Ońtústik óńir dotasııa kólemin kemite ala ma?

Synnan qorytyndy shyǵarý maqsatynda búginde aımaqta atqarylyp jatqan jumystar az emes. Shaǵyn jáne orta bız­nes­ti qarqyndy damytýdyń nátı­je­sinde turaqty jumyspen qamtyl­ǵandar qatary arta túsýde. Ońtústik eńbekqor halqy­men de elge málim, kásipker­lik sýbektileriniń sany jóni­nen respýblıka boıynsha al­dyńǵy qatarda. Oǵan qosa eldegi úsh munaı óńdeý zaýytynyń biri Shymkentte. Tabıǵı resýrstar da az emes, ýrannyń negizgi qory Sozaq aýdanynda shoǵyrlanǵan. Saryaǵash pen Mankent shıpajaılarynyń, Túrkistannyń týrıstik áleýe­ti­niń óńir ekonomıkasyna qosatyn úlesi qomaqty. Iаǵnı búginde do­tasııany kemitý maqsatynda osy syndy barlyq múmkindik eskerilýde.

Turǵyndarynyń sany 3 mıl­lıonǵa jetken Ońtústikte búgingi tańǵa 215408 salyq tóleýshi esepke alynǵan. Onyń 36061-i zańdy tulǵa bolsa, 65644-i sharýa-fermer qojalyq, 113703-i jeke kásipker men advokat, notarıýs.

«Osy salyq tóleýshilerdiń memleket qazynasyna tóleıtin salyqtary men tólemderi ob­ly­symyzdyń menshikti kirisin qurap, óńirimizdegi áleýmettik-ekonomıkalyq ósimge septigin tı­gizip keledi. Jalpy, 2017 jylǵa oblystyń kiris bóliginiń jospary 603,5 mlrd teńge bolsa, onyń ishinde transfertter – 97 mlrd teńge, sýbvensııa­lar – 368,7 mlrd teńge, kredıt­ter, satylǵan aktıvter men zaım­dar­dyń túsimderi – 17,4 mlrd teńge jáne menshikti kirister – 120,4 mlrd teńge. О́tken jyly oblystyń jalpy kiristeriniń naqty túsimi bo­ıynsha jospar 101 paıyz oryndalsa, menshikti kirister boıynsha 124,4 mlrd teńge óndirilip, jospardyń oryndalýy 103,4 paıyz bolyp otyr. Iаǵnı aımaqtyń respýblıkalyq bıýdjetke táýeldiligin tómendetý maqsatynda nátıjeli jumystar júrgizilip, jylma-jyl ósim baıqalýda. Mysaly, 2016 jyly menshikti kiristerdiń naqty túsimi 106 mlrd teńgeni qurasa, ótken jyly jergilikti bıýdjetke 124,4 mlrd teńge óndirilgen. Iаǵnı menshikti túsimder 18,4 mlrd teńgege nemese 17,4 paıyzǵa artty», deıdi Ońtústik Qazaqstan ob­lysy boıynsha Memlekettik kiris­ter departamentiniń basshysy Altynsary Úmbetálıev.

Árıne oblysymyzdyń men­shikti kiristeri barlyq shyǵyndy ótemeıdi jáne memlekettiń áleý­mettik jaýapkershiligin oryn­d­aýǵa múmkindik bermeıdi. Tek ótken jyly oblysta áleýmet­tik salaǵa 383,4 mlrd teńge baǵyttalyp, jalpy bıýdjet kóleminiń 63 paıyzyn qurap, jyl ishinde 80 mlrd teńgege ósken. Salyq ba­zasyn ulǵaıtý maqsatynda bekitilgen arnaıy is-shara jos­pary boıyn­sha at­qarylǵan jumystar nátı­jesinde ótken jyly jergilikti bıýdjetke 10 mlrd teńge qosymsha rezervter óndirilgen. Sondaı-aq bıyl ob­lys boıynsha birneshe salany qamtıtyn 12 baǵyt jáne 34 joba boıynsha Jobalyq basqarý, «Aeroǵaryshtyq monıtorıng arqyly jer qoınaýyn paıdalanýshylarǵa salyqtyq ákimshiliktendirý júrgizý» qa­natqaqty jobasy júzege asy­rylmaq. Sol sııaqty «Eńbek ım­mıgranttaryna salyqtyq ákimshiliktendirý» jobasy da jos­parlanyp otyr.

«Qonaqqa» kelgender qurylysta júr

Jasyratyny joq, Eýrazııa­lyq ekonomıkalyq odaqtyń «ońtústik qaqpasy» sanalatyn oblysta jergilikti turǵyndardy jumyspen qamtý jáne eńbek mıgranttaryn qysqartý máselesi ózekti. Ásirese kórshi elden ju­mys izdep kelýshiler kóp.­ Tıisti departamenttiń derek­terine qaraǵanda, ótken jyly oblysqa 782744 rezıdent emes azamat tirkelip, sonyń ishinde 50 myńǵa jýyq shetel azamatynan jergilikti bıýdjetke 355 mln teńge tólengen. Alaıda osynshama shetel azamattarynyń 721 223-i nemese 90 paıyzynan kóbi qonaq retinde tirkelipti. Ońtústik halqy qonaqjaı, biraq jeti júz myńnan astam sheteldiktiń toıǵa nemese qudalyqqa kelmegeni anyq. Qonaq retinde kelgen shetel azamattarynyń maqsaty ju­mys istep, tabys tabý bolǵany eshkimge qupııa emes. Eger de osynshama «qonaqty» ákimshilendirip, sa­lyq­tary tolyq bıýdjetke tólense, oblys bıýdjetiniń qor­jynyna qosymsha 1-2 mlrd teń­ge túsedi eken. Kórshi elden ar­zan jumys kúshi retinde «qo­naq­­tardy» jaldap jumys is­te­tetin kásipkerlerdi salyq má­de­nıeti qalyptaspaǵandardyń qataryna jatqyzamyz ba, ál­de qara basynyń qamyn oılap óńirdi dotasııaǵa muqtaj etý­ge úles qosqandar deımiz be?! Aıta ketelik, shetelden kel­gen «qonaqtardyń» bir­­qa­ta­ryn memlekettik meke­me­lerdiń qurylysyn nemese­ jóndeýin júrgizip jatqan jumysshylardyń arasynan da baıqap qalamyz. Sonda salyq saıasatyna qatysty zańdylyqty saqtamaýǵa memleket­tik mekeme­lerdiń ózi atsalysyp jatqany ma?!

Memlekettik kirister depar­tamentiniń mamandary úshin ońtústikte jumys atqarǵanymen basqa óńirlerde tirkelgen, sa­lyq­taryn sol jaqqa tóleıtin ká­siporyndardy esepke alý da ózekti másele bolyp otyr. My­saly, bir ǵana Saryaǵash aýda­nynda mıneraldy sýdy ma­ńaılaǵan kásiporyndardyń, shı­pajaılardyń basym bóligi basqa óńirlerde tirkelgen, ıaǵnı salyq tólemderi ońtústikke túspeıdi. Sondaı-aq oblysta memlekettik satyp alý sheńberinde 2017 jyly bıýdjetten 5 myńnan astam jab­dyqtaýshy 422 mlrd teńge alǵan, al barlyq túsken salyq somasy 66,3 mlrd teńge. Bul kórsetkish, árıne joǵary bolýy tıis edi. Iаǵnı salyqtyq júkteme, jaldamaly jumysshylar sanynda bir kinárat bar. Departament mamandary bul oraıda Sozaq aýdanynda bir salyq tóleýshige bıýdjetten 1 mlrd teńge bólingenin, tolyǵymen ıgerilgenin, al salyq­tyq júkteme koeffısıenti bar bol­ǵany 1,6 paıyz ekenin mysal retinde keltiredi. Bul arada da jaldamaly jumysshylar sanyn jasyrý baıqalady. Qurylys salasynda tólengen salyq aza­mattyń tapqan paıdasynyń ortasha 8 paıyzynan kem bolmaýy tıis bolsa, nysandardy kimder jáne qalaı saldy degen suraq týyn­daıdy.

Mamandardyń aıtýyn­sha,­ túrli memlekettik baǵdarla­ma­lar aıasynda qarjy ıgerip jatqan merdigerler men jab­dyq­taýshylardyń salyqtyń júk­temeleri de syn kótermeıdi. Mer­digerlerdiń tapsyrǵan salyq esep­tilikterinde jalaqy qory naqty konkýrstyq qujattarmen saı kelmeıdi. Iаǵnı memlekettik satyp alý konkýrsyna deıingi qujat­taǵy málimet pen keıingi salyq eseptilikterindegi kórset­kish sáıkes emes.

Jasyratyny joq, memleket­tik satyp alý konkýrsynyń je­­ńim­pazy retinde tanylǵan kásip­oryndardyń basynda zań­dy da, onyń talaptaryn da jaq­sy biletin azamattar otyr. Aıta­lyq, oblystyq máslıhat depýtat­tarynyń basym bóligi el­ge tanymal kásipkerler. Olar­­­­dyń basqarýyndaǵy kásip­oryn­dardyń tenderlerge qaty­syp, jeńimpaz atanyp jatatyny da qupııa emes. Biraq sessııalar­da quqyq buzýshylyqtyń bol­maýy­na, zań talaptarynyń saq­talýyna múddelilik tanytatyn depýtat-kásipkerlerdiń óz­deri kóbine joǵaryda aıtqa­nymyzdaı, «qonaqtardy» jaldap, kóp jaıttardy jasyryp ja­tady. Memleket basshysy kásipkerlerdiń salyq mádenıetin arttyrý baǵytynda júıeli ju­mystar júrgizý kerektigin aıtyp, Úkimet pen «Atamekenge» naqty tapsyrmalar da bergen bolatyn. Elbasynyń kásipkerlerdi múl­dem salyqtyń bolmaǵandyǵy qýan­tatyndyǵyn basa aıta kele: «Nemese bul salyqtardan ádemi jal­tarýdy oılaıdy» degeni de el esinde. Salyq mamandary kel­tirgen derekterge qaraǵanda, oblystaǵy keı kásipkerler «sa­lyqtardan ádemi jaltarýdan» áli de aryla almaǵan. Sondaı-aq memlekettik satyp alý konkýr­syn ótkizetin organdardyń, ıaǵnı tapsyrys berýshilerdiń osy máselege salǵyrt qaraıtyny ań­ǵarylady.

 Toıhana ıeleri jumysshylaryn nege jasyrady?

Osydan úsh jyl buryn eli­mizdiń birqatar zańnamalaryna ózgertýler men tolyqtyrýlar engizilip, salyq júıesindegi keı baptar kúsheıtilgen bolatyn. Soǵan sáıkes, ýákiletti organdar asabalar men óner adamdarynyń tipti, taksı júrgizýshileriniń tapqan tabystaryn esepteıtin bol­ǵan. Olar kásipterin zańdas­tyryp, tabysynyń belgili bir mólsherin memleketke berýi shart bolatyn. Alaıda bul ta­lap­tar qanshalyqty oryndalýda? Asabalar men taksı júrgizýshileriniń barlyǵy patent alyp nemese jeke kásipker retinde jumys istep jatqany kúmán keltiredi. Al halqy tyǵyz ornalasqan ońtústikte toıhana da, olarǵa qyzmet kórsetetinder de kóp. Departament deregine júginsek, oblys boıynsha 258 toıhana esepke alynǵan. Olardan ótken jyly 326,8 mln teńge salyq pen tólem túsken, kórsetkish 2016 jylmen salystyrǵanda 61,2 mln teńge nemese 23 paıyzǵa artqan. Jaldamaly jumysshylar 2016 jylǵa 831 adam bolsa, 2017 jyly olardyń sany 1312 bolypty. Salyq mamandarynyń aı­týynsha, bul baǵytta ilgerileýshilik bar. Alaıda bir toıhanada 5-6 jaldamaly jumysshy qonaǵy 300-den kem túspeıtin toıǵa qyz­met kórsetedi degenge sený de qıyn. Toıǵa kelgenderdiń ózine-ózi qyzmet etpeıtini jáne málim. Ony­men qoımaı, ońtústikte toı kóp, bos toıhana taba almaı­syz. Iаǵnı toıhana ıeleri qyz­met kór­setetinderdiń sanyn ál­de­­qaı­da azaıtyp kórsetedi. Toı­ha­nalarǵa jáne basqa da kásip­kerlik nysandarǵa baılanysty sheshilmegen kúrdeli máslelerdiń biri – jyljymaıtyn múlikterdi baǵalaý quny jáne jumysshylar sany. «Baǵalaý qyzmeti týraly» zańǵa sáıkes zańdy tulǵalar men jeke kásipkerler táýelsiz ba­ǵalaýshylarǵa tapsyrys bere otyryp, óz qarjysy esebinen baǵalaýdy júzege asyrady. Alaıda bıznes ókilderi nysandardy qaıta baǵalatýǵa jáne baǵalaý qunynyń ósýine yntaly emes. Demek toıhanalardyń naryqtaǵy shynaıy baǵalanýy bir basqa, qujattaǵy baǵalanýy múldem basqa. Sol sııaqty tirkeý­de turǵan jáne jumys istep turǵan 123 saýda orynyn­da, onyń ishinde kúndelikti jumys is­teıtin 76 saýda bazarynda or­ta eseppen 25-30 myń azamat­ ká­sip­kerlikpen aınalysýda. Barshaǵa málim, bazarlarda «naq­ty aqsha aınalymynyń» kólemi óte jo­ǵary. Ony ákim­shilendirý óte qıyn jáne kóp ýaqyt pen jumys kú­shin talap etedi. Sondyqtan depar­tament mamandary bazar­lardy tek jańa úlgidegi saýda oryndary etip qaıta qurý ar­qyly osy keleńsizdikterdi joıýǵa bolady degen usynysyn aıtýda.

Jumysshylar sany demekshi, oblys ortalyǵyndaǵy Halyqty ju­myspen qamtý ortalyǵyndaǵy qylmystyq áreketter, jalǵan faktiler, saltanatty túrde res­pýblıkalyq deńgeıde alaýlatyp-jalaýlatyp ashylǵanymen ar­tynsha jabylyp qalyp júrgen kásiporyndar da salyq jınaý kórsetkishine keri áserin tıgizýde.

Jaltarý men jymqyrý faktileri az emes

Búgingi tańda oblysta 207 myń­­nan astam shaǵyn jáne orta bıznes sýbektisi jumys is­teý­de. Olardan ótken jyly mem­lekettik bıýdjetke 130,3 mlrd teńge salyqtar men tólemder tús­ken, bul jalpy túsimniń 43 paıyzy. Aldyńǵy jylmen sa­lys­tyrǵanda shaǵyn jáne orta bız­nes sýbektileriniń túsim­deri 9 mlrd teńgege nemese 7,5 paıyzǵa artqan. «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlama aıasynda maquldanǵan jobalardyń qatysýshylarynan 2017 jy­ly memlekettik bıýdjetke 17,9 mlrd­ teńge óndirilipti. Atal­­­­mysh baǵdarlama aıasynda jalpy 21 myńnan astam adam jumyspen qamtylǵan. Al Indýs­­trıalandyrý kartasy sheń­berinde 13 myńnan astam adam jumyspen qamtamasyz etilgen. Osy memlekettik baǵ­darlamaǵa qatysýshylardan ótken jyly 15,5 mlrd teńge óndirilgen. Degenmen departament mamandarynyń aıtýyn­sha, memleket tarapynan jasaly­nyp jatqan qoldaýǵa qara­mastan, memleket qarjysyn jym­­qyrý men salyq tólemeý fak­­tileri oryn alýda. Mysaly, de­par­tamenttiń ekonomıkalyq tergeý qyzmetiniń málimetine qa­raǵanda, sońǵy úsh jylda uıymdardyń salyq tóleýden jaltarý faktisi boıynsha 367 qylmystyq is óndiriste bolǵan, memleketke 24,8 mlrd teńge zalal keltirilgen. Salyq tóleýden jaltarýmen qatar, bıýdjet qa­rajatyn jymqyratyn bıznes ókil­deri de barshylyq. Mysaly, «G» seriktestigi memlekettik satyp alý sheńberinde Shymkent qalasynda kóp qabatty úsh tur­ǵyn úı qurylysyn júrgizý úshin bıýdjetten 2,1 mlrd teń­ge qarajat alǵan. Tergeý barysynda, jeńimpaz jalǵan ká­­sipkerlikpen aınalysatyn mekemelermen 243 mln teńge esep aıy­rysyp, bıýdjetke 57 mln teńge kóleminde salyq tóleýden jaltarǵany, qurylys barysynda 3 mln teńge bıýdjet qarajatyn jymqyrǵany anyqtalǵan. Atal­ǵan derekter boıynsha, tıisti sharalar qoldanylyp, bıýdjetke keltirilgen zalal, ıaǵnı 60 mln teńge tolyǵymen óndirilipti. О́kinishke qaraı mundaı mysaldar óte kóp.

Elbasy N.Nazarbaev «Pre­zıdent­tiń bes áleýmettik bastamasy» atty Úndeýinde jo­ǵary oqý oryndary men kol­­ledjderdiń stý­dentterin ja­taqhanamen qam­tamasyz etý máselesi óte ózekti eke­nin atap ótti. Prezıdent bul mindetti oryndaý úshin joǵa­ry oqý oryndary, kolledjder men developerlik kompanııalar mem­leket-jekemenshik áriptestigi qaǵıdasymen jataqhana salýdy bastaýy kerektigin aıta kele, 2022 jyldyń sońyna deıin stýdentterge arnap keminde 75 myń oryndyq jańa jataqhana salýdy tapsyrdy. Bul oraıda Ońtústik Qazaqstan oblysynyń ákimi J.Túımebaev turǵyndar al­dynda bergen esebinde 100 myń­daı stýdent oqıtyn oblys ortalyǵynda jataqhanalar qu­rylysyn qolǵa alyp, stýdentter qalashyǵyn salýdy usynǵan bo­latyn. Oblys ákiminiń aıtýyn­sha, búginde stýdentterdiń 6 myńdaıy ǵana jataqhanamen qamtamasyz etilgen, shamamen 90 myń­nan astam stýdent páter jaldap turýda. Árıne, birshamasy týys­qandarynyń úıinde júrip bilim alyp jatqan da bolar. Iаǵnı ondaǵan myń stýdentke páterin jalǵa berýshiler sa­lyq tólep jatqan joq. Salyq maman­darynyń aıtýynsha, patentpen jumys istese páterin jalǵa be­rýshi de, jolaýshy tasymaldaıtyn taksıst te 1 paıyz ǵana salyq tó­leıdi, bul olarǵa aıtarlyqtaı salmaq emes. Alaıda myńdaǵan azamat salyqtan jaltaryp otyr.

Sózimizdiń basynda aıt­qan salyq mádenıetiniń qan­sha­lyq­ty qalyptasqanyn tuty­nýshylardyń qarapaıym tú­birtekti talap etýinen de ańǵarýǵa bolady. Ońtústikte baqylaý-kassa mashınalary turaqty jumys isteıtin saýda oryndary kóp emes. Al ár azamatqa berilmegen túbirtek – eseptelmegen tabys kózi. Biz tutynýshy retinde taýardy nemese qyzmetti satyp alýda ol týraly oılamaımyz, taýar sapasyz bolǵanda ǵana oıymyzǵa keledi. Eger taýar­dy jáne qyzmetti júzege asyrý oryndarynda eske salynyp otyrsa, túbirtek talap etý min­detti ádetke aınalar ma edi.

Ǵalymjan ELShIBAI,

«Egemen Qazaqstan»

Ońtústik Qazaqstan oblysy