Búginde oblys ortalyǵy Taraz qalasynyń ózinde 300 myńnan astam halyq turady. Osy halyqtan shyǵatyn turmystyq qatty qaldyqtardan bólek, shaıyndy sýlardyń ózi qazir kádimgideı alańdaýshylyq týdyrýda. Osy ýaqytqa deıin sol shahardan shyqqan shaıyndy sýlardyń, ıaǵnı káriz júıeleriniń tazartý qondyrǵylarymen qamtamasyz etilmeýi búginde óńirdegi eń kúrdeli ekologııalyq máselege aınalyp otyr. Búginde paıdalanylyp otyrǵan tazartý júıesi 1960-jyldardan beri qarapaıym súzý alańdary retinde ǵana jumys istep keledi. Sondyqtan da shaıyndy sýlardy tolyq bıologııalyq tazartýdan ótkizý bolýy múmkin apatty jaǵdaıdyń aldyn alatyn edi. Biraq qazirgi jaǵdaıda sol shaıyndy sýlar qala irgesindegi Jambyl aýdanynyń aýmaǵyna, naqty aıtsaq Jambyl, Qostóbe aýyldarynyń mańaıyna jaıylyp, halyqqa keri áser etýde.
«Ondaǵy 12 kartadan turatyn aýmaǵy 14 gektar tundyrǵyshtar men 92 kartadan quralǵan 193,5 gektar súzý alańdaryna táýligine shamamen 30,0 myń tekshe metr, ıaǵnı jylyna 12,0 mıllıon tekshe metrden astam shaıyndy sýlar quıylady. Súzý alańdarynyń turaqty gıdravlıkalyq artyq júktemesinen jerasty sýlarynyń lastaný faktileri oryn alýda. Bul sol mańaıda ornalasqan eldi mekenderdiń aýyzsýyna zııandy áserin tıgizip, aýylsharýashylyq jerlerdiń búlinýine ákeletini belgili», deıdi Jambyl oblysy boıynsha ekologııa departamentiniń basshysy Qanatbek Mádibek.
Departament basshysynyń málimetinshe, ótken jyldyń qyrkúıek, qarasha aılarynda sol mańaıdaǵy jerasty sýlaryna taldaý júrgizý úshin baqylaý uńǵymalarynan synamalar alynǵan eken. Nátıjesinde, jerasty sýlaryndaǵy nıtrattyń mólsheri 2 uńǵymada ruqsat etilgen shekten 5,1 jáne 4,3 esege artyq ekendigi anyqtalypty. Sol sııaqty toǵandar men súzgi alańdarynyń syrtynan ótetin drenaj kanalynan alynǵan sý synamasynda ammonıı azotynyń mólsheri ruqsat etilgen shekten 3,4 ese artyq, al otteginiń bıohımııalyq qajettiligi 7,0 esege kem bolǵan.
Shynynda da qalada kún saıyn turǵyndar tutynǵan turmystyq nárselerden bólek, dámhana men meıramhanalardyń qaldyǵy, avtojýý turaqtarynyń shaıyndy sýy sııaqty artyq zattardyń barlyǵy da ekologııalyq apatqa alyp keletin qaýip. Sondyqtan da shaıyndy sýlardy tazalaý kún tártibindegi másele bolyp tur. Alaıda «Taraz sý» memlekettik kommýnaldyq mekemesiniń dırektory Marat Smaılovtyń aıtýynsha, bul másele 2005 jyly kóterilip, sodan beri sheshimin tappaı keledi eken.
Tipti, sol kezde Elbasynyń Jambyl oblysyna sapary barysynda bul másele kóterilip, Elbasy tarapynan tıisti basshylarǵa tapsyrma berilgenimen, túrli sebeptermen atalǵan másele áli kúnge deıin sheshimin tappaǵan. О́z sózinde Marat Raıymbekuly munyń úlken másele ekenin aıta kelip, Reseı tehnologııasy shaıyndy sýlardy tazalaý arqyly ony tyńaıtqysh retinde satatynyn aıtty. Sondaı-aq shaıyndy sýlardy saqtaıtyn 200 gektar jerde 97 karta bar bolsa, onyń aýmaǵy 10 mıllıon tekshe metrge arnalǵan eken. Búginde onyń 12 kartasy tazalanypty.
Taraz qalasy men Jambyl aýdanynyń shekteser tusyndaǵy aýmaqta shaıyndy sýlar ornalasqan kartalardy baryp kórgenimizde, shynynda da alpys jylǵa jýyq paıdalanylyp kelgen kartalardyń tozyǵy jetkeni baıqalyp turdy. «Taraz sý» mekemesi sý súzgi alqaby bóliminiń basshysy Qýanysh Qalmahanov bizge 28 kartanyń 1963 jyly, 26 kartanyń 1978 jyly, 12 kartanyń 1986 jyly, al 26 kartanyń 1991 jyly salynǵanyn aıtyp berdi. Mine, sodan beri talaı jyl ótti. Tipti búginde 1963 jyly salynǵan kartalardyń sý sińý qabileti tómen eken. Sondyqtan da búginde elimizdiń barlyq óńirinde bar, tek Jambyl oblysynda ǵana joq bolyp otyrǵan birneshe bloktan turatyn aǵyndy sýlardy tazalaý kesheni qajet-aq. Áıtpese halyqtyń densaýlyǵyna, tipti mal jaıylymyna deıin munyń tıgizer zııany kóp ekeni shyndyq.
Deı turǵanmen, máseleniń sheshiletin ýaqyty da alys emes sııaqty. Olaı deıtinimiz, naýryz aıynyń basynda oblys ákimi Asqar Myrzahmetovtiń ókimimen Taraz qalasynyń shaıyndy sýlardy tazartýdan ótkizetin keshen qurylysyn salý jumystaryn zerdeleý jáne uıymdastyrý jónindegi jumys tobynyń qurylǵany qýantarlyq árıne. Talaı jyldan beri halyqtyń alańdaýshylyǵyn týdyryp kelgen bul másele endigi jerde durys sheshimin tapsa, quba-qup. Al oblystyq tabıǵı resýrstar jáne tabıǵat paıdalanýdy retteý basqarmasy basshysynyń orynbasary Jaqsylyq Saparalıev Taraz qalasynan shyqqan shaıyndy sýlardy tazartý keshenine tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdeme ázirleýge oblystyń bıýdjettik komıssııa qaraýyna 39 mıllıon teńge kóleminde ótinim tapsyrylǵanyn, endigi jerde oblys basshysynyń ókimimen qurylǵan jumys tobynyń quramyna óńirdegi 15 jaýapty mekemeniń basshylary men mamandary kirip otyrǵanyn, sondaı-aq bul máselege elimizdiń Investısııalar jáne damý mınıstrligi qoldaý kórsetip otyrǵanyn aıtyp berdi. Rasynda da atalǵan 39 mıllıon teńge maquldanyp, jumys júzege assa, onda maqsattyń oryndalǵany.
Oblys ákimi Asqar Myrzahmetovtiń esepti kezdesýinde de bul másele kóterilgen bolatyn. Sol kezde ákim shaıyndy sýlardy tazartýdan ótkizetin keshen qurylysyn salý úshin mıllıondaǵan qarjy kerek ekenin, aldaǵy ýaqytta bul máseleni qolǵa alatynyn aıtqan. Endi búginde ákimniń halyq aldynda bergen ýádesi údeden shyǵyp kele jatqandaı.
Jambyldyqtar men qostóbelikterdiń qorqynyshy kún sanap artyp keledi. Sebep sol, shaıyndy sýlardyń zııany densaýlyǵyna tıip kete me degen qaýip. Máselen, jaıylymǵa mal jaıylady. Al kún saıyn myńdaǵan tekshe metr sý jerge sińip, ol tazalanbaı jatsa, sol ý jaılaǵan jaılaýǵa jaıylǵan maldyń etin tutyný da qaýipti. Sýyn ishse de qaýipti. Sondyqtan da aldaǵy ýaqytta qolǵa alǵan is sátti bolsa deımiz.
Hamıt ESAMAN,
«Egemen Qazaqstan»
Jambyl oblysy
