Qashaǵan kenishi – Qazaqstan maqtanyshy

Kaspıı teńizinen alǵash ret munaı óndirý álemdik jeti kompanııanyń  birlesýimen  keler jyldyń sońyna taman bastalady «Biz 2012 jyldyń aıaǵynda Qashaǵan kenishinen birinshi munaıdy alý aldynda turmyz. Mundaǵy munaıdyń boljamdy qory 10 mıllıard tonnany qu­raı­dy, al gaz – 1 trıllıon tekshe metr­ge jetedi. Birinshi satyda munda jylyna 50 mıllıon tonna munaı ón­diriledi.  2018-2019  jyl­darǵa qaraı, ekin­shi kezeńde  jyly­na 75 mıllıon ton­naǵa deıin jetedi. Sol kezde Qa­zaqstan álemniń iri  munaı eksport­taýshylarynyń bestigi qataryna kiredi...»

Nursultan NAZARBAEV

16 qyrkúıek 2011 jyl.   Kaspııdegi ken oryndary Kaspıı teńiziniń qazaqstandyq sektoryndaǵy alǵashqy seısmıkalyq barlaý 1993 jyldan bastaý alady. Teńiz tabanyna alǵashqy burǵy ushy 1999 jyldyń 12 tamyzynda salyndy. Sol kezdegi OKIOK kompanııasy Qashaǵan kenishin burǵylaý maqsatymen «Suńqar» jyljymaly burǵylaý qondyrǵysyn Reseıdiń Astrahan qalasynda qurastyryp edi. Sodan keıin bir jylǵa jýyq merzim ótkende,  ıaǵnı 2000 jyldyń maýsymynda Qashaǵan kenishinde mol munaıdyń kózi tabylǵany  jarııa etildi. Demek, Qashaǵan kenishin jańa myńjyldyqta ashyldy deýge ábden bolady.  Sol kezdiń ózinde munda mol munaıdyń belgileri anyqtalyp edi. Basqasha beınelep aıtqanda, bul kenish teńiz tabanynda tunǵan mol munaıdyń bastaýy bolǵany daýsyz. Budan keıin Qalamqas (qyrkúıek, 2002 j.), Ońtústik-batys Qashaǵan (tamyz, 2003 j.), Aqtoty (qyrkúıek 2003 j.) jáne Qaırań (qyrkúıek 2003 j.) ken oryndary ashyldy. Ken ornyn ıgerý úshin biryńǵaı kompanııa jaýap berýi tıis degen sheshim qabyldanyp, 2001 jyly «Enı» kompanııasy operator bolyp tanyldy. Osy maqsatta «Adjıp QKO» atty operasııalyq kompanııa quryldy. Ken ornyn baǵalaý jónindegi keıingi jumystar nátıjesinde 2002 jylǵy maýsymda Qashaǵannyń kommersııalyq ashylýy týraly jarııalandy. Osyndaı aýqymdy jobany tıimdi basqarý maqsatyndaǵy operasııalyq úlgi  negizinde 2009 jylǵy 22 qańtarda «Nort Kaspıan Opereıtıng Kompanı B.V.» (NKOK) kompanııasy SKО́BK sheńberindegi jobanyń operatorlyǵyna tańdaldy. Sóıtip, buryn «Adjıp QKO» oryndaǵan mindetterdi óz moınyna aldy. Derek pen dáıek * Joba konsorsıýmynyń seriktesteri – «QazMunaıGaz»(16,81%), «Enı»(16,81%), «EksonMobıl»(16,81%), «Shell»(16,81%), «Total»(16,81%), «KonokoFıllıps»(8,40%), «INPEKS»(7,56%). * Qashaǵan kenishi Atyraý qalasynan 80 shaqyrym qashyqtyqta ornalasqan. * Kenishtiń boljamdy qory – 10 mıllıard tonna munaı,1 trıllıon tekshe metr gaz. * 1999 jyldan beri Qashaǵanda  220 myń metr tereńdik burǵylandy. * Qashaǵanda 21 uńǵyma munaı óndirýge daıyn. * Bir uńǵymanyń ortasha tereńdigi –4000-4500 metr. * Uńǵyma saǵasyndaǵy qysym 850 atmosferaǵa jetedi, kúkirttiligi  20 paıyzdan astam. * Qashaǵannan alǵashqy satyda jylyna 50 mıllıon tonna, 2018-2019 jylǵa qaraı jylyna  75 mıllıon tonna munaı óndiriledi. * Sol kezde Qazaqstan álemdegi munaı eksporttaýshy 5 eldiń qataryna kiredi. * Soltústik Kaspıı jobasyna 25 myń qazaqstandyq jumysqa tartylǵan. * Qashaǵan kenishin ıgerý jobasyna salynǵan ınvestısııa –33 mıllıard AQSh dollary. * 2005 jyldan beri Qashaǵan kenishin ıgerýde satyp alynǵan qazaqstandyq taýarlar men qyzmetter 7,5 mıllıard dollarǵa jetti.  * Jobaǵa qazaqstandyq 2000 kompanııa  óz taýarlaryn jetkizip, qyzmetterin usynady. * 1998-2010  jyldary Atyraý pen Mańǵystaý oblystarynda 215 mıllıon dollardyń 136 áleýmettik jobasy iske asyryldy. * Sońǵy eki jylda Atyraý oblysynda ár túrli 90 joba júzege asty. * Qazir 43 joba iske asyrylýda, munyń 22-si Atyraý oblysynda.   Qashaǵannyń ereksheligi qandaı? Birinshiden, Qashaǵan –Qazaqstannyń Kaspıı teńizinde ıgeretin tuńǵysh kenishi. Bul osydan 40 jyl buryn Alıaskada tabylǵan Prýdho-Beı ken ornynan keıingi eń aýqymdy ashylym bolýymen de álem nazaryn aýdaryp otyr.   Ken ornynyń kollektory teńiz túbinen 4200 metrdeı tereńdikte jatyr. Ken ornyndaǵy qysym da óte joǵary deıdi mamandar.  Kenishtegi munaı parafındi bolyp keledi. Munaı quramynda kúkirtti gaz da kóp, al kúkirtti sýtek (H2S) 15 paıyzǵa teń. Kenishti  kezeńmen ıgerý jumystary aldymen,  alańnyń shyǵysynan bastaý alyp, orta tusyna oıysady. Keıingi ıgerý jumystary batys jaǵynda shoǵyrlanatyn bolady. Mundaǵy mol munaıdyń boljamdy qory 10 mıllıard tonnany quraıdy. Sonymen birge kenishtiń qoınaýynda 1 trıllıon tekshe metr shamasynda gaz qory da bar. Ekinshiden, Qashaǵanda 1999 jyldan beri 220 myń metr tereńdikke burǵy ushy boılapty. Kenishte burǵylanǵan 41 uńǵymanyń 20-sy baǵalaý, 24-i paıdalaný maqsatyn kózdeıdi. Ár uńǵymanyń ortasha tereńdigi 4000-4500 metrge deıin jetken. Qashaǵandy ereksheleıtin jáne bir derekke kóńil aýdarsaq, osy kenishtegi jumystarǵa 33 mıllıard dollarlyq ınvestısııa salynypty. 2005 jyldan beri osy ınvestısııanyń 7,5 mıllıard dollary qazaqstandyq taýar óndirýshiler men qyzmet kórsetýshilerge tólengen. Úshinshiden, Qashaǵannan «qara altyn» selin tasytatyn kún jaqyndady. Naqtylap aıtqanda, 2012 jyldyń aıaǵynda Qashaǵannan alǵashqy munaı alyna bastaıdy. Bastapqy tájirıbelik-ónerkásiptik kezeńde jylyna 50 mıllıon tonna munaı óndirý kózdelip otyr.  Osy kezde munda munaı óndirýdiń kólemi táýligine 370 000 barrel quraıtyn bolady. Keıin «qara altyn» óndirý táýligine 450 000 barrelge deıin ulǵaıady. Al 2018-2019 jyldarǵa qaraı, ıaǵnı, kenishti ıgerýdiń kelesi kezeńinde jylyna 75 mıllıon tonnaǵa deıin ónim óndirile bastaıdy.   Aıdyn tórindegi araldar Teńizde, ne muhıtta tabıǵı araldar bolýy múmkin. Al jasandy aral degendi estigenińiz bar ma? Kaspıı teńiziniń qazaqstandyq sektorynan munaı selin tasytýǵa qam jasap jatqan operator jáne agent-kompanııalar Qashaǵan kenishinde bir emes, birneshe jasandy aral turǵyzdy. Sonyń biri – «D» araly. Munda ónerkásiptik, turmystyq  maqsattaǵy 41 túrli nysan salynǵan. Qazir aralda 6000-nan astam adam eńbek etedi. Teńizdegi jumystarǵa 82 kompanııa merdigerlikke tartylypty. Al araldy turǵyzý úshin Mańǵystaý óńirinen 13 mıllıon tonna tas,  130 tonna metall qurastyrmalary, 65 myń tonna temirbeton jetkizilipti. Jańbyr, aǵyn sýlar sekildi túrli suıyqtardy jınap alatyn qorǵanysh geomembranalary ornatylǵan. Teńizdegi jumystarǵa  qajetti san alýan modýlder Ulybrıtanııada, Dýbaıda, Maltada, Norvegııa men Reseıde qurastyrylypty. Edil-Don kanalynan óte alatyndaı kólemdegi 14 modýl Atyraý oblysyna   sý jolymen tasymaldanǵan. «D» aralynda apattyq qutqarýshy muzjarǵysh kemeler (AQMK) floty bar. Bul apattyq qutqarýshy muzjarǵysh kemelerdiń álemde teńdesi joq. Olar Qashaǵan jobasyna arnalyp jasalǵan. Apattyq jaǵdaı oryn alǵanda árbir keme kez kelgen aýa-raıynda 340 adamǵa deıin kóshire alady. Kemeniń qýatty qozǵaltqyshtary qalyńdyǵy bir metrden asatyn muzdy jaryp ótýge múmkindik beredi. Soltústik Kaspıı nemese qazaqstandyq sektor týraly ne bilemiz? Aldymen, Kaspıı teńizi jóninde az-kem derek. Bul –dúnıe júzindegi eń iri tuıyq sý qoımasy. Teńizdiń uzyndyǵy  1 200  shaqyrymǵa sozylady eken. Ortasha eni 280 shaqyrym, sý betiniń aýdany  393 000 sharshy shaqyrymǵa deıin jetedi. Teńizdiń 5 360 shaqyrymdyq jaǵalaýynda bes memleket –Qazaqstan, Reseı, Iran, Ázerbaıjan jáne Túrkimenstan bar. Soltústik Kaspıı jobasynyń operatory –NKOK kompanııasy usynǵan málimetke súıensek, Kaspıı teńizi sý tereńdigine baılanysty  úsh aımaqqa bólinedi. Eń tereń tusyna Ońtústik bóligi jatady. Al, tereńdigi ortasha tusy Ortańǵy Kaspıı atalsa,  taıyz bóligi Soltústik Kaspııdiń enshisine tıedi. Mine, osy Soltústik Kaspıı Qazaqstan aýmaǵyna jatady. Jalpy teńizdiń tórtten bir bóligin alyp jatqan Soltústik Kaspııdiń   tereńdigi shamamen 3-6 metr, bul jerde jalpy teńiz sý kóleminiń bir paıyzdan azy ornalasqan. Kaspıı teńiziniń ortańǵy aımaǵyndaǵy ortasha sý tereńdigi 190 metrdi quraıdy, al ońtústik aımaǵy eń tereń bolyp sanalady jáne ondaǵy sýdyń tereńdigi 1 000 metrden asady. Kaspıı teńizine 130-dan astam ózen aǵyp quıylady, solardyń qatarynda Edil ózeni men Jaıyq ózeni de bar. Bul ózender geografııalyq ornalasýyna baılanysty Soltústik Kaspııge quıady. Eýropadaǵy eń uzyn (3 700 km) ózenderdiń birine jatatyn Edilge Eýropanyń qurlyq aımaǵynyń 20 paıyzynan sý aǵady eken. Bul óz kezeginde  Kaspıı teńizine keletin tushy sýdyń 80 paıyzyn qamtıdy. Sý quramyndaǵy tuzdyń azdyǵy, taıyz sý jáne sýbarktıkalyq temperatýranyń qys aılarynda -30S gradýsqa  tómendeýi Soltústik Kaspııdiń qysta 5 aıǵa deıin muz qursanýyna áser etedi. Bul aımaqta qatty jel turyp, úlken tómpeshikterdi quraıtyn jyljymaly muzdar qalyptasady.   Agentter bólisken mindetter Osynaý aýqymdy ári kúrdeli jobany basqarý maqsatynda engizilgen jańashyl operasııalyq úlgige sáıkes 2009 jyldyń qańtarynda qurylǵan «Nort Kaspıan Opereıtıng Kompanı B.V.» (NKOK) Soltústik Kaspıı boıynsha О́nim bólicy týraly kelisimge (SKО́BK) qatysty barlyq jumystardy baqylap, SKО́BK konsorsıýmyna múshe jeti úlesker kompanııa atynan áreket etedi. NKOK jobanyń jalpy strate­gııasyn anyqtap, ony basqarýǵa, josparlaýǵa, barlyq jumystardy úılestirip,  konseptýaldyq zertteýlerdi júrgizý, baǵalaý josparlaryn túzý, kenishterdi bastapqy ıgerý josparlary men barlyq múddeli taraptarmen, sonyń ishinde jobaǵa qatysty seriktestermen, memlekettik  jáne ýákiletti organdarmen jumys jasaıdy. Joba sheńberindegi óndiristik operasııalardyń oryndalýy tórt agent-kompanııaǵa júktelip otyr. «Adjıp QKO» kompanııasy tájirıbelik-ónerkásiptik ıgerýdi (sonyń ishinde burǵylaý) júzege asyrady. Qashaǵan jobasynyń ekinshi kezeńindegi jerústi keshenindegi nysandardyń qurylysyn atqarýdy «Shell Development Qashaǵan Bı.Vı.» (ShDQ)  men «Adjıp QKO» kompanııalary mindetine alypty.  ShDQ sonymen birge, ekinshi kezeń úshin negizgi jobalaý (NJ) jumys­taryn basqaryp, jobanyń teńiz keshenindegi nysandaryn ári qaraıǵy jospar­laýyn jobalaý jáne qurylys jumystaryn júzege asyrady. «EksonMobıl Qazaq­stan Ink.» kompanııasy ekinshi kezeńdegi baǵalaý jáne burǵylaý jumys­taryn júr­gizse,  al «QMG Qashaǵan B.V.» men «Shell Qazaqstan Development B.V.» kompa­nııa­lary qurǵan NKPOK birlesken kásiporny barlyq kezeńderdegi óndiristik operasııalardy basqaratyn bolady. Munaı men gazdy óndirý, jergilikti adam­darǵa jańa jumys ornyn qurý, meılinshe molyraq tabys ákelý sııaqty elimiz úshin negizgi ıgilikterge qosa, SKО́BK aıasynda atqarylyp jatqan jumystar ári jergilikti, ári ulttyq ekonomıkany turaqty damytýǵa jol ashady. Qazaqstan azamattaryna uzaq merzimdi ıgilikter jaratý, sondaı-aq,  konsorsıýmǵa múshe úleskerlerdiń uzaq merzimdi úmitterin aqtaý úshin NKOK jergilikti ýákiletti organdar jáne jurtshylyqpen qoıan-qoltyq jumys jasamaq. Aıqarma betti daıyndaǵan «Egemen Qazaqstan» gazetiniń Atyraý oblysyndaǵy menshikti tilshisi Joldasbek ShО́PEǴUL.