Egemen el atanyp, memlekettik táýelsizdik mártebesin tórtkúl dúnıege tanytýdyń adamzat órkenıeti moıyndaǵan birneshe alǵysharty bar. Solardyń biri – táýelsiz eldiń tól rámizderiniń bolýy. Bul – asa mańyzdy nyshandyq faktor. Saıyp kelgende, astarynda «óz taǵdyry úshin jaýapkershilikti óz qolyna alǵan elmiz» degen sertti syr túıgen saıası aıyrym belgisi, memlekettik táýelsizdiktiń rýhanı bolmysynyń asa jarqyn kórinisi.
Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik rámizderi! Bul rette Qazaq eli táýelsizdiginiń úsh belgisiniń orny ózgeshe. Birinshisi – egemendiktiń saıası-zańnamalyq tuǵyryna aınalǵan Táýelsizdik Deklarasııasy. Ekinshisi – táýelsizdigimizdiń rýhanı jarshylary atanǵan Memlekettik rámizderimiz: Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik Týy, Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik Eltańbasy jáne Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik Ánurany (Gımni). Úshinshisi – ekonomıkalyq derbestik tuǵyryn bıiktete túsken Ulttyq aqshamyz (valıýtamyz) – Teńge. Táýelsiz el ataný alash ulynyń asyl ańsaryna aınalǵan uly ıdeıa desek, onyń júzege asqandyǵyn áıgilep, qazirgi zań tilimen aıtqanda, legıtımdilik deńgeıge kótergen úkili úsh tetik te osylar boldy.
1992 jylǵy 4 maýsym! Qazaqstan Respýblıkasynyń tuńǵysh rámizderi qabyldanǵan bul tarıhı data el táýelsizdigi jarııalanǵannan keıingi týra 130-shy kún bolatyn.
Qazaqstan Respýblıkasynyń tuńǵysh Memlekettik rámizderin ázirleý jónindegi arnaıy komıssııanyń hatshysy retinde Prezıdent N.Á.Nazarbaevtyń rámizder máselesine qanshalyqty erekshe mán bergendiginiń jaqyn kýási boldyq. Resmı rámizder jobalaryna shyǵarmashylyq konkýrs jarııalap, ótkizý, úzdik jobalardy irikteý jáne Konstıtýsııa talaptaryna sáıkes bekitý jumystary 1991 jyldyń jeltoqsanynan 1993 jyldyń qańtarynda ánuran sózin qabyldanǵanǵa sheıin júrdi. Elbasy osy jumystardyń bárin udaıy nazarynda ustap, tikeleı aralasyp, baǵyt-baǵdar berip otyrdy. Komıssııanyń shyǵarmashylyq toptarynyń otyrystaryna qatysyp, Parlamenttegi talqylaýlarǵa bastan-aıaq belsene aralasty.
Birde Prezıdent akademık S.Zımanov basqarǵan tý jobalaryn talqylaıtyn kishi jumys tobynyń kezekti otyrysyna keldi. Eshkim de muny kúte qoıǵan joq edi. Tosyn boldy. Bárimiz de abdyrap qaldyq. Biraq birazdan soń-aq jaılanyp sala berdik. О́ıtkeni, Elbasy jumys toby múshelerimen birge jobalardy talqylaýǵa emin-erkin aralasyp ketti. Sol joly Prezıdent yqpalymen aıqyndalǵan bir mańyzdy másele týdyń túsine qatysty tujyrym edi. Prezıdenttiń belsendi qatysýymen ótken bul keńesti qazir tarıhı jıyn deýge de bolar edi. Memlekettik týdyń negizgi elementi – túsi týraly onda ortaǵa salynǵan oılar osy oraıdaǵy resmı tujyrymdamalyq kózqarastyń qalyptasýyna ıgi yqpal etti.
Osy oraıda Memlekettik rámizderimizdiń, ásirese, tý men eltańbanyń dál qazirgideı bolyp shyǵýyna olardyń jobalaryn irikteý men qabyldaýǵa qatysqan shyǵarmashylyq komıssııa músheleri men parlament depýtattarynyń da yqpaly mol bolǵandyǵyn ashyq aıtýymyz kerek. Saıyp kelgende, olardy sol kezdegi qoǵamdyq oıdyń jemisi dese de bolar edi. Jeke muraǵatymdaǵy memlekettik rámizderdi qabyldaýǵa qatysty resmı qujattar men túrli materıaldardy aqtaryp, qaraǵan saıyn osyǵan kózim jete túsedi. Bul, árıne, rámiz avtorlarynyń eńbegine, shyǵarmashylyq izdenisteri men kásibı-oryndaýshylyq sheberlikterine esh kóleńke túsirmeıdi. Qaıta olardyń usynǵan jobalarynyń úzdik tanylýynyń basty obektıvti sebebin uǵýǵa kómektesedi. Olardyń ónerde tamasha talant ıeleri bolýmen qatar, týǵan halqynyń tarıhyn, bolmysy men ańsaryn tereń biletin, zamana rýhyn tamyrshydaı tap basqan arys azamattar, zerdeli qaıratkerler ekenin ańǵartady.
Taǵy da eske túsedi. Tamasha qazaqy órnek qalaı tý kózaıymyna aınalǵany. Alǵashynda onsha oılastyrylmaǵan basy artyq detal tárizdi áser etip, depýtattardyń kóńilinen shyǵa qoımady. Úzilis kezinde joba qasyna kelgen Elbasy Sh. Nııazbekovke:
– Qazaqy órnekti jaqsy tapqan ekensiń, Sháke. Onda tereń maǵyna bar. Myna kók tús, altyn kún men qyran qus beıneleriniń rámizdik maǵynasy, negizinen, jalpy adamzattyq qundylyqtar bıiginen sóıleıdi. Al «qoshqar múıiz» – naǵyz tól ulttyq naqyshymyz ǵoı. Joba qabyldanar bolsa, onyń ornalasý ornyn da, boıaý naqyshyn da, bir sózben aıtqanda, dızaındyq sheshimin qaıta qaraý kerek. Kóriktirek, kórnektirek etken jón. Sonan soń myna kúnniń beınesin týra ortaǵa jyljytqan durys bolady, – dep eskertti.
Kóp sóıleı qoımaıtyn kórnekti qylqalam sheberi:
– Uqtym, Nureke. Shalalaý boldy. Mindetti túrde jetildiremin, – dep basyn ıdi.
Joba avtoryna jasaǵan usynystaryn sál keıinirek, úzilisten soń sóz alǵan sátteriniń birinde, Elbasy depýtattar aldynda da ortaǵa saldy. Olar qoldady. Keıin ornalasýy da, boıaýy da, kólemi de ózgertilgen ulttyq naqysh – qazirgi kók baıraǵymyzdyń eń bir kózaıym detali. Kún beınesi de týra tórge qondy.
Oıdy oı qozǵaıdy. Elbasynyń parlamenttik talqylaý kezinde kópshilik depýtattar tarapynan qoldaý tapqan bir jobaǵa qatysty keıin uıatqa qaldyrar ashyq plagıatty qalaı boldyrmaı tastaǵanyn kópshilik bile bermeıdi de. Kýáger bolǵan burynǵy depýtattar men jýrnalıster de umytqan bolýy kerek. Bir qyzyǵy – oǵan sol kezde de eshkim onsha mán bere qoıǵan joq. Jaqynda bizdiń eltańbanyń dızaınyn ekvadorlyqtardyń (MASOSH fırmasy) zańsyz paıdalanǵany týraly shý kóterilip, ol, tipti, dıplomatııalyq jolmen resmı nota almasýǵa deıin jetkeni týraly aqparatty estigen kezde meniń esime sol epızod tústi.
Memlekettik rámizder jobalaryn talqylaýdyń eń bir qyzǵan shaǵy bolatyn. Parlament zalynyń ózine tıesili mártebeli tórinde otyrǵan Elbasy shaqyrdy. Qasyna barǵan soń:
– Erbol, sen maǵan ótkendegi álem rámizderi katologyn tez jetkizshi. Myna bir kópshilik yqylasy aýa bastaǵan joba basqa bir eldiń nyshanyna uqsaıtyn tárizdi. Baıqamaı «urlap» alyp, uıatqa qalyp júrmeıik, – dep shuǵyl tapsyrma berdi.
«Sabaqty ıne sátimen» degendeı, jol bolǵanda, izdegen kitap kabınette bolyp shyqty. Elbasynyń bir kórgenin umytpaı, este saqtaıtyn zerdesine tánti boldym. Ashyp qarasam, kúdigi anyq, týra qolmen qoıǵandaı. Qajetti betti belgilep, jedel aparyp, Elbasy qolyna tapsyrdym.
Sálden soń Nursultan Ábishuly aldyndaǵy mıkrofondy qosyp, áńgimege aralasty da, jobaǵa óziniń de nazary aýyp otyrǵanyn, biraq, ókinishke qaraı, ol basqa bir eldiń áskerı rámiziniń kóshirmesi bolyp shyǵatynyn eskertti.
– Maǵan bul da unaıdy, – dedi Elbasy. – Tek Bolgarııanyń áskerı-teńiz baıraǵynan aýmaı qalypty. Mine... Tup-týra ózi. Sonda Qazaqstanda Bolgarııanyń teńiz áskerleriniń jalaýyn jelbiretip júremiz be?
Qısyndy sózge kim qarsy kelsin. Jańa ǵana taý qoparardaı bolyp kúmpildep otyrǵan keıbireýlerdiń saly sýǵa ketip qalǵany ańǵarylyp-aq turdy. El týy eldik mazmunnan ada, ulttyq sıpattan syrt dúbára jobadan osylaı arashalanyp qaldy.
Sóz oraıy kelgende aıta ketken jón, Elbasy tuńǵysh táýelsizdik rámizderiniń tól tarıhı tamyry tereńnen boı tartýyn, ulttyq bolmysy anyq ta aıshyqty bolýyn qalady. Eltańba jobasynda tereń maǵynaly, kezinde Alash ardagerleriniń de nazary túsken shańyraq beınesiniń jarasym tapqanyna shyn qýandy. Ápsanalyq arǵymaqtardy da geraldıkalyq dástúrlerge qaıshylyǵy joq erkin shyǵarmashylyq kózqarastardyń kózaıym kórinisi retinde qabyldady. Týdyń shymqaı kók túsin, qyran qanatyndaǵy kún beınesin, ulttyq órnekti, ánuran áýenindegi tól tabıǵı ıirimderdi ashyq qoldady, ánuran mátini jobalaryn qolyna qalam alyp otyryp, óz qolymen jazǵan pikirleriniń arasynda burynǵy nusqadaǵy «Biz – qazaq ejelden erkindik ańsaǵan» degen joldardy saqtaýǵa bolmas pa edi degen oı tastady.
Táýelsizdigimizdiń tuńǵysh resmı rámizderi tańdalǵan sol tarıhı kúngi bir sózinde:
– Osynda birneshe joba qat-qabat jarysa talqylanyp jatyr. Aıdy, segiz buryshty juldyzdy jaratpadyq. Jaraıdy, solaı-aq bolsyn... Konsensýs kerek, árıne. Biraq rámizde tym bolmasa bizdiń Shyǵysta turatynymyzdy kórsetpeýge bolmaıdy (Týdaǵy kún beınesine qatysty daýǵa oraı aıtylǵan – E.Sh.). Kún shyǵystan shyǵady ǵoı. Biz – Tıan-Shan taýynyń eteginde, álemniń kúnshyǵysynda ornalasqan memleketpiz. Qanatty qyran, búrkit bolsa, ol da ulttyq nyshanymyzǵa jatady, eshqandaı da jaýgershilik pıǵyl bildirmeıdi.
Bul belgilerdiń báriniń astaryn, rámizdik mán-mánisin biz óz balalarymyz ben nemerelerimizge de eshbir qysylmaı, erkin túsindirip bere alamyz. Biz kún nuryn tókken, kók aspannyń astynda beıbit ómir súrip jatyrmyz, bereke-birlikti qalaımyz – týymyzdyń biryńǵaı bir tústi bolýy da sodan degendeı, mysaly,.. – dep tebirengeni meniń áli esimde. Rámizderge qatysty birdeńe jazar kezde jıi oıǵa oralady.
Táýelsizdiktiń tuńǵysh rámizderin qabyldaý kezinde men Elbasynyń memlekettik tilge, qazaq tiline, qazaq tilindegi termınderdi keń qoldanýǵa degen erekshe iltıpatty kózqarasyn tanytatyn mysaldardy da baıqap, jadyma túıdim. Tusaýkeser sátinde sóıleıtin sóziniń jobasyn ázirlep jatqan tusta «gerb», «gımn», «sımvol» dep jazylǵan jerlerdi óz qolymen «eltańba», «ánuran», «nyshan, rámiz» dep túzetti. Bul ózgeshe qoltańba qazir qolymyzda saqtaýly.
Elbasy jáne Memlekettik rámizder taqyrybyn sóz etkende, N.Á.Nazarbaevtyń resmı nyshandarǵa qurmetpen qaraý jónindegi ónegeli úlgisine toqtalmaýǵa bolmaıdy. Onyń aıqyn kórinisteri – tuńǵysh táýelsizdik rámizderi qabyldańǵan kúndi – 4 maýsym kúnin óz Jarlyǵymen «Memlekettik rámizder kúni» retinde elimizdegi sanaýly merekelik datalar qataryna qosýy, tikeleı tapsyrmasy boıynsha Astanada men barlyq oblys ortalyqtarynda túrli resmı saltanatty jıyndar ótetin «Memlekettik rámizder» alańdarynyń ashylýy, Memleketttik hatshy Q. Saýdabaev basqaratyn arnaýly komıssııanyń turaqty jumys isteýi jáne onda rámizderderdi paıdalaný men qurmetteý máseleleri boıynsha tikeleı mınıstrler men ákimderdiń esep berýi ádetti normaǵa aınalýy, sonyń nátıjesinde jastardy otanshyldyq rýhta tárbıeleýge tyń serpin berilýi, búkil respýblıka kóleminde arnaýly festıvaldar ótkizilýi jáne basqa buryndary munshalyqty keń qanat joıa qoımaǵan ıgi qubylystar.
Osyǵan oraı myna bir jeke adamı faktordyń ónegesine de kóńil bóle ketýge bolady. Nursultan Ábishuly qashan da Memlekettik ánuran oryndalǵan kezde oń qolyn keýdesine kóterip turyp, qosylady. Ashyq ta jigerli daýysy anyq estiledi. Bul da – táýelsizdik rámizderine laıyqty qurmet kórsetý jónindegi Elbasy ónegesi! Otanshyl qazaqstandyqtardyń barshasy úlgi tutar prezıdettik ónege!
Erbol ShAIMERDENULY, rámiztanýshy, Memlekettik rámizder jónindegi respýblıkalyq komıssııanyń múshesi, QR tuńǵysh Memlekettik rámizderin ázirleý jónindegi komıssııanyń jaýapty hatshysy (1991-1993).
