Jyl saıyn qardyń erýi, tasqyn sý basý qaýpi erte kóktemnen-aq halyqty úreılendire bastaıdy. Qazirgi О́skemendegi, Aıagózdegi jaǵdaı osynyń dáleli. Bizdiń óńirde de erigen qar sýynyń molaıýyna, Buqtyrmadan sýdyń bosatylýyna aýyldar alańdaýly. Tasqyn sýdyń álegin jyl saıyn kóretin óńirdegi Aqtoǵaı, Baıanaýyl, Maı, Pavlodar, Lebıaji aýdandarynyń qataryna qazir Aqsý qalasynyń Ertis ózeni jaǵalaýyndaǵy kenti de qosyldy.
Ertis ózenine salynǵan jańa kópir jaǵdaıyna kelsek, qazir osy másele jóninde tótenshe jaǵdaılar bólimderi, jol, qala basshylyǵy «bári jaqsy» degen bir-aq aýyz sóz aıtady. Biraq paıdalanýǵa berilgenimen túıindi másele áli az emes sııaqty. Kóktemgi sý tasqyny, qardyń, muzdyń erýi degen tabıǵı jaılardy kópir jobasyn syzǵandar eskermegen kórinedi. Ertis ózeni jaǵasynda ornalasqan Aqsý qalasy shetindegi Aqsý kentinde turatyn turǵyndar bul máseleni biledi. Kópir qurylysy bastalysymen-aq dabyl qaqqan. 2016 jyly qaladaǵy Sarev, K.Marks, Aqsý kentindegi Chapaev, Naberejnyı kóshelerinde úılerdi sý basyp qaldy. Kentte tótenshe jaǵdaı jarııalanyp, turǵyndar qaýipsiz jerge kóshirildi. Jurt sý qaıdan keldi dep ań-tań. Jyl saıyn sáýirde Buqtyrma, Shúlbi sý qoımalarynan Ertis ózenine sý jiberiledi. Bir aıǵa jalǵasatyn sý jiberý barysyn qutqarý qyzmeti men sý sharýashylyǵy sý jaǵalaýdaǵy turǵyn úılerge jaıylyp ketpeý úshin únemi baqylaýǵa alady. Máseleniń mánisine kelsek, úılerdi sý basqan sebebi «Astana – Pavlodar – О́skemen» avtoban jolynyń qurylysyn júrgizip jatqan «Qazdorstroı» JShS-nyń jumysshylary joldyń ár jerinen sý ótkizetin qubyrlar, ıaǵnı sý deńgeıin retteıtin gıdravlıkalyq qurylǵylardy ornatpaǵan kórinedi. Respýblıkalyq jol Aqsý kenti men Qarabaı aýyly arasyndaǵy aýmaqty alyp jatyr. Ertisten jaıylǵan sý jańa salynǵan joldan óte almaı, kenttiń sý astynda qalǵany sodan. Basqa amaldary qalmaǵan tótenshe jaǵdaı jónindegi departament mamandary jańa jasalyp jatqan jol qurylysyn buzyp, sýdy jaıylymǵa qaraı buryp jiberedi.
Al «QazAvtoJol» AQ-tyń merdiger kompanııasy bolsa qala ákimdigi men departamentke «basty jobada qubyr ótkizgishter salý kórsetilmegen, buzylǵan joldy óz qarajattaryńa qalpyna keltirińder» dep otyr. Sýdy buryp jibermegende tasqyn sý aýyldarǵa keler edi. Jol, kópir qurylysynyń jobasyn jasaǵan kezde «QazAvtoJol» AQ Aqsý qalasy ákimdiginiń usynys-pikirlerin nazarǵa alǵanda, kent, qala, aýyldar tasqyn sý ótinde qalmas ta edi. Turǵyndar bolsa, úıleriniń sý basýyn kópir qurylysyndaǵy qatelikter saldarynan kóredi.
– О́ńirdegi respýblıkalyq mańyzy bar joldarda bıyl qaýip joq, 641 jasandy qubyr tazalanypty. Al «Qalqaman – Baıanaýyl – Úmitker – Ýlıanov» tas jolynda tasqyn sý qazir jasandy sý qubyrlary arqyly ótýde. Qaraashy, Teńdik, Aqmektep aýyldaryna, Qaraǵandy oblysynan keletin tasqyn sý bógetterin baqylap qaıttyq, qaýip joq ekenine kózimiz jetti. Pavlodar – Ýspenka – RF shekarasy, Moıyldy sý qubyryna ortasha jóndeý jasalǵan, qazir erigen sý tolyǵymen ótýde. Jańa salynǵan kópir boıynsha eshqandaı qaýip tónbeýi tıis, osy jol boıyndaǵy barlyq sý qubyrlary tazalanǵan, eń negizgi shandor qubyry qazir ashyq tur, – deıdi Qaırat Káribaev.
Máseleniń mánisine kelsek, sý ótkizgish qubyr 2016 jyldary ashylmady. «QazAvtoJol» AQ jańa kópirdiń qurylysy tolyq aıaqtalǵan joq, shandor qubyryn ashýǵa bolmaıdy dep ruqsat bermedi, biraq Aqsý kenti sý tasqyny astynda qalyp bara jatqan soń oblystyq ákimdik shandor qubyry shlıýzin ashyńdar dep jergilikti fılıalǵa usynys jasaıdy. Kópir salatyn áýel bastaǵy jobada bolmaǵan bul jumys eskerilmegen soń, bir ash, bir jap dep, eki ortada sý tasqynynyń ishinde kent turǵyndary qala berdi.
Jergilikti tótenshe jaǵdaılar departamenti bıyl kenttegi jeke úılerge kóktemgi tasqynnan keler qaýip joq deıdi. Jýyrda oblys ákimniń orynbasary Ulan Jazylbek jańa kópir janyndaǵy sý ótkizgish qubyr máselesine oraı kent janynda jıyn ótkizip, shandor qubyrynyń sý tasqyny bitkenshe ashyq bolýyn qadaǵalaýdy tapsyrypty. Kenttiń janynan bıiktigi 1,5-2 metr jáne uzyndyǵy 600 metrge jetetin topyraq úıindisi salynyp, burynǵy dambamen qosyldy. Gıdrotehnıkalyq qurylymnyń qurylysy Naberejnyı kóshesindegi turǵyndar narazylyǵynan soń qolǵa alynǵan-dy. Qala ákimdigi turǵyndarǵa eskertý jumystaryn da júrgizýde. Sý kelip qalsa,turǵyndardy basqa jaqqa jedel kóshirý qajet.
Oblys ákimi Bolat Baqaýov jýyrda ákimdik otyrysynda qala ákimi N.Dychkoǵa «Jyl saıyn sý astynda qalatyn Aqmola oblysy Atbasar aýdanyndaǵy 1800-den astam turǵyndy ózge óńirge kóshirý týraly másele qaralýda. Al biz bolsaq, Aqsýdyń birneshe úı qonystandyrý máselesin sheshe almaı otyrmyz. Qalaı bolǵanda da turǵyndar tilegin eskere otyryp, olardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etýimiz kerek», dedi.
Biraq kent turǵyndarynyń úılerin tastap, eshqaıda kóshkisi joq. Qala ákiminiń aıtýynsha, bul jónindegi kelissózder de nátıje berer emes. Árıne turǵyndardyń kinási joq, eger qurylysy áý bastan durys jobalansa, jańa kópirdiń bolashaǵy da jarqyn bolar edi.
Kóktemgi sý tasqynynyń aldyn alýdamyz dep oblystyq tótenshe jaǵdaılar departamenti de abyr-sabyr. Jańa kópirge jaqyn ornalasqan Kenjekól aýylynda «Kóktem-2018» respýblıkalyq komandalyq-shtabtyq oqý-jattyǵýlaryn ótkizýde. Tasqyn kezinde óńirdegi oryn alýy múmkin tótenshe jaǵdaıǵa respýblıkalyq bıýdjetten 1 mlrd 52 mln teńgedeı qarjy da aldyn-ala qarastyrylypty. Oblys ortalyǵyna qarasty Kenjekól aýylynda uzyndyǵy 1,2 shaqyrym, bıiktigi 2 metr bolatyn damba salynyp, uzyndyǵy 700 metrlik sý bógeti jasaldy. Kópir demekshi, paıdalanýǵa berilgen osy jańa kópirde sý deńgeıin kórsetetin arnaıy qurylǵy ornatý jumystary júrgizilmek.
Al Baıanaýyl aýdanynyń ákimi Orazgeldi Qaıyrgeldınovtiń aıtýynsha, bıyl jyldaǵydaı aýyldarǵa qar sýynan keler qaýip joq. Byltyr sý basqan Kókdombaq pen Jańajolǵa aparar joldar jóndelipti. Qaraashy aýylynda sý tartý arnasy salyndy. Kóktemde Qaraashy men Teńdik aýylyna keletin sý Ashysý ózeniniń arnasyna baryp quıylady. Aýyldarǵa qazir qaýip joq degenmen de, qardyń tolyq erýi men kórshiles óńirdegi sý qoımalaryndaǵy sý mólsheriniń artýy saqtyq sharalaryn qajet eteri sózsiz. Aldyńǵy jyldary tasqyn Ashysý ózeniniń kópirin, aýdannyń 15-ten astam aýyl joldaryn buzyp ótkeni de esimizde. Kópirsiz qalǵan Sátbaev atyndaǵy, Teńdik, Uzynbulaq aýyldarynyń turǵyndary joldyń beınetin kórdi. Qaraǵandynyń Qaratoqa bógeti aýmaǵynan aǵatyn qar sýy Baıanaýyldyń aýyldaryna, al, Aqmola oblysyndaǵy Sileti sý qoımasynan keletin sý óńirdegi Aqtoǵaı aýdanynyń aýyldaryna qaýip tóndiretini belgili.
Baıanaýylǵa deıin jáne odan ári qaraı baratyn respýblıkalyq mańyzdaǵy Qalqaman – Maıqaıyń – Baıanaýyl – Ýlıanov – Kerneı – Qaraǵandy baǵytyndaǵy joldy jyl saıyn sý basady. О́ńirdegi respýblıkalyq mańyzdaǵy joldardyń kóptegen bólikteri tozǵan. Pavlodar – Baıanaýyl baǵytyndaǵy jol jyl saıyn tasqyn sýdyń zardabyn kórýde. Qazir Maıqaıyń kentinde sý qoımasyn salý kerek degende sóz shyqty. Aýdan ákiminiń aıtýynsha, Qalqaman – Baıanaýyl jolyn qalpyna keltirýge respýblıkalyq bıýdjetten 6 mlrd teńge bólinipti. Respýblıkalyq mańyzy bar Qalqaman –Qaraǵandy tas jolyna da kúrdeli jóndeý jumystary júrgizilmek.
Byltyr «Qazavtojol» AQ-tyń jergilikti fılıalynyń habarynsha, respýblıkalyq mańyzdaǵy Lenın- Aqsý – Kóktóbe – Aqjar – Kýrchatov, Pavlodar – Ýspenka aýdany Reseı shekarasyna deıingi joldarda bir emes, birneshe ret sý júrip ótti. Aqsý – Degeleń boıyndaǵy temir jol boıyn sý basqany, poıyzdardyń ýaqytsha Reseı jolyna qosylǵany da osy respýblıkalyq mańyzdaǵy Lenın – Aqsý – Kóktóbe – Aqjar – Kýrchatov baǵytyndaǵy joldy sý basýynan týyndaǵany belgili.
Bıylǵy kótemde ne bolary taǵy belgisiz. Respýblıkalyq joldardy jylda tasqyn sýdyń basyp ketýiniń, jol apatynyń aldyn alý úshin bul joldardy kútýdi kásipkerlerge berý jóninde Investısııalar jáne damý mınıstrligine usynys jasalmaq ta boldy. О́ńirdegi respýblıkalyq mańyzy bar joldardaǵy ýchaskeler shart boıynsha «Uniserv» JShS, «Dena Rahsaz Kontrakshn» AQ ZT, «Aq-Jol» JShS, «Avtodorservıs» JShS, «ABK Avtodor NS» JShS jáne «Pavlodarjoldary» JShS sııaqty merdigerlerge bekitilgen. Biraq joldardyń sapasyna jergilikti jurt narazy. Jurtshylyq «QazAvtoJol» ulttyq kompanııasy» AQ jergilikti fılıalynan naqty áreket, jaýapkershilik, talap pen tártipke saı jumys kútýde.
Sondyqtan jergilikti tótenshe jaǵdaılar jónindegi deparment qazir óńirdegi avtomobıl joldarynyń 42 bóligin, temir joldyń 1 bóligin, 57 aýyldy qatań baqylaýǵa alypty. 41 aýyldy sý basý qaýpi bar bolsa, 16 aýyldy sý bosatý barysynda Ertis ózeniniń deńgeıi kóterilýi kezinde sý basýy múmkin. Qalalar men aýdandarda 36,5 myń qum toly qap, 18,6 myń tonna ınertti materıal, 203 tonna janar-jaǵarmaı daıyndalypty. Turǵyndardy azyq-túlikpen qamtamasyz etý úshin 78 kelisimshart jáne keptelister paıda bolǵan jaǵdaıda jarylys jumystaryn júrgizý úshin 4 kelisimshart jasalǵan. Tótenshe jaǵdaılar jónindegi departament mamandary joǵaryda aýdan ákimi qaýip joq degen Baıanaýyldyń Teńdik jáne Qaraashy aýyldarynda, Aqsý qalasy, oblys ortalyǵyna qarasty Kenjekól aýyly, Lenın kentinde tasqynǵa tosqyn sharalaryna daıyndyq júrgizýde. Sý tasqyny jaǵdaıyna oraı qajetti kúshter men quraldardyń esebi júrgizildi, 412 tehnıka birligi, 29 júzý quraly jáne 1 myń 164 adam daıyn. Qalalyq jáne aýdandyq ákimdikter bıýdjet qarjysynan sý tasqyny tótenshe jaǵdaılary qoryna dep 954,3 mıllıon teńge qarastyrypty.
Bet qattalyp jatqanda:
Oblys ákimi Bolat Baqaýov taıaýda Baıanaýyl aýdanyndaǵy sý basý qaýpi bar aýyldardy aralap kórdi. Qaraǵandynyń Aqjar bógetiniń jaǵdaıymen, Qaraashy aýylynda júrgizilip jatqan sý tasqynyna qarsy is-sharalarmen tanysty. Ashysý ózeni arqyly ótetin kópir men byltyrǵy sý tasqynynan keıin qalpyna keltirilgen jol ýchaskelerin de qarap shyqty.
Aýdandaǵy Teńdik, Qaraashy aýyldarynda, oblys ortalyǵyna qarasty Kenjekól jáne Lenın kentterinde, Aqsý qalasynda jalpy uzyndyǵy 7,35 shaqyrym úıindiler jasaldy.
Jańa kópir mańyndaǵy avtomobıl joldarynyń shaıylyp ketýiniń aldyn alý úshin jáne avtokólikterdiń úzilissiz qatynaýyn qamtamasyz etý maqsatynda jol qyzmetteri naýryz aıynyń sońyna deıin sý ótkizetin 1310 qubyrdy tazartý jáne ashý jumystaryn aıaqtaıtyn bolady. Sý tasqyny jaǵdaıyn joıýǵa arnalǵan arnaıy kúsh pen quraldar toby belgilendi. Oǵan 600 tehnıka, júzý quraldary men 1827 adam jumyldyrylǵan.
Farıda BYQAI,
«Egemen Qazaqstan»
Pavlodar oblysy
