Ár azamattyń quqy qorǵalady

Qazaqstan táýel­siz­dikpen damý jo­lyn­daǵy 20 jyl jasampaz qoz­ǵalysy­nyń qory­tyn­dyla­ryn saraptap otyr. Osy jyldarda elimiz memlekettik da­mýdyń negizgi baǵyt­tary boıyn­sha edáýir jetistikterge qol jetkizdi. 1995 jyly qa­byldanǵan Ata Zańymyzdyń ar­qasynda ót­ken jyldar aýqymdy ózgeris­terdiń, jańa áleýmettik-ekonomı­kalyq jáne saıası qa­tynastarǵa kóshýdiń kezeńi bol­dy. Konstıtý­sııamyz Qazaq­stan­nyń dúnıejú­zilik quqyqtyq keńistikke kirýine, halyqaralyq ekonomıkalyq qaty­nas­tar aıa­syna qosylýyna, demo­kratııa­lyq ınstıtýttardyń da­mýy men memlekettik-quqyqtyq ınstı­týt­tardy túbegeıli refor­ma­laýǵa alǵyshart týǵyzdy. Osynyń nátıjesinde ótken jyldarda adamnyń quqyqtary men bostandyqtaryn qamta­masyz etý salasynda mańyzdy qadamdar jasaldy. Memlekettik quqyq qorǵaý júıesiniń qyzmeti memlekettik egemendikti onyń barlyq kórinisterinde qorǵaýǵa baǵyt­talǵan. Konstıtýsııalyq zańdy­lyq pen quqyqtyq tártipti nyǵaıtý isinde basty ról prokýratýra organdaryna berilgen, olar qylmystyń aldyn alý, azamattardyń, qoǵamnyń jáne memlekettiń quqyqtaryn tıimdi qorǵaý jónindegi qadaǵalaý jáne profılaktıkalyq sharalardy qamtamasyz etýge tıis. Memleket basshysynyń qoǵamda áleý­mettik-saıası turaqtylyqty, aza­mattar­dyń eńbek jáne ekono­mı­kalyq quqyqtaryn qorǵaýdy qam­tama­syz etýge baǵyttalǵan tapsyrma­laryn oryndaýǵa erekshe nazar aýdarylady. Táýelsizdigimizdiń ótken 20 jyly ishinde Ata Zańymyz ta­laptaryna saı 2009 jyly on­jyldyqqa arnalǵan Quqyqtyq saıasat tujyrymdamasynyń qa­byl­danýyna baılanysty res­pýblı­kanyń búkil quqyqtyq jú­ıesiniń damýynda kezekti kezeń bastaldy. Osy baǵdarlamalyq qujatta quqyq qorǵaý organy­nyń uıyt­qysy dep tanylǵan prokýratýra organdaryna erekshe oryn bólin­gen. Osyǵan oraı, bizdiń aldy­myzda prokýror­lar­dyń qada­ǵa­laýshy qyzmeti men úılestirýshi fýnksııasynyń tıimdiligin art­tyrýǵa baǵyttalǵan mindetter tur. Osy mindetterdi oıdaǵydaı iske asyrý azamat­tardyń konstı­tý­sııalyq quqyq­ta­ryn neǵurlym sapaly qorǵaýǵa múmkindik beredi. Elbasynyń «Qazaqstan Res­pýblıkasynda quqyq qorǵaý qyz­meti men sot júıesiniń tıimdiligin arttyrý jónindegi sharalar týraly» Jarlyǵynda qoı­ǵan ba­symdyqtar men stra­te­gııalyq min­detter quqyq qorǵaý organ­darynyń qyzmetin odan ári jańǵyrtýǵa jáne jetildirýge, prokýrorlyq qadaǵalaýdyń tıim­­­­diligin arttyrýǵa baǵyttalǵan zańnamalyq jáne uıym­dastyrý­shylyq-qurylymdyq sharalar keshenin ázirleýdi birinshi kezekke shyǵarady. Osyǵan oraı qada­ǵalaý organdary aldynda aza­mattardyń quqyqtary men bos­tandyqtaryn, memleket pen qo­ǵamnyń múddelerin qorǵaýǵa baǵyttalǵan, qazirgi zamanǵy ha­lyqaralyq standarttarǵa jáne qoǵamnyń talap-tilegine jaýap beretin prokýratýra organdaryn odan ári damytý jáne jańǵyrtý boıynsha mindet qoıyldy. Tıimdi quqyq qorǵaýshy fýnksııa qyz­mettiń basty basymdyǵy boldy. Reforma negizdeletin mańyz­dy qadam qylmystyq jazalaý saıa­satyn izgilendirý bolyp ta­by­lady. Elbasy qylmystyq zań­nama men sot tóreligin qu­qyqtyq memleket standart­ta­ryna keltirý, qylmystyq jaýap­tylyq pen jaza­laý­dyń repressıvtiligi men aýyrlyǵyn azaı­tý, qylmystyq sot isin júrgizýde zań­dylyq kepildikterin kúsheıtý mindetin qoıdy. Biz ázirlegen zań jobasy qylmystyq zań­nama­ny yryq­tan­­dyrý má­se­lele­riniń keń aý­qymyn qamtıdy. Bu­dan basqa, Bas prokýratýra qylmystyq zań­namany qylmys­tyq sıpattan aryltý jáne qylmystyq proseste zań­dylyq kepildikterin kúsheıtý jó­nindegi zańdy ázir­leýshi boldy. Izgilendirý úlken qoǵamdyq qaýip tóndirmeıtin qylmys­tar­dy qylmystyq sıpattan aryltý, onsha aýyr emes qylmystar bo­ıynsha bas bostandyǵynan aıy­rý túrindegi jazany alyp tastaý, bas bostandyǵynan aıyrýmen baıla­nysty emes jazalardy qoldaný aıasyn keńeıtý, káme­lettik jasqa tolmaǵandardyń qyl­mystyq ja­ýap­tylyǵyn je­ńildetý sııaqty negizgi baǵyttar boıynsha júr­gizildi. Tutas alǵanda usynylyp otyrǵan sharalar keshenin iske asyrý bas bostandyǵynan aıyrý orynda­rynda otyrǵan adamdar­dyń sa­nyn edáýir azaıtýǵa múm­kindik beredi. Memlekettik múd­dege   zııan keltirgen qylmystar tý­raly ister boıynsha tarap­tardy bitimge keltirý ınstıtýtyn paıdalaný múmkindikteri keńeı­tildi. Quqyqtyq reformany iske asyrýdyń basqa da mańyzdy aspektileri týraly aıtqanda, El­basy quqyq qorǵaý organ­daryna qatysty prokýratýranyń úıles­tirýshi rólin kúsheıtý, sotqa deıingi is júrgizýde prokýrordyń jaýaptylyǵyn arttyrý qajet­tiligin udaıy atap kórsetetinin aıtý kerek. Osy jaýapty mindet prokýrorlyq qadaǵalaýdyń ba­sym baǵyttaryn qamtıdy, olar­dy iske asyrý zańdylyqty buzýdy bol­dyrmaý jónindegi aldyn alý sha­ralarynyń bizdiń jumysymyzda basty baǵyt bolýyn talap etedi. Mysaly, búgingi tańda qylmys­tyq qaýipti jaǵdaıdyń dınamı­kasy neǵur­lym jetilgen profı­laktıkalyq sharalardy qabyldaý úshin búkil quqyq qorǵaý blo­gynyń áre­ketterin biriktirý qajet­tiligin kórsetip otyr. Osy­ǵan oraı, quqyqtyq qubylys­tardyń ba­ryn­sha keń spektri tý­raly eń tolyq jáne durys aq­paratty alýǵa jáne eń mańyz­dysy, ony zańdylyq pen quqyq­tyq tártipti qamtamasyz etý isinde ýaqtyly ári utymdy paıda­lanýǵa múm­kindik beretin qazirgi zamanǵy aqparattyq tehnologııalar qa­daǵalaý qyzmeti úshin, sondaı-aq Bas prokýratýranyń Quqyqtyq statıstıka jáne ar­naıy esepke alý jónindegi komı­tetiniń taldaý jáne aqparat­tyq-boljaý ju­mysynda mańyzdy demeý bolýǵa tıis. Osy oraıda azamattyq-qu­qyqtyq statıstıkany qalyp­tastyrýǵa, quqyq qorǵaý jáne arnaıy organdardyń aqparattar almasýyna yqpal etýge arnalǵan qadaǵalaý organdarynda belsendi engizilip otyrǵan avtomat­tandy­ryl­ǵan aqparattyq júıe­ler edáýir kómek kórsetýge tıis. Mysaly, qylmystar men oqı­ǵalar týraly aryzdar men ha­barlamalardy elektrondy tirkeý júıesiniń (AEK) arqasynda prokýrorlar men qylmystyq qý­dalaý organdary búgingi kúni naq­ty ýaqyt rejiminde árbir aryzdy nemese habarlamany qaraýdyń barysyn baqylaı ala­dy. Kóp­tegen jaǵdaıda qylmys­tardy ter­geý jedeldigi tergeý jáne anyq­taý organdaryn durys aq­parattyq qamtamasyz etýge baı­lanysty bolǵandyqtan, osy ja­ńalyqty engizý prokýratýra organdarynyń qyzmetin jetildiretini aıqyn, al avtomattan­dy­rylǵan júıelerdi qoldaný izdes­tirýdiń tıimdi ádisterin qurýdy jáne olardy nátıjeli paıdala­nýdy qamtamasyz etedi. Iogan Merkel, Qazaqstan Respýblıkasy Bas Prokýrorynyń birinshi orynbasary.