Qazaq sóziniń kózge aldymen túser bir ereksheligi – astarlylyǵy. Ol qasıet qarsy jaqtyń da sol astardy qapysyz túsinýi sebepti, tipti de jetile túsken. «Qyzym saǵan aıtam, kelinim sen tyńda» deńgeıi ulttyń oılaý júıesiniń ushqyr, boıyndaǵy sóz qýatynyń kúshti, túısiktiń sonshalyqty sezimtaldyǵyn kórsetedi. Qazaqtyń klassıkalyq ánderiniń qaı-qaısysyn alsańyz da jalańash mátin joq. Sózderdiń máni adam boıyndaǵy nebir qaltarys, bultarys sana sezimine soqpaı ótpeıdi. Bul sózder sol sezim túısikterdi únemi shynyqtyryp, jetildirip otyrady. Osydan adamnyń oılaý júıesi (formasy) qalyptasady. Ol forma – óte alýan qyrly, san taraýly, kez kelgen jerden ózge maǵynada oılap úlgeretin, tuıyqqa tirelmeı shyǵar jol taba biletin ámbebap oılaý formasy. Endi munan úlken másele týyndaıdy. Qarańyz!
«Adam jol tappaı adaspaıdy, oı tappaı adasady» deıdi ataqty jyraý Almas Almatov. Oı tuıyqqa tirelip shyǵar jol tappaǵanda adam ózin ólimge tireıdi eken. Fızıkanyń zańdylyǵy boıynsha elektr júıesinen shyǵatyn órttiń eki symnyń qysqa tuıyqtalýynan bolatyn sekildi, adamnyń ózin ólimge ıtermeleýi sol oıdyń tuıyqtalýynan bolatyny týraly ǵalymdar kóptegen zertteýler nátıjesinde tujyrymdamalar jasaǵan. Mundaıda, bizdiń qoǵamda keıingi ýaqytta qanshama órimdeı jastardyń ómiriniń qyrshynynan qıylyp ketip jatýyna búgingi jalań sóz, jalǵan yrǵaqqa qurylǵan eser ánderdiń de kesiri joq dep aıta alamyz ba?
«Sen meni izdeme», «aqqaıyńnyń túbinde jigit pen qyz kezdesti», «ne degen bitpeıdi, aıtpashy ókpeńdi, saǵan ne jetpeıdi?», «qatelikterimdi meniń túsine alsań keshir» degen sekildi taqyrǵa túsken tarydaı taqyldaǵan sózder jastar janyn jalańashtap, adamı sezimderin semdirip, túısikterin tumshalap jatqanyn baıqaı aldyq pa? Túzý baryp túzý keletin jol sekildi qatyp qalǵan sózder olardyń sanasyn bir máselege tap kelgende erkin oılaı almaıtyn, kelesi bir jaǵynan shyǵar jol taýyp kete almaıtyn, ómirdiń ıirim-qaıyrymyna ıkemsiz, qaýqarsyz kúıge túsirýde. Al, biz qyzyǵyp aıta beretin atalarymyzdyń iri minezi, keń kisiligi, qandaıda bir jaǵdaıǵa tap kelgende aspaı-saspaı aınalyp óter jol tabar ereksheliginiń bir sebebi ózderiniń ánderindeı astarly, keń, erkin oılaý júıesin qalyptastyrǵan qazaqy sózdiń tabıǵatynda jatqan joq pa? Bul ánniń sózine baılanysty jaǵy ǵana. Onyń arǵy jaǵyndaǵy qara óleń, áýenniń áńgimesi bólek...
Kezinde kompozıtor, mýzykatanýshy Hasen Qoja-Ahmet «Qazaq ánderi qalaı kosmopolıttandy?» degen maqala jazyp, genetıkalyq jadymyzǵa jat yrǵaqtardyń jappaı etek alýyn taıǵa basqan tańbadaı kórsete otyryp, «bul jaǵdaıymyzdy túzeýge kirispeı renjip, búlingen kúıi búk túsip jata berý, túbi, qazaqty ulttyq sýısıdke ákeletini anyq» dep jazǵan edi. Onda mundaı jat mýzykanyń ulttyq sóıleý qurylymy men yrǵanyn da tanymastaı ózgertetinin dáıekti dálelmen shegelep turyp aıtqan. Búgin biz sol tusqa da kep qalǵandaımyz. Keshegi men búgingi ánniń sózi sazyn qosa taldap, onyń adam janyna, oılaý júıesine áserin ǵylymı túrde jiliktep turyp aldyǵa tartar arnaýly eńbekter kóptep jazylsa, osy aıtyp otyrǵan oıymyzdyń aqıqatyna kóp adamnyń kózi jeteri edi...
Eń bir ókinishtisi, klassıkalyq án men kúıdi qalaı aıtqysy kelse, qalaı tartqysy kelse solaı tartyp onyń áýelgi tabıǵatynan múlde alystatyp júrgen óz ónerpazdarymyzdy ulttyq ónerdiń nasıhatshysy retinde tanıtyn boldyq. Janǵalı kúıshi aıtpaqshy, kúıdi qazir kózben tyńdaıtyn kúıge tústik. Bar sheberligi – jyldamdyǵy! Onyń basqa myń boıaý, tolǵanysyn ózi de, ózge de sezbeıdi. Olarǵa birdeńe aıtsań «suranysqa qaraı, qazir jurt ony qabyldamaıdy» deıdi. Qabyldamasa ony búldirmeı, óziń kúı shyǵaryp tart, ózińniń qabyldanatyn ánińdi shyǵaryp aıt. Al, ǵasyrlar boıy qalyptasyp, ýaqyttyń qanshama daýyly men jaýynyna ushyrap, qandaı qaǵajý kórse de tasty jaryp kóktegen kúreń tobylǵydaı án men kúıimizdiń qulaǵyn óz bilgeninshe shuntıta berýge eshkimniń qaqysy joq. Paıdalan, búldirme! О́tpese, tursyn, tıme! Keleshekte dál sol túpnusqaǵa qaıta oralar ýaqyt keledi. Bul oıymyzdy «Áýen jumbaǵy» taqyrybynda ary qaraı jalǵaıtyn bolamyz.
Ularbek NURǴALYMULY,
«Egemen Qazaqstan»
