Álemdi júregine syıǵyzǵan

Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń jahandyq jáne óńirlik qaýipsizdikti qamtamasyz etý arqyly Adamzat tirshiligin saqtap qalýdaǵy izgilikti isteri men bastamalarynyń tarıhı mańyzy jaıly oıtolǵaý Ár qazaq balasynyń búgingi kúni qasıet tutar jeti dúnıesi bar. Ol – Jer! Táýelsizdik! Qazaq tili! Kók Tý! Eltańba! Ánuran! Prezıdent! Mine, meniń túsinigimde qasıetti bolyp sanalatyn osy jeti dúnıeniń bireýine shák keltirýdi aqylsyzdyq pen paryqsyzdyq, táýelsizdikke jasalar qııanat dep bilemin. Telegeı teńizdeı tolqyp tasyp, býyr­qa­nyp jatqan dúnıe ataýlynyń jar ja­ǵa­syna shyǵyp qalmas úshin jan alys ta jan beris kúı keshýdegi adam balasynyń búgingi tir­shiliginiń túrin kórip keıde bir shoshynaryń da bar. Úreıi ketip úrpıgen dúnıe. . . Amaly qalmaǵan alań dúnıe. . . Sol dúnıeni jaýlap ta, jalmap ta bara jatqan adam balasynyń óz toıym­syz­dy­ǵy men ashkózdiligi búgingi órkenıet­ke, tipti sol adam balasynyń ózine de qaýip pen qater tóndire bastaǵandyǵynyń da keıbir kórinisteri men nyshandary osy kúnderi baıqalyp qalyp ta júr. Tutas jaralyp, tutas bitken dúnıeni sol jaratylysqa degen túrli kózqarastar buzyp jardy da, onyń sońy kelip túrli kózqarastar qaqtyǵysyna ulasty. Túrli kózqarastardyń túrli saıasaty men san qıly pálsapalarynyń yrqynda kete bar­ǵan adam balasynyń tart­qan azaby da az bolmaǵan syńaıly. Adam­zat­tyń bir-bi­ri­ne degen óshpendiliginiń órshigen­digi son­sha­lyqty, olar bir-birine kezenip, óz­de­rin ózderi qyryp joıatyn qarý-jaraqtyń ne bir soıqandy túrlerin jasap aldy da, endi kelip soǵystan kóz asha almaı otyr. Osy bir oılar jan dúnıeńniń oıra­nyn shy­ǵarǵan sátte kóńil túpkirinde kómilip qal­ǵan úmitińniń únin estigiń keledi eken de, soǵan taǵy da bir qulaq tú­reriń bar. Sol sátte adam pendeniń ja­byqqan janynyń máńgi úzil­meı­tin úmiti jańa shyqqan kúndeı bolyp nur­lanyp, sáýlelenip, aǵaryp, taza­ryp, alaýla­nyp shyǵa kelgen sátte jarqy­raǵan jaryq álemniń keń qushaǵyna qaıtadan enip, ómir­ge jańasha qulshynasyń da, qana­tyń­­dy qaǵyp keler kúnge, atar tańǵa um­ty­lasyń. Kóńildegi sol úmitti sóndirmeı maz­datatyn da, alaý etip jalyndatatyn da óz eliń, óz elińniń táýel­sizdigi jáne de sol táýelsiz elińniń abyroıy men aıby­ny, dana­sy men darasy, Ult Kósh­bas­shy­sy Nursultan Nazarbaev! О́tkenimizdi umytpaı, bolashaǵymyzǵa senimmen umtylýdyń úmitti jolyn jı­yr­ma­synshy ǵasyrdyń toqsanynshy jyl­darynyń toqyraýynda tap basyp anyq­tap, aıta bilgen Nursultan Nazarbaevtyń oıdaǵysy boldy, kóńildegisin iske asyr­dy, eldi el qyldy, qazaqty álemge ta­nytty, shekaramyzdy shegelep, shegendep bekitti dep kim aıtpas?! Taǵy da tizbelep te, tebirene de tolǵana aıtar bol­saq, el táýelsizdiginiń jıyrma jylyndaǵy as­qan asýlar men belester, shyqqan bıikter men shyńdar, júrip ótken joldar men eń­ser­gen eńister men eldik ister bar qazaqty, onan qaldy barlyq qazaqstan­dyqtardy bylaı qoı­yp, dúnıe jurtyn tamsandyrǵan joq pa?! «Endi bizdiń el atqa qonady, dúıim dú­nıeniń qandaı dúbirli dodasyna da taısalmaı túsip, kim-kimmen de jaltaqsyz jary­satyn bolady, – degendi tórt aıaǵyn teń basa almaı turǵan táýelsizdiktiń al­ǵashqy sátte­rin­de jasqanbaı aıta bilgen bul ne, Elba­synyń ózin ózi qaıraýy ma, joq álde, ǵa­syrlar boıǵy otarshyldyq ezgiden eńsesi túsip qalǵan dana­lyǵy da, balalyǵy da mol týǵan halqynyń jigerin janyǵandyq boldy ma?! Bul – týǵan halqynyń talaýǵa túsken talaıly taǵ­dy­ry úshin óz basyn táýekelge tikken erdiń sózi ǵoı dep súısinedi kóńil shirkin! Bul – óz eline tóngen bar qaýiptiń qaterin sezinip, soǵan da qaramastan keýdesin oqqa tosqan kózsiz batyr­dyń erligi edi ǵoı dep túısinedi taǵy da sol kóńil. Biri Qazaq­stan­dy óz ýysynan shyǵaryp almaýdyń shyrmaýyq saıasatyn jasap baǵyp jatsa, biri Qazaqstandy qaıtsek baýyry­myzǵa basyp qalamyz dep aıaǵyn áriden sa­lyp turǵan talma tusta Nursultan Nazar­baev­­tyń myna málimdemesi, «endi bizdiń el atqa qonady», – deýi qalyń qoldy jasa­ǵyn maıdan shebine alyp shyqqan uly qolbas­shynyń qursanǵan jaýdan qaıtpas qaıratty qaharyn, susty júzin ákelip edi kóz aldyǵa. Sol tusta Nazarbaev qaıtpek kerek edi?! Qashan bolsyn urys salýǵa daıyn óktemdigi basym oıyńdaǵy ory­syń qorǵanyń, ýysyna tússeń oıyp tú­ser ýy bar qyryńdaǵy qalyń qytaıyń qamal bola qoıar ma eken? Taǵy da ... taǵy da ... qaıtpek kerek edi?! Yńyrshyǵy shyqqan halqyn shýyl­da­typ, daýyn dýyldatyp, janjalyn ja­lyn­da­typ, turalaǵan qalpynan tura almaı keńes úki­me­ti ketti kelmeske. Jaı ket­peı, Qazaqstannyń teriskeıi áýelden orystyń jeri degendi aı­typ, ot tastaı ketti. Osy tusta joıylyp ke­tý­diń ar jaq ber jaǵynda turǵan ana tilimizge memlekettik mártebe berý jáne de bul qa­ǵı­dat­ty Konstıtýsııa babymen bekitý máse­lesi týyndaǵan shaqtaǵy san pikirlerdiń to­ǵy­sy Qazaqstandaǵy qaqtyǵystardyń tuta­nýy­nyń negizgi ottyǵyna aınalyp ketý qaýpi týdy. О́ıtkeni, ár ulttyń óz tili ǵa­na ózin ózi saqtap qalýdyń eń basty jáne eń negizgi bir tetigi ári basty quraly ekendigin úlkendi-kishili halyqtyń bári de biletin edi. Memleketti túzip, qurýshy qazaq halqynyń óz tiline memlekettik mártebe suraýynyń tarıhı jo­ly da, jó­ni de bolatyn. О́zgelerdiń tilin qaıt­pek kerek?! О́zgelerdiń sany jaǵynan da, onyń ústine ústemdigi de basymdaý bolyp turǵany óz aldyna, óz qazaǵyńnyń jar­ty­sy­nan astamy da ózge tilmen kúnderin kórip júr­geni jáne de bar. Taǵy da orys tilin man­suq etý arqyly biz eń áýeli óz damýymyzdyń súıretpe lokomotıvin keri tartyp, keri shegindirip tastar edik te, on­syz da kosmostyq shapshańdyqpen baıa­ǵyda-aq bizden qara úzip, qaryshtap uzap ketken órkenıettiń shańyn qaýyp, kóshtiń sońynda qalyp qoıarlyqtaı jaǵdaı tur­dy. Taǵy da. . . taǵy da. . . qaıtpek kerek degen saýal aldy tosty! Elbasy sol bir túıini qıyn máseleni ýshyqtyryp almas úshin eń áýeli Qa­zaq­standaǵy barlyq ulttar men ulystardyń tilderine erkindik berip, órttiń aldyn aldy da, óz ishimizdegi qyrǵıqabaq qyr­ǵyn­nyń betin qaıtardy. Birden bir durys sheshimniń de osy bolǵandyǵyn osy kún­deri ýaqyttyń ózi dáleldep te tur! El erkindiginiń jıyrma jyldyǵynyń aqı­qat bıiginen tujyrym jasar bolsaq, uıy­ǵan tynyshtyǵymyzdyń, búgingi yn­tyma­ǵy­myzdyń bekigen irgesin sógip, ony shaı­qa­ǵy­sy kelgen nebir nıetter júzege aspaı kelse, onyń da birden bir sebebi – Qazaqstandaǵy barlyq tilderdiń teńdi­gi­nen! Táýelsizdik jo­lyndaǵy teńimizdi aýdaryp almaı kele jat­qan­dyǵymyz da osy tilderdiń teńdiginen! Bul, árıne, eń áýeli óz tiliniń qudireti men qasıetin tanyǵan jáne de anamyzdyń tili ózi barda, ózi turǵanda, qabyrǵaly hal­qy tur­ǵan­da eshbir tildiń shańyn qaý­yp qalmaı­tyn­dyǵyn Elbasy bilgen edi, soǵan únsiz ǵana kepildik bergen de El­ba­synyń ózi bo­latyn. Dál bizdiń Elbasydaı óz ana tiliniń qadiri men qasıetin ta­ny­ǵan jannyń ǵana ózge tilderge zor qu­r­metpen qaraı alatyn­dy­ǵy­nyń aqı­qatty­ǵyn Nursultan Nazarbaev­tyń osy bir ustanymy anyq kóz jetkiz­gen­deı boldy. – Keńestik júıe ydyraǵan sol tusta elimizdiń birligin de saqtap qala alatyn, berekesin de kirgizetin bir ǵana ótimdi qa­rý bar ekendigin, ol – Til ekendigin jáne soǵan arqa súıep, sonyń ǵana qudiretine júginý arqyly TMD-niń ózge elderin bas­qan qalyń tumannan da, kóterilip jat­qan aıqaı men shý­dyń lańynan da, teke-tirester men qaqty­ǵys­tardyń soıqa­ny­nan da elimiz ben hal­qymyzdy aman alyp shyǵa alatyn sol til, ıaǵnı Qazaqstandy me­kendep otyrǵan barlyq halyqtardyń til­deri ekendigin jáne áýelgi erkindik pen er­­­ikti de soǵan, táýelsizdikti de soǵan be­rip, soǵan óris ashý qajettigin de bir­den uǵy­­na bilgen, sol qaǵıdany ustana bilgen Nur­sultan Ábishuly Nazarbaev­tyń kóre­gen­digi bizdi áýeli osy turǵydan súı­sin­dir­se kerek, – degen budan bu­ryn­ǵy aıt­qan bir pikirimizdi osy joly da qa­ıyra jańǵyrta ketýdiń oraıy da oryndy syńaıly. Adamzat pen dúnıe memleketteri endi­gi arada bir-biriniń jáne túrli ult tilderi taǵdyry aldyndaǵy óz jaýapker­shi­lik­te­rin dál bizdiń Elbasymyz Nazarbaevtaı, dál bizdiń elimizdegideı sezine alýy kerek. Sońǵy jıyrma jyldyń tarıh betine ja­zylyp qalǵan jylnamasy jadymyz­dan shyǵa qoıatyndaı da bolǵan joq. Jú­rip ótken jyl­darymyzdyń ár kúnin saralap, biz búgingige qalaı jáne qaıdan keldik degen máseleniń tóńireginde oı tol­ǵaý­dyń jáne de búgingi til saıasatyn qol­daı otyryp, Konstıtýsııa­my­z­dyń babyna jarmaspaı-aq, kerisinshe eshbir baıbalam salmaı-aq, bolmaı jatqan tusyn tolyq­tyryp, jetpeı jatqan jerin jetildire túsip ilgeri jyljýǵa tıistimiz. * * * Turlaýsyz tarıh aldyn boljatqan ba edi?! Jas táýelsiz qazaq eliniń tarıhy sol eldiń eki tizgin, bir shylbyryn óz qo­lyna ustaǵan Nursultan Nazarbaevtyń taǵdyry, buǵan kerisinshe Elbasynyń taǵ­­dyry qazaq eliniń taǵdyry men tarıhy bolyp qalyp­tasty. Bul qos taǵdyr tutas bir halyqtyń taǵdyry jáne de «myń ólip, myń tirilgen» qaımana qazaqtyń taǵ­dyry bolatuǵyn! Al endi myń birinshi ret óler bolsaq, qaıyra tirilýdiń múm­kin­digi bizde joq ta bolatyn. Qatal ǵasyr­dyń aranyna túser edik te, elimizben de, jerimizben de jutylyp kete barar edik. Sony bárimizden anyq ta aıqyn sezingen edi halqymen tamyrly taǵdyrlas Elba­sy­nyń júregi. Bizdi sol jutylyp, joıy­lyp ketýge ıtermelegender de tabylyp jatty. Bir kúndik qana tirshiligimizdiń sho­laq oıly ham-qaraketimen sol aran apa­nyna qaraı áýeli dalaqtaı júgirgen de ózimiz boldyq. Biz óz betimizben el bola almaımyz degendi de ózi­miz aıttyq. Mine, el men Elbasy taǵdyry­nyń birtu­tas mańdaıynyń tasqa soǵylar tusy osy edi. Sol tusta shýyldaq top – Nazarbaev Más­keýdiń yqpalynan shyǵa almaı qalyp otyr, – dep te baıbalam salyp jatty. Osy anaý Bal­tyq jaǵalaýyndaǵy elderdeı nemese myna ýkraındyqtardaı orys­tan birden irgemizdi nege aýlaq salmaı­myz dep te kijindik. «Bizge ýaqyt kerek», – dep Elbasy óz sabyrymen halqynyń da sabyryn sabasyna túsire sóı­ledi. Nemese: «Qazaqtyń ózindik ulttyq qa­sıet­­te­riniń qaıta qalyptasýyna qamqorlyq jasaý meniń Prezıdenttik te, perzenttik te paryzym. Otandastarymnan bólek ýaıy­mym da joq, olardan bólek qaıǵym da joq. Neni de bolsa elmen birge kóre­min, elmen birge tózemin, elmen birge jeńe­min, – degen Na­zarbaevtyń bul baılamdy sóziniń aıtylǵan kezeńinen bergi jıyrma jylǵy ýaqyt ara­ly­ǵynyń anyǵyn aı­qyn­dap, aqıqatyn anyq­taı­tyn da múm­kin­dik bar qazir bizde. Nazarbaev neni de bolsa elimen birge kórdi, elimen birge tózdi, elimen birge jeńdi! Mine, aqıqat osy! Táýelsizdik alsaq boldy, aıymyz ońy­nan týyp, aspannan qazyna quıylyp, dáýletimiz shalqyp, shekemiz shylqyp shy­ǵa keletindeı kóringenimen, kóp uzamaı munyń shala úmit­tiń shylaýy ǵana ekendigi baıqalyp qalǵan-dy. Burynǵy odaqtas respýblıkalardyń bas­shylary bolsa, olar da óz memleketterin tez arada jónge keltirip, jondanyp shyǵa kele­miz, bárinen bolmasa da, birinen alda bolar­myz degen kerdeń kókirektik tanytyp jatqan tusta Nursultan Nazarbaev Máskeýdiń Mıhaıl Lomonosov atyndaǵy ýnıversıtetinde sóı­­legen sózinde Eýrazııalyq odaq qurý ıdeıa­syn aıtyp, aıdaı álemniń nazaryn jalt qa­rat­ty. Dúnıe tyna qalǵandaı boldy sol sátte. – Munysy nesi, bul qaı sasqany, bo­dandyqtan endi bosana bergende, eldi apa­ryp qaıtadan basybaıly etip, taǵy da quldyqqa salmaqshy ma? – dep daýryqty qazaq jurty. Tipti Reseıdiń óz ishindegiler de biz bulardy qashanǵy asyraı beremiz, qazaqtar óz kún­derin ózderi kóre al­maıtyn bolǵan soń da, bizge qaıtadan jarmasyp otyr degendi aıtýdan da taıyn­baı, baıaǵy óktemdigine basty. Jer betin birge mekendep otyrǵan adam ba­lasynyń ortaq taǵdyry bola turyp, oq­shaý­lana ómir súrýdiń jıyrma birinshi ǵasyr­daǵy zalaly men zardabyn sezine de al­ǵan jáne de endigi arada dúnıeniń aq­parattar tas­­qynynyń astynda qalyp, ǵa­lamtormen shyrmatylyp otyrǵan jaǵ­daı­ynda bólinip, bárinen de ir­geńdi aýlaq salyp, eshkimmen ara­­laspaı, da­ra­lanyp daraq qalýdyń ózi ábden múmkin de emestigin Nursultan Nazar­baevtyń suńǵyla kókeıi bárinen buryn sez­gen-di. Elbasy­nyń Eýrazııalyq odaq jónin­degi oıy men áreke­tine sol tusta qoldaý bildirgen bir pikirimizde «Adamzat múddeleri túptiń túbinde bári­bir birigip, aqyl qosyp, birlesip is jasaý qajettigine májbúr etetindigin bizdiń Prezıdentimiz kúni buryn sezinip, bilip áreket jasap baǵýda, – degendi aıta otyryp, adam balasynyń oı men sana múddeliligi bárinen de, tipti ekono­mı­ka­lyq ta múddeden qun­dy­raq turatyndy­ǵyna da sengen edik. Káne, kóne tarıhtyń sońǵy jıyrma jy­lynda jazylǵan táýelsizdik atty bó­liminiń betterin qaıta bir paraqtaıyq ta, osy kezeńde Nazarbaevtyń aıtqan pikirleri men usynystarynyń myna birisi onyń kezekti bir upaı, bolmasa bir mezettik qana abyroı men bedel alyp qalýǵa tyrysqandyǵy, aıtqany oryndalmady, de­geni kelmedi nemese bos sóz bolyp qaldy edi deıtindeıi bar ma eken, sony bir zerdelep baıqaıyqshy. Sol tarıh betteri Elbasynyń eshqashan jeńil-jelpi ári oısyz sóz sóılep, orynsyz pikir aıtý­ǵa jol bermegendigin aldyńyzǵa jaıyp salatyny bar. Aıtqany keldi de turdy. Qazaq Prezıdentiniń osydan on, on bes, tipti jıyrma jyl buryn aıtqan pikirine kezinde kerdeńdep qulaq aspaı, júre tyńdaǵan memleketterdiń ózderi kelip Nursultan Na­zarbaevtyń ıdeıasyna endi jarmasyp jat­qan­dyqtary búgingi kúnniń taǵy da bir aqıqaty. Iá, bárinen buryn Nazarbaev aıtqan Eý­razııalyq odaqtyń jalyna reseılik­ter­diń ózderi endi kelip jarmasyp otyr­ǵan joq pa? Biryńǵaı ekonomıkalyq ke­ńis­tik qurý jó­nin­degi usynysynyń ár memlekettiń turaqty da­mýy úshin qajetti mańyzdylyǵyn dálel­deý­men bolǵan El­ba­synyń oıy kedendik odaq­tyń qalyp­ta­sýyna alyp kelgendigin de kóz kórip otyr. Munyń syry men qudireti nede?! Týa bitti kıeli bir qasıetimen qazaq topyraǵynda dúnıege kelip jáne de óz dáýiri ózine laıyqtap týǵyzǵan Adamzat­tyń erekshe, bólek jaratylysynyń bir perzenti Nur­sultan Nazarbaevtyń kemeń­ger kókiregine Jaratqannyń ózi túsirgen áýelgi ári alǵashqy nurymen de, sáýle­si­men de onyń boıyna qa­zy­naly aqyl, túp­siz tereń oı, sarqylmaıtyn sabyr, toz­baı­tyn tózim, júırik qııal, eshnár­semen par kelmes parasat, qaıyrymy mol kó­ńil, keń júrek, sheshile sóıler sheshen til men án tóger kómeı, kóz jetip kóre de al­maı­tyndy da, qulaq túrip estı de almasty da tap basyp tanı alar sezim quıyp bergen edi. Sol qasıetti de kıeli jaratylys ózi­niń kıeli ulyn myń páleden qorǵaı júr­sin, ári aı­by­ny, ári piri bolsyn dep qy­zyl jolbarysty ıyǵyna birge qondyrǵan-dy. * * * Adaldyq – jan tazalyǵy! Bizdiń Pre­zıdentimizdiń danalyǵy da, balalyǵy da mol óziniń týǵan halqyna, qazaq jerin mekendep otyrǵan barsha ulttar men ul­ys­tarǵa degen jan tazalyǵy, adal sóı­leıtin peıili men adal kóńili – eldiń de dúnıe halyqtarynyń da baǵy! Osy jáne de burynǵy myna bir oıy­myzdy onan ári búgingi kúnniń aqıqa­tymen tolyqtyra tú­sip, sózdiń qaıyrmasyn qaıtadan bir qa­ıy­­ra sóıler bolsaq, Nazarbaev – bir ult­tyń, bolmasa bir halyqtyń qasi­reti tutas Adamzattyń qasireti ekendigin úz­beı aı­typ kele jatqan Prezıdent! Búgingi kúni bir ǵana memlekettiń aıasyndaǵy máse­leler sheshilgenimen, álemniń álde bir bu­ry­shyn ashtyq jaılap jatsa, qanshama baı da qýatty, qanshama myqty memleket bolsań da, túptiń túbinde irgeń sógilip, kúızeleriń haq. Bizdiń Prezıdent álemdik damýdyń endigi prosesinde adamzattyń oqshaýlanýy­na jol berýge bolmaıtyndyǵyna, ol úshin memleketter arasynda, adamdar arasynda bir-birine degen senim bolý kerektigin aıtyp ta, soǵan álem halqynyń da, óz halqynyń da kózin jet­kizip, memleketter men memleketter, adam­dar men adamdar arasynda senim ornyq­tyrýdy sózi­men de, isimen de dáleldep kele jatyr. Nursultan Nazarbaevtyń irgemizdegi Qyr­ǵyzstandy aýyr jaǵdaıdan alyp shy­ǵýdaǵy batyl da janashyr ári birden-bir durys sheshimi, nemese uzaq jylǵy beı-bereketsiz soǵystan tıtyqtap otyr­ǵan Aý­ǵan­stan jastarynyń qazaq elinde tegin oqy­typ bilim alýlaryna jaǵdaı ja­saýy, bul eki elge de álsin-álsin gýmanı­tar­lyq kómek kór­setip otyrýy osynyń aıǵaǵy bolsa kerek-ti. Asharshylyq jaılap bara jatqan Somalıge de qazaq eli alǵashqylardyń biri bolyp jár­dem kór­setýi «keń bolsań, kem bolmaısyń» – degen qazaqtyń halyqtyq qaǵıdasyn usta­nyp kele jatqan Elbasynyń osy tustaǵy taǵy bir kemeńgerligi bizdiń ultymyzdyń jatty jatsynbaıtyn, bireýdiń qyzyǵy men qýanyshyn ózinikindeı kórip shattana alar, ózgeniń qaıǵysy men qasiretin de óziniń basyna túsken taqsyretteı birge tartyp, birge kóterise biler sol kemeńger halyqtyń ókili ekendigin álemge únsiz taratqany edi. Myna dúnıe áleminde qazir toıyp ta­maq ishpeýden, ıaǵnı ashtyqtan jáne de túrli indetten árbir eki sekýnd saıyn bir bala ólip jatatyn kórinedi. Keshe ǵana jer jahannyń halqynyń sany jeti mıl­lı­ardqa jetti degen aqparat taratyldy. Osy bir jaǵdaıda adamzat balasy endigi arada ne istemek kerek degen másele eń áýeli úlkendi-kishili kez kelgen memle­ket­tiń jetekshilerin oılandyrýǵa tıis edi ǵoı. Qur jalań demokratııanyń jáne de adam quqynyń saqtalýyn ǵana ańdyp, ba­ǵyp otyrǵansha kez kelgen kontınenttegi adam balasynyń asharshylyqtan, túrli indetterden qyrylyp qalmaýyn oılap, naqtyly bir qadamdar jasalýǵa tıisti bolsa, sol oıdy da, sol usynysty da Nur­sultan Nazarbaev alǵashqy bolyp alǵa tartqan edi. Esterińizde bolsa, «daǵ­darysty óńirler men damyǵan elderdiń problemalaryn sheshý úshin barlyq el­der­diń áskerı bıýdjetinen 1 paıyz bereıik» degen bizdiń Prezıdentimizdiń osy­dan on toǵyz jyl buryn aıtqan sózin álem tuńǵysh ret estigen bolatyn. Júregine álem syıǵan, júregine sol álemdi syıǵyza da bilgen kemel de ke­meń­ger Nazarbaevtyń bul usynysyn Adam­zat­qa arasha túsý konsepsııasy dep qa­byl­daýǵa tıistimiz. Adamzat múddesin she­shýge baǵyttalǵan buryn sońdy esh­kim­niń aýzynan shyǵyp kór­megen batyl ári naqtyly osy bir usynystyń aıtylýy qýantady. Sol adamzatqa arasha su­rap, ony búgingi qaýip pen qaterlerden alyp shyǵýdyń aqylǵa sııarlyq, kóńilge qo­nar­lyq jaıyn aıtyp, jónin kórsetip berip otyrǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń Pre­zıdenti Nursultan Ábishuly Nazar­ba­evtyń bolýy túptiń túbinde bul oıdyń da júzege asar degen úmitińdi mazdatady degen pikirimizge taǵy bir júginerimiz de osy tus. О́ıtkeni, El­ba­symyz jıyrma jyl­dyń ishinde beıbit qatar ómir súrýdiń álemdik úlgisi men álemdik no­baıyn jasap, ony táýelsiz qazaq memle­ke­tiniń aıa­syn­da jer-jahanǵa jarııa ete bildi. Júregine álem syıǵan, júregine sol álem­­di syıǵyza da bilgen dana da dara N­a­zarbaevtyń Adamzatqa arasha túsý kon­sepsııasynyń kezekti bir tarmaǵy Qazaq­stannyń ıadrolyq qarýdan bas tartýy jáne Semeı atom polıgonyn jabýdaǵy tarıhı sheshimine kelip baılanatyny bar. Bul – táý­elsiz qazaq eli tarıhynyń aby­roı­ly bette­riniń biri edi. Bul – jalpy Adamzat tirshiligi men órkenıet máńgiligi úshin Jaratqannyń bir perzenti Nur­sul­tan Nazarbaevtyń ǵana qolynan keletin is edi. Solaı bola tura: «Bul meniń elim­niń jahandaǵy beıbitshilik pen turaq­ty­lyqty qamtamasyz etýge qosqan uly úle­si», – dep kúni keshe, ıaǵnı osy jyl­dyń jı­yrma birinshi qyrkúıeginde Nıý-Iork­te bolyp ótken Birikken Ulttar Uıy­mynyń Bas Assambleıasynyń alpys altyn­shy ses­sııasynyń bıik minbesinen osylaı má­lim­degen Nazarbaev aıdaı álemge ózge emes, óz eli, qazaq eliniń abyroıyn taǵy da bir aspandatty da, jańa júzjyl­dyq­tyń ja­han­dyq problemalaryn da alǵa tartty. Álemniń altydan bir bóligin baýy­ry­na basyp ıemdenip jáne de jer sharynyń ár tarapyna ámirin júrgizip, aıtqanyn istetip kelgen keshegi Keńester Odaǵy ydy­raǵan tusta, dúnıeniń qaıta bólisi úshin jańa qaqtyǵystar oshaǵyndaǵy saıasat qa­zany burq-sarq qaınap, oq atylyp, ja­rylystar dúmpýi estilip jatqandyǵyna qaramastan Nursultan Ábishuly Nazar­baevtyń óz qolyndaǵy ıadrolyq qarýdan óz erkimen bas tartýy búgingi Adamzat al­dyndaǵy jáne de jalpy órkenıettiń bo­lashaǵy jolyndaǵy uly erligi bolatyn, – degen oıymyzdy buryn da aıtqan edik. Osy bir erligimen-aq dúnıege óz yqpalyn júrgizý úshin jantalasyp baqqan alyp derjavalardy sabasyna túsirip, sabyryn saqtap qalǵan, álemge joıqyn qarýy joq arly qolyn usynǵan Nazarbaevtyń osy bir qadamy baýyryn jerden endi-endi kótere bastaǵan qazaq eliniń jáne onyń táýelsizdiginiń baıandy bolashaǵy úshin shalǵan tarıhı qurmaldyǵy edi. Sol qur­mal­dyq qaıyrymen boldy! Júregine álem syıǵan, júregine sol álemdi syıǵyza da bilgen parasatty da paı­ymdy Nazarbaevtyń ıadrolyq qarýdan óz erkimen bas tartýynyń jalpy ǵalam­dyq tarıhı mańyzynyń jyl sanap emes, kún sanap artyp otyrǵandyǵyn dúnıe jurty men memleketteri endi-endi sezine de bastaǵandaı. Sony sezingen saıyn, qa­zirgi dúnıe álemin­degi ıadrolyq qarý-ja­raqtyń jınaqtalýy­nyń jáne de osy tó­ńirekte qalyptasyp otyrǵan jaǵdaıyna oraı álem memleketterine tórelik, bolmasa bılik aıtyp, jón silteýge bir ǵana adamnyń, Nazarbaevtyń ǵana qu­qy bar! О́ıtkeni, Nazarbaevtyń álem aldyn­daǵy ary taza! * * * Júregine álem syıǵan jáne de sol júr­e­gindegi álemniń muratty taǵdyryn oılaı biler Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaev qazir álemniń senimdi saıasatker­le­riniń biri. Endigi arada qa­zaqstandyq qo­ǵam ǵana emes, budan bylaı ál­emdik qaý­ym­dastyqtyń ózderi de Nazar­ba­ev­tyń aqyl-oıyna júginip otyratyndyǵy haq. Qazaq Prezıdenti bir ǵana ulttyń perzenti, bir ǵana memlekettiń basshysy emes, ol tutas bir álemniń janashyry, sol álem­niń búgini men bolashaǵyn boljap, sa­lı­qaly da sabyrly oı aıta alar jáne de izgilikti ári batyl qadam jasaı da biler, soǵan qabileti men qarymy, daralyǵy men danalyǵynyń da jeterligine eshkim­niń shúbási qalmaǵandaı osy kúnderi. «Tarıh adamzattyń árbir jańa dáýiri­niń aldyna keń aýqymdy mindetter qoıa­dy. Búgin eń mańyzdy másele HHI ǵa­syr­daǵy jahan­dyq transformasııa qıyn­dyq­tarynan laı­yq­ty ótý. Barlyq ulttar­dyń arasyndaǵy senim men birlik – álem­niń ádildikpen jańadan qury­lýy­nyń negizi», – degen oı aıtady Elbasy. Kele­shek­tiń kemel oıy osy bolsa kerek-ti! Eýroatlantıka jáne Eýrazııa keńis­ti­gin­de sol senim men birlikti ornyqty­rý­dyń tarıhı qadamy taǵy da qazaq jerinde jasaldy. Eý­ropadaǵy Qaýipsizdik já­ne yntymaqtastyq uıymynyń Astana Sammıtin ótkizý arqyly Nazarbaev uzaq jyldar boıy úni shyqpaı kele jatqan osy uıymnyń bedelin saqtap qala aldy jáne osy uıymnyń toqtap qalýdyń az-aq aldynda turǵan júregine nár berip, sa­na­syna tyń oılardan dem salyp, qýattan­dyryp, rýhtandyryp júre berdi degen oıy­myzdy sabaqtaı otyryp, bizdiń mem­leke­ti­mizdiń basshysy usynǵan Eýro­pa­da­ǵy Qaýip­siz­dik jáne yntymaqtastyq uıy­my men AО́SSh-tiń keleshektegi áleýetin biriktirip, Eýrazııalyq qaýipsizdiktiń bi­ryń­ǵaı platfor­masyn qurý ıdeıasy bú­gin­gi jahandyq qaý­ipsizdiktiń alǵy sharty bolýymen tarıhı mańyzǵa ıe bola túseri bar. Eger de adamzat tez arada Nazar­baev­tyń aıtyp otyrǵan osy tujyrymyn ja­handyq jáne óńirlik qaý­ip­sizdikti qam­ta­masyz etýdiń basty sharty men quraly ekendigin uǵynyp, sony basshylyqqa al­yp, ony júzege asyra almasa, erteń kesh bolýy da ábden múmkin. Júregine syıǵan búgingi dúnıe álem­niń saryp bolǵan syrqatyna em izdep, mazasyz kúı keship júrgen Elbasy áli de qarap qalyp otyrǵan joq. Nursultan Nazarbaev qazir Qa­zaqstannyń Islam Yn­tymaqtastyǵy uıymyna tóraǵalyq etip otyrǵandyǵyn neǵurlym tıimdi paıda­la­nyp qalý úshin halyqaralyq jáne óńirlik qaýipsizdikti odan ári nyǵaıtý jónindegi áýelgi izgi oıy men isin júzege asyrýdyń amaldaryn da jasap baǵýda. So­lardyń bastysy ári mańyzdysy bolyp sana­la­tyn Islam álemi men Batys arasyndaǵy ún qatysýdy alǵa jyljytý, ıslamofo­bııaǵa qar­sy turý áreketterin Nazarbaevtan basqa qolǵa alyp, yńǵaılastyrar izgi oıly, para­satty bir saıasatshynyń búgingi tiri tarıhtyń sahnasyna ázirge shyǵa da qoımaǵandyǵyn álem kórip te, bilip te otyr. Mundaǵy basty oı, negizgi sarabdal mindet onsyz da bir-birinen alshaq­tap, ara jikteri sógilińkirep bara jatqan Shyǵys pen Batys órke­nıet­te­riniń kóz­qa­rastar qa­rama-qaıshylyqtaryna, teke-tiresti qaq­tyǵystaryna onan ári jol bermeý arqyly jalpy Adamzat qundy­lyq­ta­ryn jáne de sol Adamzattyń endigi arada ózin ózi saqtap qalý, óz tirshiligin qut­qa­ryp qalý konsepsııasyn alǵa tartady Elbasy. Qazirgi kezeńde sol túrli qaqtyǵystar men daý-janjaldardyń negizgi oshaǵy da Shyǵysta tur. Dúnıe jaralǵaly tirshilikke nár berip kele jatqan, Adamzat ór­kenıetiniń bastaýy bolǵan, jaqsylyqtyń saýaby, ja­mandyqtyń obalyn jan ıesinen buryn aıtyp, buryn bilip kele jat­qan Shyǵystyń búgingi kúni sol órkenıet tirshiligin joıyp jiberetindeı quby­jyq­qa aınalýynyń syry jer sharyndaǵy memleketterdiń qýattyla­ry­nyń áli de bolsa álsizderge ústemdik etý ambısııa­sy­nan aryla almaı otyrǵandyǵynda jatsa kerek. Eń áýeli jappaı qyryp-joıatyn qarý taratpaý Adamzat tirshiligin saqtap qalýdyń qazirgi birden bir tóte joly da osy, búgingi kún saıasatynyń bir usta­nymy da osy ekendigin aıtý arqyly Nazarbaev jahandyq qaýipsizdikti nyǵaıtý­dyń qandaı da bir bol­masyn jáne de kez kelgen tetigin óz ýa­qy­tyn­da tıimdi paı­da­lanyp qalý jáne de sol múm­kindikti ji­berip almaý úshin álem sanasyna oı tas­tap-aq keledi. Asylynda bizdiń El­ba­sy­nyń osy bir alǵyr oıy men batyl qa­damy myna úlpildep turǵan dúnıeni kezekti bir alapat apattan aman alyp qalý­dyń jáne de tónip turǵan sol apattyń al­dyn alýdyń alǵy sharty ekendigin áýeli sol dúnıeniń ár tiri pendesiniń ózi sezine de alýy kerek. – Adamzat energııanyń qýatty kózde­rin baǵyndyrdy. Alaıda tabıǵı stıhııalar te­geý­rininiń aldynda dármensiz. Kedeıshilik pen joqshylyq tipti eń baı jáne dáýletti elderde de kórinis taýyp jatyr. Etnosaralyq jáne dinaralyq tóz­gisizdik ushqyndaryn tipti tolerant­ty­lyq dástúrleri berik degen elderdiń ózin­de tejep turý qıyndap barady. Jappaı aqparattanǵan álemde elektrondy ekstre­mız­mnen qorǵanýdyń senimdi quraly joq, – dep Nursultan Nazarbaev taǵy da sol Birikken Ulttar Uıymynyń minbesinen eshkim áli alańdamaı da jáne de eshkim áli ańdamaı da otyrǵan taǵy bir máseleni alǵa tartty. Elbasy neni meńzep, neni aıtpaqshy adamzatqa?! Uǵar jan bar ma?! Adam balasynyń jany men tabıǵat­tyń tiri dúnıesi arasyndaǵy biregeı ta­myr­dyń úzilip bara jatqandyǵyn jáne sol sebepti de olardyń birin biri sezine al­maýy sııaqty qasıetteri suıylǵan saı­yn ekeýiniń de, ıaǵnı adam balasynyń da, tabıǵattyń da qatygez óli dúnıege aına­laryn sezinedi Elbasynyń júregi. Adam balasy tirshiliktiń, ózgeniń emes óz tir­shiliginiń tamyryn qıyp almas pa eken?!. Mazasy ketip, shyrqy buzyla bas­taǵan tir­shiliktiń tipti osy bizden de, adam ba­lasynan da kóńili qalyp turǵan joq pa eken?! Áldebir kúsh ıesi máńgilik jara­ty­lystyń kók aspanynan jaı oınatyp, shyr aınalǵan jer shary men jer ja­han­nyń topyraǵyn tozań qylyp, orman-to­ǵaıyn kúl etip, máńgi muzdaqtaryn eritip, janar­taý­la­ryn atqylatyp, ózen-kólderin arnasynan shyǵaryp, muhıttarynda alapat daýyl tur­ǵy­zyp, órtin jalmańdatyp sol tirshilik óz ıesi bizge, ıaǵnı adam bala­syna degen óz na­razylyǵyn da, ashýy men yza kegin de aıtyp qalyp turǵandaı seziledi. Sony sezesiń de tirshiliktiń aldyn­da tizerlep turyp keshirim surap, bizdi óz rahymyńnan qalys qaldyra kórme dep jalbarynǵyń keletin kez de kelgen syńaıly ma dep oılanasyń. Álemdi terbep turǵan Elbasynyń jú­re­gi, mine, osyny aıtady adamzat bala­sy­na. Osy­ny aıtady da Nursultan Nazarbaev Birikken Ulttar Uıymynyń minbesinen taǵy da Qazaqstannyń atynan ja­handyq energııalyq ekologııalyq strategııa qabyl­daýdy usynady jáne «Jasyl kópir» eko­logııalyq basta­masyn kóteredi. Bul m­á­se­le kelesi jyly Rıo-de- Janeıroda ótetin Myńjyldyq sammıtine shy­ǵa­rylmaqshy. Qazaqstan basshysy bular jańa júz­jyl­dyqtyń ózekti máselesi eken­digin aıtady da, endigi arada adam ba­lasy ózin qorshap turǵan ortany, ıaǵnı basqa esh tirshilik ıesi emes, bir ózi ǵana zalalyn tıgizip, za­qym­dap, tipti oıranyn shyǵarǵan, adam ba­lasynyń kúnbe-kúngi tirshiliginiń qurba­ny bolyp bara jatqan tabıǵat pen onyń baılyǵyn, sonyń endigi qalǵan resýr­syn uqypty ári tıimdi paıdalaný máselesi máńgiliktiń máńgilik má­se­­lesi ekendigin sezine aıtady, alańdap aıtady. Elbasynyń adamzattyń búgingi jáne erteńgi tirshiligine qatysty kez kelgen má­seleni búrkemelemeı, jaǵdaıǵa naqty­ly ári ashyq baǵa berip otyrýy álemdik saıasattyń tamyr búlkilin birqalypty ustap turýǵa áser etip keledi árdaıym. Aqıqatty aıtý arqyly oılandyrý jáne de oılandyrý úshin de oılaı bilý arqyly asyǵys-úsigistik jaǵ­daıda sheshim qa­byl­damaýǵa úıretýinde kemel saıasatshynyń kemeńgerligi de, kóregendigi de jatyr. Burynnan bergi osy bir pikirimizdi Nur­sultan Nazarbaevtyń aǵymdaǵy jahan­dyq daǵdarysqa álemdik qarjy júıe­si­niń alyp kelgendigin, alaıda sol aqaýdy joıýǵa aý­zyn aıǵa bilep júrgen memleket bas­shy­la­rynyń, saıasatkerleriniń qulyq­syz bolyp otyrǵandyǵyn, munyń sońy jahandyq daǵ­da­rysqa uryndyratyn­dy­ǵyn da basa, batyra aıtqandyǵy da taǵy bir qýattaı túseri bar. Elbasynyń oı ále­mi sol álem­di tıimdi álemdik valıýta­lyq rezervi bar, alypsa­tar­lyq kapıtalǵa qatań tyı­ym salynǵan jahan­dyq ekono­mıkalyq bas­qarý­dyń tıimdi tetikterin qurý jáne de jahandyq retteý týraly pakt jasaý ar­qyly basqarýdy alǵa batyl tartady. О́ıt­keni, eń áýeli jahandyq ash­tyq pen óse túsip otyrǵan sý tapshyly­ǵy­nyń aldyn alý qajet deıdi Elbasynyń oı álemi. Mine, dúnıeniń esin jıǵyzarlyq pikirimen jer-jahannyń jaıyna alańdaýly kóńi­limen ún qatyp otyrǵan álemniń №1 beıbitshilik elshisi Nursultan Nazar­baev­tyń egemendik teńdik qaǵıdatyna saı qu­rylǵan Birikken Ulttar Uıymynyń da qazirgi ýaqytta ulttyq egemendigi men aý­maqtyq tutastyq qaǵıdatynyń ustanymy kóp jaǵdaıda ero­zııaǵa ushyraıtynyn kór­meý múmkin emestigin de jasyrmady. Jalpy, adamzat mú­d­de­lerine arasha túsip, qorǵaıdy degen Birikken Ulttar Uıymy sııaqty halyqaralyq uıym­nyń keı jaǵ­daıda jekelegen memleketterdiń yqpa­lyn­da qalyp qoıatyndyǵyn da búrke­le­mesten aıta bildi jáne munyń ulttar ara­syndaǵy senimge selkeý túsirýi múm­kin degen bir sheti kórinip turǵan shyn­dyqty da jaıyp saldy. Sonymen birge, Elbasy Palestına memleketiniń qury­lýyn qoldaıtyndyǵyn da jáne munyń tarıh tarazysyndaǵy qıyn másele ekendigin de, alaıda Taıaý Shyǵysta munsyz turaqty beıbitshilik ornaýynyń ózi múm­kin emestigin de kóregendilikpen aıtyp otyrǵandyǵy endigi arada aqıqattyń aı­na­sy ispettes óziniń mańyzdy qalpymen tarıh betterinde jazýly turatyn bolady. Dúbirli dáýirdiń otty shaǵyndaǵy mem­leketter men qurlyqtardyń, jer sha­rynyń ǵasyrlar toǵysyndaǵy tynysh­ty­ǵy, jer-jahannyń saýlyǵy, Adamzattyń amandyǵy, eń bastysy qazaq balasynyń baǵy úshin ke­meńgerliktiń kemel oıymen árdaıym alań­daý­men kún keship júrgen Qazaqstan Respýb­lı­kasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev óz dáýiriniń uly perzentteriniń biri ekenin biz maqtan tu­ta­myz. Qazir bizdiń Elbasynyń esimi beıbitshilik jónindegi Nobeldik syı­lyq­qa laıyqtylardyń qatarynda atalyp júr. Ábden oryndy deımiz! Barsha dúnıe jur­­tynyń osyny aıtaryna da senimdimiz! Jabal Erǵalıev, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Parlament Senatynyń depýtaty. Astana.