Ázerbaıjan prezıdentiniń prezıdenttik saılaýdy osy jyldyń 11 sáýirine taǵaıyndaý týraly ókimi 5 aqpan kúni shyqqanynan kópshilik habardar. Memleket basshysynyń bul ókimi ázerbaıjandyq qoǵamdy, ásirese bılikke oppozısııalyq baǵyttaǵy saıası partııalar men belgili bir saıası kúshterdi tańǵaldyrǵany shyndyq. Sebebi kezekti prezıdenttik saılaý bıylǵy jyldyń kúzinde ótýi tıis edi. Saıası naýqandy jarty jyldaı buryn ótkizýge qatysty sarapshylar men saıasatkerler tarapynan túrli pikirler aıtyldy.
Ásili saılaýlarda ártúrli synı pikirlerdiń aıtylatyny, saıası kúshter tarapynan bılikke qarsy «naýqannyń» uıymdastyrylatyny álemdik tájirıbede bar. Bul da – demokratııanyń bir kórinisi. О́ıtkeni kez kelgen saılaý demokratııalyq jáne saıası básekelestik jaǵdaıda ótkeni jón... Al kezekten tys saılaýǵa baılanysty týyndaǵan oı-pikir alýandyǵyn Ázerbaıjan prezıdentiniń qoǵamdyq-saıası máseleler jónindegi kómekshisi Álı Gasanovtyń málimdemesi sál báseńdetkendeı boldy.
Onyń atap ótýinshe, kezekten tys prezıdenttik saılaý ótkizý elde saıası jáne áleýmettik-ekonomıkalyq reformalardy júzege asyrýǵa qosymsha múmkindikter beredi. Sondaı-aq bıylǵy jyldyń ekinshi jartysynda Ázerbaıjanda joǵary deńgeıdegi birqatar halyqaralyq is-sharalardy uıymdastyrý josparlanyp otyr. Sonyń eń bastysy – Ázerbaıjan demokratııalyq respýblıkasynyń qurylǵanynyń 100 jyldyǵy. Atalǵan aýqymdy mereke de jıyn-terim aıaqtalatyn kez – kúz maýsymyna belgilengen.
Prezıdenttikke kandıdattardyń saılaýaldy kampanııasy saıası naýqandy 19 naýryzda bastady. Ol eldiń saılaý týraly zańnamasyna sáıkes 10 sáýir kúni saǵat 08.00-de aıaqtalady. Osy merzim aralyǵynda eldiń Ortalyq saılaý komıssııasy tirkegen kandıdattar saılaý naýqanyn barynsha ashyq júrgizdi deýge bolady. Qandaıda bir kandıdatqa artyqshylyq berilgen joq. Al kandıdattar qatarynda bılik partııasy – «Enı Azerbaıdjan» partııasy usynǵan eldiń qazirgi prezıdenti Ilham Álıev, ózin-ózi usynýshy Zahıda Orýdja, Sosıal-demokratııalyq partııasynyń ókili Araz Alızade, Birtutas halyq maıdany partııasynan Gýdrat Gasangýlıev, «Ulttyq órleý qozǵalysy» partııasynan usynylǵan Farad Gýlıev, «Jańa Mýsavat» partııasynan Hafız Gýdjıev, Ulttyq maıdan toptarynyń ókili Razı Nýrýllaev bar.
Aty-jónderi atalǵan osy kandıdattardyń ishinde saılaýshylardyń basym daýysyna Ilham Álıev ıe bolatynyn ázerbaıjandyq sarapshylar da, sheteldik saıasatkerler de ashyq aıtyp otyr. Sarapshylardyń boljamynsha, ol saılaýdyń birinshi týrynda-aq jeńiske jetedi, jergilikti kandıdattardyń eshqaısysy I.Álıevpen básekelese almaıdy. Eýropalyq áleýmettanýshylardyń pikirine qaraǵanda, qazirgi bıliktiń saıasatyn el halqynyń 83 paıyzdan astamy qoldaıdy. Munyń eń basty sebebi sońǵy jyldary Ázerbaıjannyń kezinde moıyndaryna túsken ekonomıkalyq daǵdarystan shyǵa bastaǵanynda jatyr. Buǵan sondaı-aq munaı baǵasynyń birshama óse túskeni oń yqpal etkenin eshkim joqqa shyǵarmaıdy. Ras, Ázerbaıjan ekonomıkasy munaı men tabıǵı gazǵa táýeldi. Ekinshi jaǵynan, ázerbaıjandyqtar «Brıtısh petroleým» kompanııasymen munaı satýǵa qatysty 2050 jylǵa deıin jańa kelisim jasaýǵa qol jetkizdi. Budan eki jaq ta utylmaıdy.
Keıbir sarapshylar prezıdenttik saılaýdan keıin I.Álıev elde túrli salalar boıynsha reforma jasaýǵa múmkindigi jetkilikti ekenin aıtady. Bul kópten beri kún tártibinde turǵan máseleniń biri bolsa kerek. Reformalardy júzege asyrýǵa baǵyttalǵan jobalardy iske asyrýǵa sheteldiń kompanııalary da tartylatyn sııaqty. Ázerbaıjandyq baýyrlar Qazaqstan sekildi munaı men tabıǵı gazǵa óte baı el. Olardy óndirip, eksporttaýdan qomaqty tabys taýyp ta keledi. Mysaly bul memleket ótken jyldyń toǵyz aıynda 40 mıllıon tonna munaı, 29,5 mıllıard tekshe metr gaz óndiripti. Sondaı-aq olar OPEK jáne OPEK-ke múshe emes elder aldynda bergen mindetterin múltiksiz oryndap júrgen sanaýly elderdiń biri sanalady. Sonymen qatar bul memleket bıylǵy jyldyń sońyna deıin asa iri qory bar «Shahdenız» gaz kondensaty kenishin ıgerýdi qolǵa almaq.
I.Álıev týraly aıtqanda, myna máselege de toqtala ketkendi jón sanadyq. Jalpy Álıevter áýletiniń Ázerbaıjanda bılik qurǵanyna jarty ǵasyrǵa jýyqtapty. Mysaly qazaq halqynyń eń jaqyn dosy Geıdar Álıev 1969-1982 jyldary Ázerbaıjan KP OK-niń birinshi hatshysy boldy, 1993-2003 jyldary eldiń prezıdenti qyzmetin atqardy. Sodan keıin bılik onyń uly Ilham Álıevtiń qolyna tıdi. Al I.Álıev alǵash ret prezıdenttik laýazymǵa 2003 jyly, odan keıin 2008 jyly, budan soń 2013 jyly qaıta saılandy. Sarapshylar ol bul joly da saılaýshylardyń basym daýysyn alady degen boljam jasap otyr.
Osydan tórt-bes kún buryn Qazaqstan Respýblıkasynyń Ortalyq saılaý komıssııasy Qazaqstan tarapynan Ázerbaıjandaǵy prezıdenttik saılaýǵa qansha baıqaýshy baratynyn habarlady. Olardyń jalpy sany – 49 adam. Onyń 35-i TMD baıqaýshylar mıssııasynan, 10-y EQYU Demokratııalyq ınstıtýttar jáne adam quqyǵy bıýrosy quramynda baıqaýshy retinde qatysady.
Ázerbaıjan Ortalyq saılaý komıssııasynyń habarlaýynsha, daýys beretin kúni respýblıka boıynsha 5641 saılaý ýchaskesi qyzmet kórsetedi. Sondaı-aq 54 memleket pen 52 halyqaralyq uıymdardan barlyǵy 603 baıqaýshy tirkelip otyr. Taǵy bir atap ótetin másele, daýys beretin kún – 11 sáýir, demalys kúni dep jarııalandy.
Jyl ótken saıyn Qazaqstan men Ázerbaıjannyń saıası, saýda-ekonomıkalyq jáne mádenı-gýmanıtarlyq salalardaǵy yntymaqtastyǵy artyp keledi. Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev Ázerbaıjan basshysy Ilham Álıevpen kezdesýinde atap ótkendeı, yntymaqtastyqtyń mańyzdy aspektileriniń biri – tranzıttik áleýet. О́ıtkeni Ázerbaıjan aýmaǵy arqyly ótetin kavkazdyq baǵyt Qazaqstannyń Eýropa elderine shyǵýyna múmkindik beredi. Al Qazaqstan Ázerbaıjannyń Ortalyq Azııa men Qytaıǵa shyǵýyna jol ashady. Onyń ústine búginde Bakýde jylyna 350 myń tonnaǵa deıin aýystyryp tıeý qýaty bar jáne bir mezgilde 15 myń tonna astyq saqtaı alatyn «Baký astyq termınaly» birlesken kásiporny jumys isteýde. Eki eldiń budan ózge de birlesken kásiporyndary barshylyq.
Elder arasyndaǵy osy jáne basqa da baılanystardyń negizi Qazaqstan men Ázerbaıjan prezıdentteriniń ár jyldardaǵy dostyq pen syılastyqqa toly kezdesýlerinde jatyr.
Álısultan QULANBAI,
«Egemen Qazaqstan»
