Baǵashar Tursynbaıuly. Perkıns ónegesi

Sonda ádebı redaktordyń qyzmeti qandaı? Ádebı redaktor degende kóbine bizdiń sanamyzda qate izdep, sóılem túzep otyrǵan kásip ıesi kóz aldymyzǵa keledi. Árıne mátin oqyp otyrǵan adam munyń birin de kózge ilmeı kete almaıdy. Degenmen shyǵarmanyń stılıstıkalyq, faktologııalyq, maǵynalyq jaǵyna kóp mán berip, negizi jumysty osy úsh núkte turǵysynan qaraıdy. Álemde ádebı redaktordyń jumysy qalypqa túsken. Al bizde qalaı? Jazýshy qaýymnan jaqsy shyǵarma, úzdik keıipker kútemiz. Bul tek qalamgerge baılanysty ǵana emes, ádebı redaktordy talap etetin tabandy jumys shyǵar múmkin...

Nıý-Iorktyń barlyq bas­palaryn aralap shyǵyp, bi­reýinen qol­daý tappaǵan 28 jastaǵy Tomas Výlf eń sońynda amaly taýsylǵan soń býma-býma qol­jazbasyn kótergen kúıi ataq­ty «Skrıb­ner» baspasynyń esi­gin qaq­qan. Onda álemge Skott Fıs­d­jerald, Ernest Hemın­gýeıdi tanytyp úlgergen dańqty Mak­sýell Perkıns qar­sy al­dy. О́z jazǵanynan kúde­rin úzip, sońǵy úmittiń aldynda dármensiz otyr­ǵan Tomas: «Siz­diń roma­ny­ńyzdy basamyz, tek azdap qysqartý kerek» degen sózdi estigende aı­­­ran-asyr qalady. Sóıtip jıyr­­ma aıǵa sozylǵan azapty jumys bas­talady. 90 myńǵa deıin sóz qysqaryp, bas-aıaǵy qaıta-qaıta jazylady. Bunyń bári redaktor Makstyń (Ony zamandastary solaı aıtatyn) talaby bolatyn. Tomas Výlf ózi shekten tys kóp jazatyn, biraq tamasha jazýshy edi. Kóp jazyp keledi, ony redaktor kúni-túni oqyp, aıaýsyz qysqartady. Biraq kerek jerin qaldyrady. Eń sońynda roman múlde basqa beınege enip, tipti, ataýy da ózgeredi. «Vzglıanı na dom svoı, angel» ro­many shyǵa sala qoldan-qolǵa tımeı, tez oqylyp, jazýshyǵa ataq ákeledi. Birinshi romany avtobıografııalyq sıpaty bar, óziniń mýzasy Alısa Ber­n­staınǵa arnalǵan edi. Alǵashqy sátti jetistikten keıin ekinshi roma­nyn Brýklınde tórt jyl jazady. Bul kezde Tomas ǵashy­ǵy­nan aıyrylǵan, biraq naǵyz dos tapqan baqytty jazýshy edi. 

Zertteýshiler Tomas Výlf Maks­ty ákesindeı kórdi, al Perkıns jazýshyǵa ul ańsaǵan mahabbatyn tókti dep jazady. Sebebi Makstyń bes qyzy bolatyn. Ol uldy ańsap júr edi. «O vremenı ı o reke» romanyn Maks Perkınske baǵyshtaǵany teginnen tegin bolmasa kerek. Bul shyǵarmasy da alǵashqy jetis­tikti qaıtalap, birneshe ret basylyp shyǵyp, eń myqty kom­mersııalyq joba retinde baǵa­lanady. Biraq Tomas Výlf óte qyzyq adam edi. Onyń oıy bir sátte ózgerip, óziniń dań­qy artqan kezde Maksty shy­ǵar­masyn múlde basqasha sı­patqa ózgertip jibergeni úshin kinálap, dostyqtaryna syzat túsedi. Sóıtip ol basqa bas­pamen kelisimshartqa otyrady. Biraq aıyqpas dertke ushyraǵan sátinde aýrýhanada jatyp, sońǵy hatyn jazady. Onda ol bul dostyqtyń eń izgi nıette bolǵanyn aıtyp, Makstan keshirim suraǵan bolatyn. Ádebıettiń esigin úmitsiz qaqqan jazýshyǵa osyn­sha múm­kindik bergen redaktoryna alǵys aıtyp, mı týberkýlezinen kóz jumady. 

Fısdjerald óziniń redaktory týraly qaıta-qaıta jyly sóz aıtqan bolsa, He­mıngýeı de sheksiz rıza bolatyn. Ol eń sońǵy bergen suhbatynda Perkınsti jazýshy túısikti ádebı redaktor retinde baǵalaıdy. 1929 jyl­dyń qańtarynda Hem men Maks Kı-Ýest baǵytynda tarpon aýlaýǵa shyǵady. Maks balyq aýlaýdy onsha unat­paıtyn. Biraq aıaqtalýǵa ja­qyn «Qosh bol, maıdan» ro­ma­nynyń sońǵy nusqasyn tal­qylaý úshin teńizge shyqqan.

omandy aıaqtaýdyń 47 túrli nusqasy bolady. Jazýshy sonyń qazir biz oqyp júrgen nusqasyn tańdaıdy. Perkıns roman týraly jyly pikirin aıtyp, «Skrıbner» baspasynan jazýshyǵa eńbegi úshin 16 myń dollar qalamaqy alyp beredi. Bu­ryn-sońdy mundaı kólemde qalamaqy qaı jazýshyǵa beril­genin aıtý qıyn. Bul romandy ja­zýshy soldat ómirin naqty be­rý úshin solardyń tilindegi aýyz­eki, tipti, balaǵat sózderdi de qosyp jazady. Biraq redaktorlar ondaı sózderdiń kóbin syzyp tastaǵan bolatyn. Biraq oqyrmandar báribir romannyń tiline qatysty na­ra­zy­­lyqtaryn bildirgen. So­ńynda Hemıngýeı qysqarǵan sózderdiń tizimin jazyp, oqyr­mandaryna usy­nyp­ty. Bul oqyrman men ja­­zýshynyń, redaktor men avtordyń arasyn­daǵy tyǵyz ju­mystyń úzdik kórinisi bolatyn. 

Qazir bizdiń uǵymymyzda áde­bı redaktor týraly túsinik bar ma, joq pa bilmeımin. Tip­ti, bar bolǵan kúnniń ózinde bir-birimen tyǵyz baılanys­ty eki kásiptiń ıesi qalaı ju­mys jasar edi degen suraq mazalaıdy. Buryn baspalarda bol­ǵan redaktorlardyń qyzmeti qandaı boldy dese, úlken­derdiń kóbi birdeı jaýap beredi. Dos peıilmen qoljazbany oqyp, esker­týlerin jasaǵan mysaldardy, árıne, keziktiresiz-aq. Biraq qazirgi ýaqytta, áde­bıet pen oqyrmannyń arasy­ al­shaq­tap ketti dep baıbalam­ salatyn shaq­qa tap bolyp tur­ǵany­myz­da, onyń ústine naryqtyq eko­nomıkanyń zań­dylyqtary bılep-tóstep turǵan sátte oqyr­­manǵa ótimdi bolý úshin ju­mys is­teı alatyn baspa, eń bastysy jazý­shylardyń qolynan shyq­qan múk­kámal múlikti qyrnap-jonyp, oqyr­man qyzyǵatyn deńgeıge jet­kizetin ádebı redaktorlar qajet emes pe? Qazirgi kezde baspa isindegi olqylyqtar ar­naıy má­sele qozǵaýdy talap etetin jaǵdaı. Korrektor, redaktorlyq jumys, kitap sapasy, kitap satylymy degen jolǵa qoıylmaǵan, ár bas­pa ózinshe áreket etip, kún kó­rip otyr. Al osyndaı kezde shy­ǵarmashylyq adamdarynyń eńbegi qalaı baǵalanýy kerek edi. Bul, árıne basqa áńgime...

Ádebı redaktor týraly sóz bol­ǵanda Perkıns ónegesi jıi eske alynady. Zaman kóshinen qal­maımyz dep júrgen bizge de­ ádebı redaktorlyq týraly oılap qoıǵan durys shyǵar...

Baǵashar TURSYNBAIULY,
«Egemen Qazaqstan»