Elbasymyz osy Joldaýynda «Biz egin egip, dándi daqyldardy ósirýdi úırendik. Ony maqtan tutamyz. Alaıda qazir ol jetkiliksiz. Shıkizatty qaıta óńdeýdi qamtamasyz etip, álemdik naryqtarǵa joǵary sapaly daıyn ónimmen shyǵýymyz qajet», dep aýyl sharýashylyǵy taýarlaryn óndirýshiler aldyna naqty mindetter qoıyp otyr. Aıta ketý kerek, búginde elimiz astyq eksporty boıynsha álemdegi alǵashqy on eldiń sapynda, al un eksporty boıynsha alǵashqy úshtiktemiz. Desek te, ǵalymdardyń aıtýynsha, tabıǵı aýa raıy bizdiń jerimizge sáıkes keletin Kanadanyń Saskachevan aımaǵynda nóldik tehnologııa qoldaný arqyly ár gektardan 2,5-3 tonna astyq bastyrylýyna qol jetkizilýde eken. Al bizde ortasha kórsetkish budan eki esedeı tómen.
Ras, sońǵy 5 jyl kóleminde aýyl sharýashylyǵy malynyń ortasha ónimdiligi artty, degenmen damyǵan elder deńgeıinen tómen kúıinde qalyp otyr. Mysaly, bizdegi 1 bas múıizdi iri qara malynyń ortasha tiri salmaǵy 335 kılo bolsa, ekonomıkasy damyǵan elderde bul kórsetkish 520 kılony quraıdy. Al respýblıkamyz boıynsha bir saýyn sıyrdan ortasha sút saýylymy 2200 kılodan aınalady, joǵaryda aıtylǵan Kanadada bul kórsetkish 4 ese joǵary.
Memleketimiz tarapynan aýyl sharýashylyǵy salasyna kórsetiletin qoldaý, kómek jyldan-jylǵa ulǵaıýda. Mundaı yntalandyrý sharalarymen mal sharýashylyǵy salasynyń barlyq baǵyttary derlik qamtylǵan. Desek te, salanyń damýy áli de tómengi deńgeıde. Bul eshkimge de qupııa emes. Ne sebepti elimiz aýylsharýashylyq salasynyń órkendetilýi turǵysynan órkenıet kóshine ilese almaýda? Menińshe, onyń myna tómendegideı birqatar sebepteri bar. Bul rette ǵylymı-zertteý ınstıtýttarynyń qabyrǵalarynda, tájirıbelik alqaptarynda egjeı-tegjeıli zertteýlermen bekitilip, óndiriske usynylǵan ǵylymı tehnologııalar talapqa saı oryndalmaıdy, qajetti tehnıka jáne agregattar jetispeıdi, qaıta óńdeý kásiporyndarynyń qondyrǵylary moraldyq turǵyda ábden eskirgen, óndiriletin ónimder básekelestikke qabiletti emes, jergilikti basshylar men mamandar tarapynan qoldanystaǵy birqatar aýylsharýashylyq zańdarynyń oryndalýyna baqylaý kemshindeý bolyp tur.
Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń derekteri boıynsha, sońǵy bes jylda eginge sebilgen aýylsharýashylyq daqyldary tuqymdary quramynyń sýper elıtasy – 0,6, elıtasy – 3,4, birinshi reprodýksııalysy – 20,2, ekinshi reprodýksııalysy – 26,9, úshinshi reprodýksııalysy – 30, tórtinshi reprodýksııalysy – 9,6, besinshi reprodýksııalysy – 6,3, jappaı reprodýksııasy 2,8 paıyzdy quraǵan. Tyńaıtqyshtarǵa degen jyl saıynǵy ǵylymı negizdelgen qajettilik, áreket etýshi quramda 1 mıllıon tonna bolsa, engizilgen mıneraldy tyńaıtqysh ortasha 130 myń tonna (sońǵy besjyldyqta) qurap, tyńaıtylǵan alańnyń úles salmaǵy, barlyq egis alańynyń 6,9 paıyzyn ǵana qamtyp otyr. Sol sııaqty organıkalyq tyńaıtqyshtarǵa qajettilik 100-110 mıllıon tonna, engizilgeni – 0,6 mıllıon tonna, úlesi – 0,3 paıyz ǵana. Egistikte qoldanylatyn gerbısıdtiń kólemi suranystan 3 ese kem. Shaǵyn sharýa qojalyqtary ıeligindegi jerlerde aýyspaly egis júıesi saqtalmaýda. Buǵan sebep respýblıkamyzda, onyń ishinde ońtústik óńirlerde usaq sharýashylyqtardyń shekten tys kóp tirkelýi aıtarlyqtaı oryn alyp otyr. Mysaly, jer kólemi Jambyl oblysyndaǵy 18693 sharýashylyqtyń 173-inde eki myń gektardan joǵary, 328-inde – 2 myń, 3840-ynda – 1 myń, 2446-ynda – 50-100, 6132-inde – 10-50, 5653-inde – 2-10, 121-inde 1 gektar kóleminde ǵana.
Innovasııalyq tehnologııalar árqashanda ósimdik jáne mal sharýashylyqtary salalarynyń talaptaryna saı tehnologııalyq júıeleýdi qajet etedi. Ǵylymı-zertteý ınstıtýttarynyń zertteýlerine qaraǵanda, elimizge keshendi túrde ónim óndirý, óńdeý jáne saqtaý úshin 1200-den astam túrli aýylsharýashylyq mashınalary men tehnıkalyq quraldar, qondyrǵylar qajet jáne olarmen qamtamasyz etý óte tómengi deńgeıde. Qolda bar tehnıkanyń 80 paıyzy tozǵan. Mashına-traktor kóliginiń jańarýy jylyna 1,5-2 paıyzdan aspaıdy.
Taǵy da sol ǵylymı-zertteýlerge súıensek, álemdik ekonomıkada aýyl sharýashylyǵynyń negizin shaǵyn otbasylyq fermalar quraıdy eken. Japonııada olardyń sany 1,8 mıllıonǵa jetedi, Ońtústik Koreıada – 1,5 mıllıon, al bizdiń elde nebári 200 myńdaı ǵana, al mıllıondaǵan gektar jaıylymdyq jerlerimizdiń paıdalanylmaı, tekten-tekke bos jatqany barshamyzǵa aıan. Iаǵnı usaq jekemenshik sharýashylyqtar sanyn búgingige qaraǵanda áldeneshe esege kóbeıtýdiń múmkindigi bar. Osyǵan oraı usaq jáne shaǵyn sharýashylyqtardy odan ári damytý men olarǵa jan-jaqty qoldaý kórsetýdiń tıimdi joldaryn qarastyrý qajet-aq. Salada qordalanǵan máselelerge baılanysty, ásirese Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi ǵalymdardy, mamandardy, sarapshylardy kóptep tarta otyryp, aýylsharýashylyq óndirisiniń kólemin ulǵaıtý jáne qaıta óńdelgen aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń eksportyn damytý maqsatynda básekege qabiletti ónimdi bastapqy qaıta óńdeý, saqtaý men ótkizý boıynsha qolaıly jaǵdaı jasaý jáne ınfraqurylym qalyptastyrý arqyly aýylsharýashylyq taýaryn óndirýshilerdi memlekettik qoldaýmen meılinshe mol qamtýdy qamtamasyz etýge tıis.
Osy oraıda ótken jyly usaq jáne orta sharýashylyqtardy aýylsharýashylyq kooperasııasyna tartý, agroónerkásiptik keshendegi memlekettik retteý sharalaryn jetildirý, ishki jáne syrtqy saýda saıasatyn ońtaılandyrý sııaqty 8 negizgi baǵytty qamtıtyn elimizdiń Agroónerkásiptik keshenin damytýdyń 2017-2021 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasy qabyldanǵany belgili. Baǵdarlama aıasynda aýyl sharýashylyǵy salasynda belgilengen maqsattarǵa qol jetkizý úshin tıisinshe is-sharalar jospary ázirlenip, aýqymdy jumystar naqty is júzine de asyryla bastady. Aýyl sharýashylyǵy mınıstirliginiń málimetine qaraǵanda, byltyr aýylsharýashylyǵy jalpy óniminiń kólemi onyń aldyndaǵy jylmen salystyrǵanda 2,9 paıyzǵa artyp, 4,1 trıllıon teńgeni quraǵan. Onyń ishinde ónim óndirý mal sharýashylyǵynda – 3,9, ósimdik sharýashylyǵynda 2,2 paıyzǵa ósken. Byltyr, sondaı-aq 836 kooperatıv qurylǵan, onyń ishinde 297-i sút jáne 405-i et óndirý baǵytynda. Budan bólek 119 myń bas iri qara malǵa arnalǵan 7422 otbasylyq bordaqylaý alańy qurylypty.
«KAZAGRO» ulttyq holdıngi» AQ-tyń nesıe saıasaty qaıta qaralýy da salaǵa sony serpin bereri anyq. Sondaı-aq 2017 jyldyń maýsymynan bastap kredıt jáne lızıng alý úshin elektrondy ótinish júıesi engizildi. Sonyń nátıjesinde holdıngtiń kredıttik ónimderine qujattar paketi 24 paıyzǵa qysqartyldy.
Baǵdarlamada belgilengen mindetter aımaqtarda, jergilikti jerlerde aýylsharýashylyq taýarlaryn óndirýshiler tarapynan qyzý qoldaý tabýda. Mysaly, Jambyl oblysynda 196 aýylsharýashylyq kooperatıvi shańyraq kótergen. Olardyń kúsh jumyldyrýymen byltyr 2 myń tonna et, 32 myń tonna sút óndirilipti. Shyn máninde de qýanarlyq hám quptarlyq nátıje emes pe?
Alaıda kooperatıvterge qatysty qıyndyqtar da jetkilikti. Onyń ishindegi kúrdelisi, árıne mamandar tapshylyǵy. Múshelikke tartylǵan sharýa qojalyqtary jetekshileriniń kópshiliginiń aýyl sharýashylyǵy jumystaryn júrgizýdegi tájirıbeleri jetkiliksizdeý, arnaýly bilimderi de joq. Sharýashylyqtar boıynsha jerge ornalastyrý, alqaptarda aýyspaly egis júıesi boıynsha agrosharalar júrgizilmeıdi. Tehnıkalar alý úshin kóptegen turǵyndar men sharýa qojalyqtary qolynda kepildikke qoıatyn múlikter de joq. Memlekettik qoldaý tetikterin paıdalaný birneshe faktorlarmen ǵana shektelgen.
Osy tektes, basqa da máseleler júıeli josparly jumystar júrgizýge qolbaılaý bolýda. Alaıda baǵdarlama aıasynda qabyldanǵan zańdar negizinde olardy tıimdi sheshýdiń múmkindikteri bar. Aýyl sharýashylyq ónimin óndirýshi, óńdeýshi, qaıta óńdeýshi, kredıttik-servıstik jáne aqparattyq-marketıngtik qyzmet kórsetýshi jeke jáne zańdy tulǵalar aımaqtarda, aýdandarda jáne jergilikti jerlerde kooperatıvtik negizde birlesip qyzmet isteı alady. Kooperasııanyń basty baǵyttarynyń biri – eńbek ónimdiligin ulǵaıtý jáne óndiristik shyǵyndardy tómendetý negizinde aýylsharýashylyq taýaryn óndirýshilerdiń naryqqa kirigýine qoldaý kórsetý.
Sol sebepti birinshi kezekte agrarlyq sala qyzmetkerleriniń oı-sanasy men naqty iske kózqarastaryn túbegeıli ózgertýge kúsh salý kerek. Sebebi, sharýalardyń basym deni birigýdiń, kooperatıvtik negizde jumys isteýdiń artyqshylyqtaryn áli de jete túsinbeıdi nemese túsingisi kelmeıdi. Kóbinese, «ortaq ógizden ońasha buzaýym artyq» degen qaǵıdatty ustanýda. Elbasymyzdyń qoǵamdyq sanany ózgertý jónindegi alǵa qoıǵan mindeti bizdi osyndaı nemquraılylyqtan arylýǵa úndeıdi emes pe?
Ekinshiden, orta jáne usaq sharýashylyqtar jetekshileriniń, mamandarynyń keń kólemde qol jetkizýin qamtamasyz ete otyryp, qaıta daıarlaý jáne biliktilikti arttyrý ortalyqtarynda, ǴZI jáne ýnıversıtetter, kolledjder bazalarynda búgingi kúnniń ınnovasııalyq sharalaryn júrgizý joldaryn oqytyp, onyń tehnologııalaryn qoldaný men ozyq tájirıbelerdi taratyp, nasıhattaýdy aýyldyq taýar óndirýshilerdiń ozyq úlgidegi óndiris oryndarynda uıymdastyrý kerek. Bul shara kezindegi kompıýterlik saýat ashýda uıymdastyrylǵan is-áreketter sııaqty keń kólemde, jappaı júrgizilýge tıis.
Úshinshiden, qoǵamdyq sanany túbegeıli ózgerte otyryp, tıisti mamandardy daıyndaý, usaq jáne shaǵyn sharýashylyqtardy ártúrli kooperatıvterge biriktirý jumystaryn jandandyrǵan jón. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń basshylary qolǵa alyp otyrǵan iri, orta jáne usaq sharýashylyqtardyń tik jáne kóldeneń kooperatıvterin damytý kerek-aq. Alaıda keshegi kúngi sharýa qojalyqtarynyń jáne aýyl turǵyndarynyń jeke qosalqy sharýashylyqtarynyń, kooperatıvterdiń jumysyn jyly jaýyp qoıýǵa múldem bolmaıdy. Olarǵa odan ári de qoldaý kórsetip, damytý kerek. Mysaly, Jambyl oblysynyń Talas, Sarysý, Moıynqum sekildi shalǵaı aýdandarynyń taýarly-sút fermalarynda erterekte júzdep, myńdap sıyr saýylyp, ónimi sharýashylyq ortalyqtaryna tasymaldanyp, ótkiziletin. Aýyl turǵyndarynyń da ózderindegi basy artyq sútterin sharýashylyq arqyly ótkizý múmkindikteri bar bolatyn. Al sońǵy jyldary turǵyndar qolda bar saýyn sıyrlaryn otbasylyq qajettilikteri kóleminde ǵana saýyp, kóbinese óriske buzaýlarymen birge aıdap, jaıyp, sút daıyndaýdy múlde qoıyp ta ketken edi. Aýyldarda kooperatıvter men sút qabyldaý pýnktterin qurý qaıta qolǵa alyna bastaýyna baılanysty jappaı sút daıyndaý máselesi júıeli jolǵa da qoıylyp keledi. Bul maqsattaǵy jumystar odan ári jemisti jalǵasyn tabýy kerek dep oılaımyn. Áleýetti ınvestorlar, iri sharýashylyqtar shalǵaıdaǵy aýyldarǵa baryp, aýylsharýashylyq kooperatıvteri qurylýyna qozǵaý salyp, ýaq sharýalar irilenip jatsa, nur ústine nur! Alaıda oǵan biraz ýaqyt qajet bolady.
Tórtinshiden, nesıeleý júıesi basym baǵytqa ıe bolýǵa tıis. Qoljetimdi nesıe – aýyl sharýashylyǵyn damytýdyń kepili. Bizdegi ekinshi deńgeıli bankter aýyldyq taýar óndirýshilerdi 15 – 17 – 20 paıyzdyq ústeme aqysymen nesıelendiredi. Talaptary tym aýyr. QazAgro-nyń jeńildetilgen nesıesi áleýetti talapkerlerdiń barlyǵyna birdeı jetpeıdi. Sondyqtan bul másele tıimdi sheshilýi tıis.
Besinshiden, álemdik tájıirıbede keń qoldanysqa ıe óndirilgen ónimdi sýbsıdııalaý tetikterin jetildirý kerek-aq. Onyń erejeleriniń jıi ózgertilýi sharýalardyń oryndy narazylyǵyn týyndatýda. Sebebi belgili bir jobanyń bıznes-josparlarynda memlekettik qoldaý tetikteri eskeriledi de, al jobany júzege asyrý barysynda memlekettik qoldaý erejelerden alynyp tastalǵan bolyp shyǵady.
Jalpy, aýyl sharýashylyǵyn qarqyndy damytýdy qamtamasyz etý úshin, tuqym, tyńaıtqysh, tehnıka jáne jylyjaı sýbsıdııalarynan basqa sýbsıdııalardan bas tarta otyryp, arzandatylǵan qoljetimdi nesıe kólemin ulǵaıtqan durys dep oılaımyn.
Jer jáne jer resýrstary ulttyq baılyǵymyz. Qazaqstannyń aýyl sharýashylyǵy alqaptarynyń jalpy alańy 177,8 mln gektardy, onyń ishinde jaıylymdar 146,9 mln gektardy, egistik pen tyńaıǵan jerler 26,7 mln gektardy, shabyndyqtar 4,2 mln gektardy quraıdy.
Respýblıkanyń barlyq óńirlerinde jer sapasynyń nasharlaýyna, quramynda qarashiriktiń, qorekti zattardyń, ósimdikterdiń túrlik quramy men onyń ónimdiliginiń tómendeýine qatysty turaqty úrdis baıqalýda, bul aýylsharýashylyq óndirisiniń áleýetin tómendetedi. Sol sebepti Senat qabyrǵasynda qaralyp jatqan «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine jer qatynastaryn retteý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasy arqyly memlekettik baǵdarlama aıasynda jer qatynastaryna baılanysty qordalanǵan máseleler óz sheshimin tabady degen úmit bar. Mysaly, zań jobasynyń erejeleri aýyl sharýashylyǵy jerlerin paıdalanýǵa turaqty monıtorıng júrgizýdi kózdeıdi. Aıtalyq 5 jyl ishinde jyl saıyn, al keıingi kezeńdegi árbir 3 jylda sýarmaly jerlerde jáne 5 jyl saıyn tálimdi jaıylymdarǵa turaqty túrde monıtorıng júrgiziledi. Bul sharalar aýylsharýashylyq jerlerin tıimdi jáne utymdy paıdalanýdy, paıdalanylmaǵan jerlerdi aıqyndaýǵa jáne aýyl sharýashylyǵy aınalymyna engizýge múmkindik beredi. Sondaı-aq jerdi paıdalanýdaǵy qoǵamdyq baqylaý rólin jáne jerdi utymdy paıdalaný úshin jer paıdalanýshylardyń jaýapkershiliginiń de deńgeıin arttyrady.
Sondaı-aq meńiń áriptesterim kóterip júrgen shalǵaıdaǵy shekaralas eldermen qatar ornalasqan áleýeti tómen aýyldardyń turmys-tirshilikteri kóńil qulazytady. Al kórshiles Reseı, Qytaı, О́zbekstan elderinde shekaralas eldi mekenderiniń ósip, kórkeıip jáne ulǵaıyp bara jatqanyn kórip otyrmyz. Shekaralas elderdegi sııaqty bizde shalǵaı, shekara boıynda ornalasqan aýyldyq eldi mekenderdiń ósip órkendeýine Úkimet keshendi baǵdarlama qabyldap, júzege asyrǵany durys bolar edi. Jerimizdi saqtap, qorǵap jáne tıimdi paıdalanýymyz kerek.
Abdaly NURALIEV,
Parlament Senatynyń depýtaty
