1979 jyl. Máskeýde Kompozıtorlar odaǵynyń sezi ótip jatyr. Keshki as ústinde Erkeǵalı Rahmadıev meni shaqyryp alyp «Gaýhartasty» kim shyǵardy, bilesiń be?», dedi. Tyńdaǵan konsertterge, jalpy sezge bul suraqtyń qandaı qatysy baryn túsinbedim. «Gaýhartastyń» avtory Segiz seri. Almatyǵa barǵan soń sura, izdestir», dedi. «Men mýzyka zertteýshi emespin ǵoı, solarǵa nege aıtpaısyz?» dep edim, «Olar ne bilýshi edi» dep qolyn bir siltedi. Árıne halyq áni delinip júrgen ár shyǵarmanyń negizinde naqtyly avtor turǵany túsinikti, biraq Erkeǵalı ákeı nege bul amanatty maǵan júktegenin túsinbedim. Degenmen Segiz seri týraly málimet izdeı bastadym.
Arada biraz ýaqyt ótti. Táýelsizdik týy tigildi, jasyryn syrlar ashyla bastaldy, Alashorda aqtaldy. «Gaýhartas» Segiz seriniń áni dep aıtyla bastady, biraq bári sonymen-aq shekteldi. 1998 jyly «Qazaq ensıklopedııasyn» shyǵarý týraly Úkimet qaýlysy shyqty. Ensıklopedııanyń bas redaktory «Egemen Qazaqstan» gazetine bergen suhbatynda «Qazybek bek Taýasaruly men Segiz seri sııaqty jumbaqtar» basylymǵa kirmeıdi dep kesip aıtty. Qaıran Segiz babam! Barlyq qazaq ánin salatyn Segiz aty qoǵam ómirinde atalmaıtyndaı sonshama ne istep edi degen oı maza bermeı tarıhqa úńiltti.
Táýelsizdik alǵan soń qazaqtyń XVII-XVIII ǵasyrdaǵy ómiriniń shymyldyǵy ashylyp, qazaq-qalmaq soǵysyndaǵy batyrlar aty, erligi búgingi urpaqpen qaýysha bastady. Al kelesi HIH ǵasyr týraly ne aıtýǵa bolady? Kelimsekter keketip aıtatyn «qazaqtyń kóp batyry» sarqylyp qalǵan ba?
Qazaq tarıhy bir-aq maqsatqa toly, ol – táýelsiz el bolý. HIH ǵasyrda ult-azattyq qozǵalystyń ortalyǵy eldiń batysyna aýysady. Syrym Datuly bastaǵan qozǵalystan bastap HH ǵasyrdyń 16-jylǵy dúrbeleńine deıin qazaq jerinde talaı tolqý ótken. Eset Kótibaruly basqarǵan soǵys, Bókeı tóńkerisi, Adaı qozǵalysy, Kenesary joryqtary – bári bizge aıtylmaı jasyryn qalǵan. Jasyra almaǵan Isataı-Mahambet kóterilisiniń ózi ult-azattyq qozǵalys delinbeı, biz oqyǵan tarıhta «sharýa soǵysy» dep qana sıpaı qamshylandy. HIH ǵasyr shaıqastary da, oǵan qatysqan batyrlar esimi de jasyryn qalǵan. Muhamed-Qanapııa Bahramuly Shaqshaqovtyń (Segiz seri) aty atalmaýy da bodan eldiń bir qasireti edi. Sóıtip Segiz seri bir jarym ǵasyr boıy saıasat qurbany bolyp keldi.
Ejelden qazaq mýzykasy eki jolmen damydy. Aspapta oryndalatyn dúnıeni «kúı» dedi, daýyspen aıtatyndy «án» dedi. Búginde de sol úrdis jalǵasyp jatyr. Qorqyt, Ketbuǵa kúıleri bizdiń orkestrlik týyndylardyń negizi desek, romans, hor, kantata Maıqı bı zamanynan kele jatqan án jalǵasy. Qazaq jerinde mýzyka óneriniń eń sharyqtaǵan kezeńi HIH ǵasyr boldy. Kúı atasy Qurmanǵazy desek, án atasy Segiz seri dep sanaý kerek. Segiz seri shyǵarǵan dúnıeler Aqan seri, Jaıaý Musalardan bastap búgingi bizge deıin búkil keıingi urpaqqa kórsetken baǵyt, salyp ketken dańǵyl jol boldy. Áıgili 16 ándi qazaq mýzyka ónerindegi 16 shyń deımiz.
Búgingi kúnde sal-seri degende kóz aldyńa úkili bórik kıgen, qolyna dombyra ustaǵan beıne kele qalady. Al HIH ǵasyrdyń ortasyna deıin sal-serilerdiń negizgi aspaby qobyz bolǵan. Segiz seri de ánin qobyz súıemeldeýimen aıtqan. HIH ǵasyr sońyna qaraı ánshilik dombyra súıemeldeýine qaraı kóship, al qobyz jeke oryndaýshylyqqa shyqqan. Sebebi qobyz aspabyn jasaý qıyn, qobyzdy meńgerý de qıyn. Kompozıtor dúnıelerindegi áýenniń qıylǵan ıirimderi, majorlyq maqamy sııaqty mýzykalyq elementter Segiz seriniń qobyz oryndaýshylyq dástúrin jalǵastyrǵan Yqylas Dúkenuly shyǵarmashylyǵynyń da negizi bolyp keledi.
Kompozıtor retinde Segiz serini klassıkalyq qazaq ániniń negizin qalaýshy retinde sanaımyz. Olaı deıtinimiz, búgingi bizge jetken qazaq ániniń mýzykalyq pishini tolaıym Segiz shyǵarmashylyǵynda qalyptasyp, turaqtalǵan. Álemdik mýzyka teorııasyna súıene aıtsaq, muny eki bólimdi qarapaıym forma deıdi. 11 býynmen jazylǵan, eki márte qaıtalanatyn mýzykalyq sóılemnen turatyn basty shýmaq jáne múldem uqsamaıtyn, 5-6-7 býynmen shyǵarylǵan qaıyrmasy. Qazir bul shema óz-ózinen túsinikti kórgenimen, kezinde án janryna jańashyldyq bolyp kirgen. Segizden buryn mundaı kólemdi qaıyrma qoldanylmaǵan.
Barlyq sınkretti óner ıeleri sııaqty, Segiz ánderiniń alǵashqy oryndaýshysy ózi boldy. Shyǵarmalaryn taldap otyryp baıqaıtynymyz: seri atanyń daýys dıapazony meılinshe keń bolǵan dramalyq barıtonnan dramalyq tenorǵa deıin. Dem alý barysy da aýqymdy. Máselen, beıtanys ánshiniń oryndaýynda «Gaýhartasty» tyńdaǵan kezde, ásirese «sáýlem-aý» dep án áýeni kóterilgen kezde «ánshiniń demi jetpeı qala ma, álde daýysy jetpeı qala ma» degen qaýip óz-ózinen paıda bolyp turady. Osy qasıetter keıin shákirtteri Birjan sal, Jaıaý Musa shyǵarmashylyǵynda jalǵasyn tapqan.
El esinde tek ózine tán ereksheligi bar, shynaıy daryn ıeleri saqtalyp, el maqtanyshy atanady.
Qazir ne kóp – án kóp, án shyǵarýshylar da kóp, oryndaýshylar da kóp. Aıtylyp umytylǵan án, aıtylmaı jatyp umytylǵan án, ony oryndaǵan umyt bolǵan ánshi, janbaı jatyp sónip qalǵan juldyzdar... «Osyndaı da án bola ma!?» dep renjigen ata-apaılarǵa aıtarym «shydaı tur, ári ketse bes jyl ishinde birjola joqqa shyǵady». Bul jaǵdaıdyń sebebi, avtorlardyń 99 paıyzy tehnıka jetistigin paıdalanǵan, bilimi joq áýesqoı. Ár áýesqoı óz-ózine degen súıispenshiligi mol, múldem syn kótermeıtin órkókirek.
Búgingi «qazaq áni» degenniń bárin qazaqsha qylyp turǵan mátini. Áýenin basqa tildegi mátinmen aıtsa, sol eldiń áni bolyp shyǵa keledi. Súıemeldeý garmonııasynyń da qazaqqa úsh qaınasa sorpasy qosylmaıdy. Qazaq áýeziniń garmonııasy dombyra-qobyz buraýynan shyǵady, negizi kvarta-kvınta. Al biz kúnde estip, qulaqty jep júrgenniń bári eýropalyq mınor akkordtarymen súıemeldengen, onyń ústine basym kópshiligi úsh býyndy vals ekpinimen jasalǵan ári bir-birinen sýdyń eki tamshysyndaı aınymaıdy.
Búgingi sekirip, bılep aıtylatyn ánniń bári estrada súıemeldeýinde jasalyp, tek qana estrada ekpinimen tyńdala alady. Al naǵyz án túrli – estradalyq, klassıkalyq mánerde bolsyn, orkestrlik álde dombyra-qobyz súıemeldeýinde, tipti súıemeldeýsiz qur daýyspen aıtqanda da óz qundylyǵyn joǵaltpaıdy. Segiz seri, Aqan seri, Birjan sal, Jaıaý Musa shyǵarmalarynyń deni sondaı.
Máseleniń mán-jaıyn tereń zerttemeı, bilmeı, sholaq pikir aıtatyndar qatary da barshylyq. Maǵan «Aqerke» Segiz seriniń áni degender de boldy. Muhamed-Qanafııa Kishi júzdiń jıenshary ekenin, talaı jyl eldiń batysynda júrgenin bárimiz bilemiz. Isataı-Mahambet kóterilisine qatysqany da jasyryn emes. Sol tusta, bálkim, zamandastary Qurmanǵazy, Dáýletkereılermen de qarym-qatynasta bolǵan shyǵar. Batys Qazaqstan mýzykasyna qanyq bolǵany anyq. Biraq «Aqerke» de, «Jyly oı» da, «Iаpýr-aı» da Segiz seriniń áni emes. Bularda áýen qurylysy basqa, metro-rıtmıkasy ózgeshe. Segiz tek ózine tán stıli naqtyly, máneri anyq avtor. Árıne kompozıtordyń talaı týyndysy qoldy bolyp ketti, biraq olardy ózindik avtorlyq stıline sáıkes kelgen jerden izdeý kerek. Bul tııanaqtylyqty, tabandylyqty tileıtin ǵalymdardyń jumysy. Al búgingi kúnde Qazaqstanda ónertaný ǵylymy kenjelep qaldy deýge de kelmeıdi, ónertaný ǵylymy múldem joq. «Olar ne bilýshi edi» dep Rahmadıevtiń qol siltegeninen beri 40 jyl ótti. Eshteńe ózgergen joq. О́zgelerdi bylaı qoıǵanda, dıplomynda mamandyǵy «mýzyka zertteýshi» degenderdiń ózi de kompozıtor Segiz seriden beıhabar.
«Jaqsy áke jaman balaǵa qyryq jyl azyq» deıdi qazaq. HH ǵasyrda dúnıege kelgen qazaq akademııalyq mýzykasy úshin Segiz seri naǵyz jaqsy áke boldy. Segiz ánderiniń negizinde operalyq arııalar, konserttik horlar jazyldy, Segiz áýenderi sımfonııalyq, kameralyq shyǵarmalardyń basty taqyryby bolyp alyndy. Keıde «segiz qyrly, bir syrly» degen maqal, bálkim, Segiz seriniń atynan týyndaǵan shyǵar dep te oılaımyn.
«Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasynda N.Nazarbaev bylaı degen: «Árbir jer ataýynyń tórkini týraly talaı-talaı ańyzdar men áńgimeler bar. Árbir ólkeniń halqyna sýyqta pana, ystyqta saıa bolǵan, esimderi el esinde saqtalǵan birtýar perzentteri bar». Alaı ormandarynda týyp-ósken sondaı perzenttiń biri – Segiz seri. Sondyqtan da uly kompozıtordyń 200 jyldyq mereıtoıyn qasıetti Soltústik Qazaqstan jerinde bastap otyrmyz. Biraq Segiz seri búkil qazaq maqtanyshy, ulttyq asyl mura. Kezinde Muhamed-Qanapııa Bahramuly óz babasy Qojabergen Tolybaıuly, naǵashysy Syrym Datulynan qalǵan amanatty tolyq oryndady, bar ómirin, jan-tánin Qazaq eliniń, Qazaq jeriniń táýelsiz memleket bolýyna arnady. Babalar armandaǵan táýelsiz memlekette ómir súrý bizge buıyrypty, Segiz seriniń án amanatyn búgingi Alash urpaǵyna jetkizý – paryzymyz.
Balnur QYDYRBEK,
kompozıtor, Memlekettik syılyqtyń laýreaty,
Qazaqstan Kompozıtorlar qaýymdastyǵynyń tóraıymy
