Sháken Nııazbekov: «Tý – memlekettiń eń qysqa jazylǵan konstıtýsııasy»

Tórtkúl dúnıeniń tórt buryshynda jeruıyq meken Qazaqstannyń dańqynyń dúbiri estilip, babalar kózindeı kók baıraǵymyz kóteriler bolsa, onda tereń oıly sýretker Sháken NIIаZBEKOVTIŃ qoltańbasy bar. Seksenniń seńgirine kóterilip kele jatqan Memlekettik Tý avtorynyń taǵdyry qaı qyrynan alyp qarasańyz da qyzǵylyqty. Ardaqty aǵamyz keshegi keńestik kezeńde áıgili «Volga» jeńil avtokóligin qurastyrǵan bes ınjenerdiń biri ekenin ekiniń biri bile bermes. Biz bul joly Qazaqstandaǵy dızaın óneriniń negizin qalaýshylardyń biri, QR óner qaıratkerinen týdyń qalaı «týǵanyn» suraǵan edik. – Sháken Ońlasynuly, Qa­zaqstan Respýblıkasynyń Mem­lekettik týy qalaı ómirge keldi? – Táýelsiz elimizdiń týyn jasaýǵa qylqalam sheberleri, ıaǵnı sýretshi-dızaınerler ara­synda baıqaý jarııalanǵany jó­ninde Joǵarǵy Keńesten Erbol Sháımerdenov degen azamat ha­barlaǵan bolatyn. Utamyn degen oı bolǵan joq. Konkýrsqa qa­tysýǵa bel býdym. Shyn peıilimmen, nıetimmen dúnıe júzin­degi barlyq týlardyń fotolaryn jınap alyp, zertteýge kiristim. Sóıtip, qa­zirgi týdy jasaýǵa otyr­dym... Tý demekshi, mynan­daı qyzyq oqıǵa boldy. Telefon shyldyr ete qalǵannan keıin kóterip edim, bireý ózin Qaraǵandydan habarlasyp tur­myn dep tanys­tyrdy. «Siz­diń týyńyzdyń kó­lemi durys emes», deıdi. «Nege?» dedim. «BUU bekitken standarttan aýyt­qyǵansyz». «Úsh­bu­rysh­ty, tórtburyshty, úsh te eki tý bar ekenin bilesiz be?» dep edim, únsiz qaldy. – Men de osyny suraıyn dep edim. Memlekettik týdyń eni uzyndyǵynyń jartysy­na teń. Tý kóleminiń bekitilgen ólshemderi bola ma? – Bizdiń týymyzdyń kólemi – bir de eki. Qazaqtyń jer kó­lemi ájeptáýir. Tabıǵaty alýan túrli. Qysqa tý jaqsy jelbiremeıdi. Astanamyz jel ótinde tur. Almatydaǵy jaǵdaı kerisinshe. Ár jaqtaǵy jeldiń ba­ǵy­ty da árqalaı. Sol sebepti de týymyz sholtańdamaı, erkin jelbirep tursyn degen nıetpen osy ólshemge toqtadyq. – Týdy «týdyrýǵa» 600-ge tarta avtor qatysqan eken? Iаǵnı, osynshama ıdeıa men nus­qalar boldy degen sóz ǵoı? – Konkýrs eki aıǵa sozyldy. Bi­rinshi otyrys, ekinshi otyrys, úshin­shi otyrys boldy. Ar jaǵy­nyń sanyn bilmeımin. Áıteýir kóp boldy. Bireýge anaý unaıdy, bireýge mynaý unaıdy degendeı. Birinshi oryn alǵanǵa deıin men bar­lyq ıdeıalarymdy tolyq kórset­­peı júrdim. Sebebi, sol kon­kýrsqa qatysqandar óz jaq­taý­shylaryn ábden «meniń sózimdi sóıle» dep kóndirip alǵan. Sony baıqadym. Bári bir-birimen aıty­syp bolǵannan keıin sońǵy nus­qamdy kórsettim. «Nege segizbu­rysh qoldanbaımyz?» degen su­raq qoıyldy. «Segizburyshty Ázer­­baıjan alyp qoıdy, basqa ulttyq naqyshtarymyz jetpeı me?» dedim. «Nege aıdy sal­maısyń, nege shańyraqty salmaı­syń?» degender de tabyldy. «Men meshitke emes, memleketke tý jasap jatyrmyn. Men dindi syılaımyn, biraq din – árkimniń jeke sharýasy, al shańyraqqa kelsek, aǵaıyndar-aý, shańyraqty qyrǵyzdar qyzyl týlaryna salyp qoıdy, nege biz bireýdiń istegenin qaıtalaýymyz kerek?» degen jaýap qattym. – «Qyrannyń kúnniń qaq astynda ushýy qısynǵa syı­maıdy»,  degen kózqarastar bol­ǵa­ny belgili. Memlekettik rá­miz­der jónindegi respýblı­ka­lyq ko­mıssııa músheleriniń pikiri qandaı boldy? – Búrkittiń kúnniń qaq ortasynda ushýy qısynǵa kelmeıdi degen kózqarastar keıinirek shyqty. Talqylaýda: «Tý­dyń túsi kók. Sebebi, biz táńi­riniń adamdarymyz. Kók aspanda kún bolýy kerek. Qazaq eli táýelsizdigin aldy. Álem elderimen ıyq tirestire alatyndaı jaǵdaıǵa jetti. Búrkit – eń bıik­ke kóteriletin ári uzaq jasaı­tyn qus. Bylaısha alsaq, Qazaq eliniń rámizi», degennen keıin eldiń bári ıdeıamdy túsindi. Qarsy kelgen joq. Qyran qus – erlik pen azat­tyqtyń sımvoly. Al qyrandy alǵash ret tek bizdiń baba­la­rymyz ǵana baǵyn­dyryp, qo­lyna qondyra bilgen. Son­dyqtan da qyran qustyń Týy­myzda beınelenýi – zańdy­lyq! – Týda qazaqtyń úsh máse­lesi bar degendi taratyp aı­tyńyzshy. – Osy arada basynan bastap Tý túsiniń kóp túrliliginen qash­­qanymdy aıta ketkenim jón. Biregeı kógildir tús tekten-tekke tańdalǵan joq. Ol aspan men ómir nári sýdyń da túsi. Birinshi, kók táńiri kók tús. Qazaq táńirge sıynǵan. Táńirshil­diktiń keıbir ádet-ǵurpy qazirgi sal­ty­myzda da bar. Ekinshi, qazaq­tyń márttigin, keńpeıil­diligin, erligin tanytatyn búr­kit. Búr­kitimiz ben kúnimiz, kók as­pa­nymyz Týda. Úshinshiden, qazaq­tyń qazaq ekendigin aı­shyq­taıtyn oıýyn týǵa qondy­rýdy maqsat ettim. Ultymyz ben týymyzdy aıshyqtap tur­syn dep erekshe oıý oılap taptym. Áńgimelesken Aınash ESALI. Almaty.