylyq aına­lymyna keltirýge jáne halyqtyń densaýlyǵyn jaqsartýǵa múmkin­dik beredi. Bul halyqtyń áleý­mettik jáne ekonomıkalyq jaǵ­daıyn aıtarlyqtaı joǵarylatýda oń nátıjeler berip otyr. Zertteý jumysynyń nátı­je­leri joǵary deńgeıdegi aprobasııamen minezdeledi: 32 qorǵalǵan qujattar (avtorlyq kýálik, patentter, ınnovasııalyq patentter) alyn­dy, 4 monografııa, 80-nen astam ǵylymı maqalalar jaryq kórdi. Jumysqa 36 pikir tústi. Olar­dyń 9-y shetel ǵalymdarynan: Reseı (M.V.Lomonosov atyndaǵy MMÝ, Reseıdiń aýylsharýa­shy­lyq mıkrobıologııa ǵylymı zertteý ınstıtýty jáne t.b.), О́z­bek­stan, Qyrǵyzstan, Ázerbaıjan jáne AQSh-tan kelip tústi. Memlekettik syılyqtyń taǵy bir laýreaty bolyp «Jalpylan­ǵan kommýtatorlar, kogomologııalar jáne tepe-teńdikter» atty ju­mystar sıkli úshin Matematıka, ınformatıka jáne mehanıka ıns­tıtýty Algebra zerthana­sy­nyń meńgerýshisi, akademık, fızıka-matematıka ǵylymdarynyń dok­tory Asqar Serqululy Ju­madildaev atandy. Jumys teorııalyq sıpatqa ıe jáne irgeli matematıka teorııasyn damytady. A.S.Jumadildaev algebra sa­la­synyń mamany retinde dúnıe júzine tanymal. Usynylǵan ju­mystar sıkli assosıatıvtik emes algebranyń keń spektri boıynsha kópjyldyq zertteýler qorytyn­dy­sy bolyp tabylady jáne oǵan Lıdiń klassıkalyq algebralary, Leıbnıstiń algebralary, Novı­ko­va­nyń algebralary, Sınbıeldiń algebralary, Iаkobıan algebra­la­ry kiredi. Avtor Iordan jáne úsh lılik algebralarǵa qatysty klassıka­lyq máselelerdi sheshti; oń sım­metrııaly algebralar kogomologııa teorııasyn ázirledi; qıǵash sım­metrııaly tepe-teńdikpen alge­bra­nyń jańa klastaryn qaraýǵa engizdi. Jumys irgeli ǵylymnyń ajy­ramas bóligi bolyp tabylatyn assosıatıvti emes algebranyń teo­rııasyn damytady. Álemdik matematıkada keńinen tanylǵan ma­ńyz­dy ǵylymı nátıjeler alyndy. Osylaısha, A.S.Jumadildaev algebradaǵy jańa baǵyttyń negizin – N-kommýtatorlar teorııasy men Lı algebrasyna jáne basqa trıvıaldy emes sımmetrııaly te­pe-teńdikterge jaqyn algebranyń qıǵash sımmetrııaly tepe-teń­dikter algebrasynyń teorııasyn qalady. MMÝ-dyń Mehanıka-matematıka fakýltetin bitirgen, doktor­lyq dıssertasııasyn KSRO Ǵy­lym akademııasy Matematıka ıns­tıtýtynyń Lenıngrad bóliminde qorǵaǵan A.S.Jumadildaev 1995-2003 jyldary Eýropanyń túrli ǵylymı-zertteý ortalyqtary men ýnıversıtetterinde, atap aıtqan­da: Joǵary zertteýler ınstıtýty (Parıj), Maks Planka ınstıtýty (Bonn), Halyqaralyq teorııalyq fızıka ınstıtýty (Trıest), Fılds ınstıtýty (Toronto), Mıttag-Lefler ınstıtýty (Stokgolm), Nıýton ınstıtýty (Kem­brıdj), Mıýnhen, Kıoto, Stokgolm ýnıversıtetterinde qyzmet atqardy. Ǵylymı qyzmetine qosa ol belsendi oqytý isimen de qatar aınalysady. 2004 jáne 2006 jyly QBTÝ-dyń úzdik professory atan­dy, al 2007 jyly «Joǵary oqý ornynyń úzdik oqytýshysy» memlekettik grantyn aldy. Avtordyń syılyq alýǵa usyn­ǵan jumystar sıkli (kópshiligi reıtıngtik jýrnaldarda jarııa­lanǵan) 68 maqalany quraıdy. Avtor zertteýleriniń álemdik deńgeıin dáleldeıtin obektıvti krıterıılerdiń biri onyń jarııa­lanymdarynan úzindi alý ındeksi bolyp tabylady. Matematıka sa­la­syndaǵy maqalalar boıynsha derekterdiń anaǵurlym tolyq ba­zasy MathSciNet málimeti boı­ynsha A.S.Jumadildaev eńbeginen úzindi alý ındeksiniń kólemi boı­ynsha Qazaqstan matematıkteriniń ishinde ekinshi orynǵa ıe: onyń eńbekterinen 86 avtor 111 ret sıtat alǵan. Jumysqa 23, onyń ishinde shetel ǵalymdarynan 16 pikir kelip tústi: AQSh (Soltústik Karolına ýnıversıteti, Iel ýnıversıteti, Veın ýnıversıteti), Germanııa (Maks Planka ınstıtýty, Stokgolm ýnıversıteti), Gollandııa (Ýtveht ýnıversıteti), Fransııa (Strasbýrg ýnıversıteti), Brazılııa (San Paýlo ýnıversıteti), Kanada (Brok ýnıversıteti), Bolgarııa (Matematıka jáne ınformatıka ınstıtýty), Reseı (V.A. Steklov atyndaǵy Matematıka ınstıtýty, M.V. Lomonosov atyndaǵy MMÝ). Osy jumys boıynsha sheteldik jekelegen ǵalymdar pikiri de kelip tústi. Ol pikirlerdi dúnıe júzine tanymal ǵalymdar, Fılds, Mýra, sondaı-aq Iý.Manın, S.Novıkov, E.Zelmanov, I.Shestakov usyndy. Ǵylym men tehnıka salasyn­daǵy Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik syılyǵyn Prezıdent Táýelsizdik kúni qarsańynda Aqordada saltanatty jaǵdaıda ózi tapsyrady. Bul Elbasynyń, memlekettiń otandyq ǵalymdarǵa, olardyń ǵylym salasyndaǵy jetistikterine degen erekshe kóńil bólýiniń joǵary kórsetkishi bo­lyp tabylady. Joǵary nagrada­lardy berý ǵalymdardy kóterý maqsatynda qarastyrylǵan jáne 2007 jyldan bastap Memlekettik syılyqtyń mártebesi, sondaı-aq materıaldyq mazmuny kóterildi. Sońǵy jyldary Memlekettik syı­lyq hımııa, bıologııa, ıadro­lyq fızıka, matematıka salasyn­daǵy jumystary úshin respýb­lıkanyń tanymal ǵalymdaryna berildi. Qazaqstan ǵylymy úshin osy jyl aıryqsha jáne aıtýly bolyp tabylady. «Ǵylym týraly» Zańǵa qol qoıyldy jáne qazirgi ýaqytta ony tıimdi iske asyrýdy kózdeı­tin jumystar júrgizilýde. Zańda jazylǵan túbegeıli jańa engizilimder birinshi orynda ǵylymı zertteýlerdi damytýǵa, otandyq ǵa­lym­dardyń ǵylym salasynda iri nátıjelerge jetýine baǵyt­talǵan. Qazaqstan Respýblıkasynyń Bilim jáne ǵylym mınıstrligi.