Áleýetti energetıka – qýatty Qazaqstan

Elimizdiń ónerkásip ortalyqtaryn energııamen qam­ta­masyz etýdegi senimdilik pen sapanyń artýy – «El­ektr jelilerin basqarý jónindegi Qazaqstan kompa­nııa­sy» aksıonerlik qoǵamynyń el Táýelsizdiginiń 20 jyl­dy­ǵynda jetken jetistikterine qosqan ózindik úlesi sanalady. El tarıhyndaǵy osy mereıli merekeni myńdaǵan qyz­metkeri bar ujym – elektr energetıkasy ınfra­qu­ry­ly­myn damytýdaǵy aýqymdy jobalardy tabysty júze­­­­­ge asyrýmen qarsy alyp otyr. Búgingi kúni mem­leke­ti­mizdiń energetıkalyq júıesi álemniń ozyq elderimen terezesi teń ári tehnologııalyq turǵydan da ta­bysty jumys isteýde. Jańadan iske qosylǵan aımaqaralyq elektr jetkizý jelileri óndiristi aımaqtardyń turaqty damýyna jol ashyp, elimizdiń ener­ge­tıkalyq táýelsizdigin nyǵaıtyp otyr. Osy oraıda biz elektr jelilerin bas­qarý jó­nindegi ulttyq kompanııanyń qurylý tarıhy men qalyptasý kezeńderi týraly «KEGOC» AQ basqarma tóraǵasy Baqytjan QAJIEVTI áńgimege tartqan edik. – Baqytjan Tóleýqajyuly, aldymen ózińiz jetekshilik etip otyrǵan júıelik operatordyń alǵash qurylǵan sáti men Táýelsiz Qazaqstannyń elektr energetıkasy salasyn qalyptastyrý kezeńiniń ózindik erekshelikteri týraly aıtyp ótseńiz. – 1991 jyly Qazaqstan enshisine tıgen Ulttyq elektr torabynyń qurylymy (budan ári – UET) KSRO-nyń birtutas energııa júıesiniń bir bóligi ǵana bolatyn. Osy bir aýmaly-tókpeli zaman odaqtyń burynǵy turǵyndary men qa­­­­zaq­standyqtar úshin elektr jaryǵynyń jıi só­nýi­men jáne qarańǵylyqqa oranǵan qala kóshe­le­rimen este qalary sózsiz. Qazaqstan Respýb­lıkasy Birtutas elektr energetıkalyq júıesiniń (budan ári – QR BEJ) oqshaýlanǵan tártipte ju­mys isteýi áleýmettik turǵydan da, ekonomıkalyq jaǵynan da birshama qıyndyqtar týǵyzdy. Elimiz egemendigin alǵan ýaqyttaǵy saıası óz­geris­ter energetıka salasyna tolyqtaı áserin tıgizdi. Buǵan mynadaı málimetter dálel bola ala­dy: Máselen, 1996 jyly elimizde elektr ener­gııasyn tutyný 1990 jylmen salystyrǵanda eki esege azaıyp, 100-den 50 mlrd. kVt saǵatqa deıin kemidi. Qıyndyqtyń kúrdelene túsýine kóptegen kásiporyndardyń ózderi tutynǵan elektr qýa­ty­na der kezinde aqy tóleı almaýy da sebep boldy. Sóıtip, qýat kózin óndirýden bastap jetkizip, taratýǵa deıin bir ortalyqtan basqarylatyn salada túbegeıli ózgerister bastaldy. О́tpeli kezeń on jyldaı ýaqytqa sozyldy, al 2000 jylǵa qa­raı Qazaqstannyń energetıkalyq salasy qarym-qatynastardyń naryqtyq júıesine kóshe basta­dy. Elektr energııasy naryqtyq baǵa boıynsha aqy tólenetin taýarǵa aınaldy. 1996-97-jyldary elektr energııasyn óndirý, berý jáne jetkizý sektorlaryna da qurylymdyq ózgerister engizile bastady. Jeke elektr stansa­lary, óńirlik elektr jelileri men elektr ener­gııa­syn satyp alyp, ótkizetin kompanııalar qury­la ba­s­­tady. «Qazaqstan­ener­go» UET-tyń qalǵan aktıvteri negizinde memleket­ara­lyq jáne aıma­q­aralyq elektr jetkizý jelileri men dıspetcherlik qyz­met­ti memleket óz qaramaǵynda qal­dyrdy. Mine, osy­laısha 1997 jyly «KEGOC» AQ Ult­tyq kom­pa­nııasy qurylyp, oǵan 2004 jyly QR BEJ Jú­ıe­lik operatorynyń jumysyn atqarý júkteldi. – «KEGOC» AQ elektr qýaty naryǵynyń bar­lyq qatysýshylary úshin tóreshi retinde olardyń Ulttyq elektr torabyna teń jaǵ­daıdaǵy qoljetim­diligin qamtamasyz etedi. Bul torapqa qandaı qurylymdar kiredi jáne kompanııa ózi qyzmet at­qarǵan kezeńde qandaı jobalardy júzege asyrdy? – Ulttyq elektr toraby (budan ári – UET), bul – 74 qosalqy stansadan, sondaı-aq, jalpy uzyn­­­dyǵy 24 myń shaqyrymnan asatyn kerneýi 220 kV-tyq ári, odan da joǵary aımaqaralyq jáne mem­leketaralyq elektr jetkizý jelilerinen turady. UET-qa kirýdi uıymdastyrý qyzmetinen basqa KEGOC kompanııasy torap jumysynyń senimdi de sapaly bolýyna, irgeles memleketterdiń ener­getıkalyq júıelerimen júrgiziletin ózara is-qımyl sharalaryna jaýap beredi. Kompanııa osy maqsatta elektr ener­ge­tıkasy ınfraqurylym­da­ryn damytýǵa baǵyttalǵan bir­­qatar serpindi jo­ba­lardy qolǵa aldy. 2000-2010 jyl­dar araly­ǵyn qamtıtyn qalyptasý kezeńinde «KEGOC» AQ Memleket basshysy men QR Úkimetiniń tikeleı qoldaý kórsetýimen birqatar iri ınves­tısııalyq jobalardy júzege asyrdy. 2009 jyldyń qyrkúıek aıynda Elbasynyń qa­­­­­ty­sýy­men «Qazaqstannyń Soltústik – Ońtús­tik» tranzıti­niń 500 kVt-tyq ekinshi elektr jetkizý jelisi iske qosyldy. Osy aýqymdy jobany júzege asyrý Qazaq­stannyń ońtústik óńirin qýat kózimen qamtamasyz etýdegi senimdilikti art­ty­ryp, eli­mi­z­diń energetıkalyq qaýipsizdigin nyǵaıta tústi. 2009 jyldyń aqpanynda 500 kVt-tyq «Ji­tiqara – О́lke» áýe jelisi iske qosyldy, ol Aq­tóbe energııa tora­byn QR BEJ-men qosyp, óner­kásipti óńirdiń damýyna jańa múmkindikter ash­ty. Uzyndyǵy 500 shaqyrym bolatyn aımaq­ara­lyq bul jeli bılik pen bıznestiń seriktestik shart talaptaryna saı salyndy. Quny 20 mlrd. teńgege jýyq jobany «BatysTranzıt» aksıonerlik qoǵamy (aksııalarynyń 20% «KEGOC» AQ-ǵa tıesili) bizdiń kompanııamen birlese otyryp, qa­zynanyń qarjysyn shyǵyndamaı-aq iske asyrdy. Joba oıdaǵy­daı júzege asqandyqtan, Aqtóbe oblysynyń tutyný­shy­lary 2009 jyldan bastap Ekibastuzdan arzan elektr qýatyn alyp, ári sheteldik jetkizýshilerge de táýeldilikten aryldy. Kompanııa elimizdiń energetıkalyq táýel­siz­digin qam­tamasyz etýge baǵyttalǵan salalyq iri ınfraqury­lymdyq jobalardy júzege asyryp kele jatqanyn atap ótý qajet. Sondyqtan memleketimiz, Úkimet pen Jalǵyz aksıonerimiz san­a­la­tyn «Samuryq-Qazyna» UÁQ» kompanııanyń qa­­­jet­ti ótimdilik deńgeıin qoldap, jobalardy jú­zege asy­rýǵa memlekettik kepildikpen qarjy bólip keledi. Osyndaı qoldaý kórsetý kompanııamyzǵa ót­ken jyl­dyń jeltoqsan aıynda «Ulttyq elektr to­ra­byn jańǵyrtý, 1-kezeń» jobasyn oıdaǵydaı aıaq­tap, joba­nyń 2-kezeńin bastaýǵa, «Qazaq­stan­nyń UET-qa kerneýi 500 jáne 220 kVt-tyq elektr jelilerimen qosylatyn 500/220 kVt Alma QS salý» jáne «Moınaq GES-iniń qýatyn berý» joba­laryn iske asyrýdy bastaýǵa múmkindik berip otyr. Búginde Qazaqstan energetıkteriniń elektr jelilerin salýdaǵy qol jetkizgen jetistikteri TMD boıynsha óz áriptesteri arasynda eshqandaı kúmán týdyrmaıtyn tolaǵaı tabystarmen erekshelenedi. Sońǵy jyldary joǵary voltti elektr jetkizý jelileriniń uzyndyǵy 1700 shaqyrymǵa ulǵaıdy – jańa jeliler tartýdaǵy mundaı qar­qyn tek qana damyǵan elderge tán. Osy atalǵan jobalardy iske asyrýdyń arqasynda qyzmet kórsetý kásiporyndary quryldy, myńnan astam turaq­­ty jumys oryndary ashylyp, elektr energetıkasy salasyna qajetti ónimderdiń jańa túrlerin shyǵarý jumysy jolǵa qoıyldy. – Kompanııa jumysyndaǵy negizgi baǵyt­tar­dyń biri – kórshiles memleketterdiń ener­gııa júıeleri­men ózara is-qımyl jasaý, osy saladaǵy halyq­aralyq yntymaqtastyq neden bastalǵan edi? – 1997 jyly, «KEGOC» AQ qurylǵan kezeń­nen bastap Reseı BEJ-i, Qyrǵyzstan BEJ-i jáne Ortalyq Azııa BEJ-iniń qatarlas jumys isteýin qalpyna keltirý úderisi bastalǵan bolatyn. El­diń elektr energetıkasy salasynda júrgizil­gen qaıta qurýlar elektr energııa­synyń ashyq báse­ke­lestik naryǵyn qurýǵa, aqy tólemeý máse­le­lerin sheshýge jáne shekaralas elderdiń energııa júıelerimen qatarlas jumys isteýdi qalpyna kelti­rý­diń alǵysharttaryn jasaýǵa múmkindik berdi. Tarap­tar­dyń TMD Elektr energetıkalyq keńesi aıasynda ózara is-qımyl jasaýy mańyzdy ról atqardy. Osy sala tóńireginde túrli máse­leler boıynsha ortaq qory­tyndyǵa kelip, birlesip atqarǵan jumystarymyzǵa qatysty biryńǵaı sheshim qabyldaımyz. Uzaq ýaqyt boıy júrgizilgen kelissózder men 2000 jyldyń 15 maýsymynda «KEGOC» AQ pen «Reseı BEJ» RAQ arasynda jasalǵan shart nátıjesinde Qazaqstan BEJ men Reseı BEJ arasyndaǵy qatarlas jumys qal­­­­­pyna keldi, al 2000 jyly qyrkúıekte Qa­zaqstannyń, Reseıdiń, Qyrǵyzstannyń, Tájikstannyń, Túrkimen­stan men О́zbekstannyń energııa júıeleri birikti. «KEGOC» AQ-tyń 2010 jylǵy mamyrda reseılik energııa sýbektilerimen: «FSK EES» AAQ-pen, «SO EES» AAQ-pen, «INTER RAO EES» AAQ-pen jasaǵan jańa kelisim-sharttar top­tamasy jumysymyzdy jańa bir sapaly ke­zeńge kóterdi. Bul kelisimder Reseı men Qazaq­stan energııa júıeleriniń úılesimdi jumysyn rettep, ári energetıkterge qos eldiń tutyný­­­shy­lary úshin birlesken jumys artyqshylyqtaryn barynsha tıimdi paıdalanýǵa múmkindik berip otyr. Sonymen birge, eki memleket basshylary jarııa etken biryńǵaı eko­nomıkalyq keńistik – birtutas energetıkalyq keńistikti qurý jónindegi ıntegrasııalyq úderisterge jol ashty. Halyqaralyq qatynastarǵa keletin bolsaq, EVRO­ELEKTRIK qaýymdastyǵymen yntymaq­tas­tyqta kóp tájirıbe aldyq, AQSh Ener­get­ı­kalyq qaýymda­st­y­ǵymen baılanys jolǵa qoı­yl­dy. 2009 jyldan bastap kompanııanyń ókilderi «KazEnergy» Qazaqstan munaı gaz jáne ener­ge­tıkalyq kesheni uıymdary qaýymdas­tyǵynyń» quramynda Dúnıejúzilik energetıkalyq keńes jumysyna qatysyp keledi. – Baqytjan Tóleýqajyuly, jalpy KEGOC brendi jáne aksıonerlik qoǵamy tý­raly áńgime bola qalsa, kópshilik oǵan ózde­riniń oń baǵasyn berip jatady. Kompanııanyń júrip ótken joly men alǵan baǵyty qan­shalyqty tabysty boldy, osy tabys kózi nede dep oılaısyz? – QR BEJ Júıelik operatorynyń qalyp­tasqan jáne qazirgi tańda qoldanylyp otyrǵan jumys tásili ýaqyt synynan ótken sátti joba. Onyń tıimdiligine «KEGOC» AQ tarapynan Qazaqstan UET-ty jańǵyr­týǵa tartylǵan 1 mıllıardtan astam AQSh dollary naqty dálel. Osy qarajattyń 55 paıyzy Eýropa Qaıta qurý jáne damý bankiniń 2008-2011 jyldar aralyǵyn­da kepilsiz bergen qaryz qarajaty. 2010 jyly «KEGOC» AQ-tyń 2025 jylǵa deıingi uzaq merzimdi damý strategııasy bekitildi. Onda Qazaq­stan BEJ jumysynyń senimdiligi men onyń tıimdi damýyn zamanaýı talaptarǵa saı qamtamasyz etýge qa­tysty Úkimet pen Jalǵyz aksıonerdiń aldyna qoıyp otyrǵan mindetterin júzege asyrý jolyndaǵy kompanııa qyzmetiniń negizgi baǵyttary aıqyndaldy. «KEGOC» AQ-tyń negizgi maqsaty – álemdik deń­geıdegi básekege qabiletti kompanııaǵa aınalý. Bul Qazaqstan BEJ jumysynyń sapasy men senimdiligin, álemniń úzdik elektr jelilik kompa­nııalary deńgeıine jetýdi, aksıonerlik jarna­nyń turaqty ósýin, Qazaq­stan men TMD-da korporatıvtik damý deńgeıi boıynsha kóshbasshy bolý degendi bildiredi. Kompanııanyń teńgerimdi, biraq maqsaty zor ınvestısııalyq baǵdarlamasy bar. Taıaý jyl­darda alǵa qoıylyp otyrǵan basty mindet – Astana jáne Almaty energııa toraptarynyń ener­gııamen jabdyqtaý senimdiligin qamtamasyz etý. Qazaqstannyń Soltústik – Oń­tústik tranzıtin shyǵys óńirleri arqyly odan ári kúsheıtý jáne jańa jeliler, onyń ishinde memleket­aralyq elektr jetkizý jelilerin salý. Aýqymdy jobalardy iske asyrýǵa baıla­ny­s­­ty jınaqtalǵan mol tájirıbe, Prezıdentimiz N.Á. Nazar­baev­tyń elektr energetıkasy salasyn damytý másele­sine erekshe kóńil bólýi, Úki­me­ti­miz ben Jalǵyz aksıoner tarapynan qajetti qoldaý kórsetilýi – «KEGOC» kompanııasynyń bolashaqqa zor senimmen qarap, alǵa qoı­­ylǵan kúrdeli mindetterdi sheshýine múmkindik berýde. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Marat AQQUL.