EL TUTASTYǴY – BASTY MAQSAT
Qyrǵyzstanda jańa saılanǵan prezıdent Almazbek Atambaevtyń qyzmetke kirisý saltanaty 1 jeltoqsanda ótkeli otyr. Bul jóninde ýaqytsha prezıdent Roza Otýnbaeva arnaıy jarlyq shyǵaryp, oǵan qyzý daıyndyq júrip jatyr. Zań boıynsha qazirgi prezıdent Roza Otýnbaevanyń ókilettigi 31 jeltoqsanǵa deıin. Jańa saılanǵan prezıdenttiń óz qyzmetine kirisýin uzaq kútýi qaı jaǵynan da qolaısyz. Bul ózi osy qyzmetti eki adam qatar atqaryp júrgendeı kórinedi. Qyrǵyzstan sııaqty saıası kúres shıyrshyq atqan elde jaǵdaıdy ýshyqtyrmas úshin jańa saılanǵan prezıdenttiń bılik tizginin múmkindiginshe tez qolǵa alǵany qajet-aq. Osy jerde ýaqytsha prezıdent Roza Otýnbaevanyń el tynyshtyǵyn oılaǵan baısaldy da parasatty saıasaty barynsha quptarlyq. Keshegi saılaý kezinde de, odan buryn da eldiń eki aımaqqa bóliný qaýpi qyrǵyz aǵaıyndardy aıtarlyqtaı alańdatqan. El tutastyǵyn uran etken Almazbek Atambaev jeńiske jetse, endi ony júzege asyrý onyń basty maqsaty ekeni de daýsyz. Prezıdenttiń qyzmetke kirisý saltanaty da, onda sóılener sóz de sol el tutastyǵyna baǵyshtalmaq. Saltanatqa daıyndyq jóninde alynǵan habarlarǵa qaraǵanda, burynǵy jáne jańa prezıdent qatar sóılemek kórinedi. О́nege etkendeı jańalyq. El yntymaǵyna joralǵy bolǵandaı qadam. Buǵan deıin bul elde burynǵy jáne jańa prezıdent birge otyrǵan emes, birigip másele sheshken emes. Tipti sol ınaýgýrasııany ótkizý jónindegi uıymdastyrý komıtetine de burynǵy jáne jańa prezıdenttiń adamdary birdeı kirgen kórinedi. Muny da basshylyqtyń sabaqtastyǵy dese bolǵandaı. Saltanat barynsha qarapaıym, az shyǵynmen ótpek. Qyrǵyzdyń 10 mıllıon somy, áıtpese 222 myń dollar qarjy jumsaý kózdelipti. Muny «kórpeńe qaraı kósil» degennen góri qyrǵyz basshylarynyń únemdi oılaǵany degen jón bolar. Áıtpese, shamasyna qaramaı shashylatyndar barshylyq qoı. Sirá, jańa prezıdenttiń qarapaıymdylyqty qalaǵany qarapaıym qaýymǵa unary da, olar tarapynan qoldaý tabary da anyq. Áńgime saltanat týraly bolǵan soń da, onda prezıdent qabyldaıtyn anttyń mátini parlamentte biraz talas týdyrǵanyn da aıta keteıik. Jańa prezıdent «Qudaıdyń aldyńda, halyqtyń aldynda memleket basshysy ókilettigin ádil atqarýǵa, adamdar men azamattardyń quqyǵyn qorǵaýǵa, konstıtýsııany qatań saqtaýǵa, halyqtyń birligin, memlekettiń tutastyǵy men qaýipsizdigin qorǵaýǵa» ant etemin dese, biraz depýtat elimiz zaıyrly, qudaıdy nege ataısyń dep daý shyǵarypty. Degenmen, parlament jańa prezıdent usynǵan mátindi bekitipti. Jańa prezıdent qyzmetine kirisken soń, parlamentte de jańa úkimetti taǵaıyndaýǵa baılanysty biraz ózgeris bolmaq. Onda Almazbek Atambaevtyń bastamashylyq usynystarynyń aıtarlyqtaı mańyzy barlyǵyn eskersek, el tutastyǵy, partııalardyń bir-birimen túsinisýi basty taqyrypqa aınalmaq. Munyń ózi partııalardyń til tabysýyna jetkizýi ábden múmkin. Qazir qyrǵyz aǵaıyndar arasynda el tutastyǵy týraly eki túrli pikir bar: bireýleri tutastyq myzǵymaıdy, saqtalady deıdi, ekinshileri oǵan kúmán keltiredi. Qalyń buqara halyq eldiń tutastyǵyn qalaıdy. Parlamentke kirgen partııalar da muny myqtap eskeretin shyǵar deısiń.ISPANIIа: SOLShYLDAR ORNYN OŃShYLDAR BASTY
Bul eldegi parlament saılaýynyń nátıjesi qandaı bolatyny kúni buryn-aq aıqyn edi. Eldi ekonomıkalyq kúızeliske aparyp tiregen sosıalısterdi halyq qoldamady. Tańdaý ońshyldarǵa túskenimen, olardyń da jaǵdaıdy túzeı qoıýy kúmándi. Eýropada kútpegen jaǵdaılar bolyp jatyr. Kúni keshe ekonomıkalyq turǵyda jetekshi elderdiń, turaqtylyǵy joǵary degen elderdiń qarjylyq daǵdarysqa ushyraýy tańdandyrmaı qoımaıdy. Aıtalyq, osydan onshaqty jyl buryn Grekııa, Italııa, Ispanııa ekonomıkalyq kúızeliske kezigedi degenge kópshilik jurt sene qoımas edi. Bul elderde ómir súrý deńgeıi aıtarlyqtaı joǵary boldy. Al qazirgi shyndyq – bular qarjylyq kúıreý sheginde tur. Grekııa men Italııada úkimet ákimshilik jolymen aýystyryldy – el prezıdentteri burynǵy úkimet basshylaryn jańa adamdarmen almastyrdy. Solaı etýge májbúr boldy. Bul – naryqtyń talaby. Al Ispanııa demokratııalyq joldy qalady. Úkimetti kezekten tys saılaý ótkizý jolymen almastyrýdy jón kórdi. Sosıalıstik partııa 2004 jyldan bılikte. Onyń kósemi Hose Lıýs Sapatero álemge tanymal qaıratker. Ispandyqtar olarǵa úlken úmit artqan. Alǵashqy jyldarda sol úmit aqtalatyndaı da kóringen. Joǵary ómir súrý deńgeıi saqtalyp qana qoımaı, onyń ósimi de boldy. Eli de baı, halyqtyń turmysy da jaqsy. Ispandyqtar soǵan beıimdelgen. Álemdik daǵdarys basqa jaǵdaıdy alǵa tosty. Sosıalıster oǵan qarsy turýdyń jolyn taba almady. Sol úshin halyq seniminen aıyryldy. Jeńiske jetken ońshyl sentrıstik Halyq partııasy eldi daǵdarystan alyp shyǵady dep kesip aıtý da qıyn-aý. Birshama sarapshylardyń pikirinshe, olardyń jeńisiniń basty sebebi – jurtshylyqtyń sosıalısterge degen seniminiń azaıǵandyǵynda. Bul partııalardyń saılaýǵa baılanysty baǵdarlamalarynda ýáde, usynystar da kóp. Áńgime sonyń qalaı oryndalatyndyǵynda ǵoı. Halyq partııasynyń jetekshisi Marıano Rahoı Breı: «ıspandyqtardyń oıynan shyǵýǵa daıynbyz», degendi aıtty. Uran sóz. Halyqtyń oıy – daǵdarystan shyǵý. Sony konservatorlar júzege asyra ala ma? Oń jaýap beretinder kóp bola qoımas. Ispanııa qaryzǵa belshesinen batyp otyr. Odan qutylýdyń, eń bolmasa azaıtýdyń joly – memleket shyǵynyn azaıtý. Iаǵnı, áleýmettik ıgilikti shekteýge týra keledi. Jalaqy azaıady, densaýlyqqa, bilimge jumsalatyn qarjy shekteledi. Oǵan ıspandyqtar kóne me? Kim biledi. Grekter kóngen joq. Elde ereýilder, sherýler tasqyny qaptady. Sol jaǵdaı Ispanııada da qaıtalanýy ábden múmkin. Qazirdiń ózinde keshe bılikte bolyp, endi oppozısııaǵa ketken Sosıalıstik partııanyń basshylyǵy bılikke kelgen partııany birden áleýmettik salany qarjydan qysa bastaǵanyn synǵa aldy. Bul syndy halyqtyń qoldaıtyny da anyq. Bul shıeleniske aparyp soqtyrady. Sirá, eldegi saıası partııalar áli de qarjy tapshylyǵyn joıýdyń negizgi joly eń aldymen jańa jumys oryndaryn ashý, jumyssyzdyqty azaıtý ekenine jete mán bermeıtindeı. Bul elde jumyssyzdyq sany 5 mıllıondaı. Bul asa joǵary jaǵymsyz kórsetkish. Olardyń barlyǵy memlekettiń moınynda. Solarǵa jumys orny ashylsa, jańa taýar óndiriledi jáne jumyssyzdyq úshin tólenetin qarjy únemdeledi. Al ıspan úkimetiniń burynǵysy da, jańasy da qarjy únemdeýdi áleýmettik salany shekteýden izdeıdi. Ońshyl partııa bılik basyna sonaý dıktator-general Frankonyń zamanynan keıin endi ǵana kelip otyr. Halyq kimnen bolsa da jaqsylyq kútedi, úmitpen ómir súredi. Konservatorlar sol úmitti aqtaı ala ma degen suraq olardyń jeńisinen keıin-aq kún tártibine shyqty. Jurt aıta beretin ýaqyt kórsetedi degen jaýapty alǵa tartasyń. Mamadııar JAQYP.
