Jábirlenýshiler múddesin qorǵaýdyń zańnamalyq qadamy

– Vasılıı Ivanovıch, já­birlenýshilerdiń quqyǵyn, múd­­desin qorǵaý boıynsha zań­namaǵa engizilgen ózge­ris­­ter­diń negizgi maqsa­ty qan­­daı, ja­ńalyǵy nede?

– Qylmystyq ister boıyn­sha jábirlenýshilerdiń qu­qyqtaryn qorǵaý men  olarǵa qylmyspen keltiril­gen zalaldy óteý úshin zańdylyqty qam­tamasyz etýde biraz ju­mys­tar atqaryldy. 2018 jyl­ǵy 10 qańtarda Mem­le­ket basshysy qol qoıǵan «Já­­­bir­lenýshilerge ótemaqy qo­ry týraly» zań jáne oǵan iles­­pe túzetýler – elimizdiń osy ba­ǵyt­taǵy bir qadamy. Atal­ǵan zań­dardyń negizgi maqsaty já­birlenýshilerdi qorǵaýdyń quqyqtyq te­tigin qalyptastyrý, já­bir­lenýshilerge nemese olar­dyń ókilderine birjolǵy bel­­gilengen aqshalaı somany tóleý túrinde materıal­dyq kómek kórsetý. Al já­birlenýshilerge ótem­aqy tó­leý ınstıtýty otan­dyq zań­namada jańalyq bolyp tabylady. Onda alǵashqy ret «májbúrlep tóletýdiń» «óz­ge de­ qylmystyq-quqyqtyq yq­pal etý sharasy» retindegi «qu­qyq­tyq tabıǵatyna» zań­namalyq aıqyndama berilip, Qylmystyq jáne Qyl­mys­tyq-prosestik kodeksterge tıisti túzetýler en­­gizildi. Bul normalardy­ qa­byl­daý já­birlenýshiler quqyq­tary men olardyń zańdy múd­deleriniń qorǵalýyn nyǵaı­týǵa jáne nátıjesinde halyqtyń qyl­mystyq qýdalaý organdaryna jáne sotqa degen seniminiń artýyna yqpal etetin bolady.

– Osy zańdardy daıyn­daý­ qalaı júzege asyryldy, ha­lyq­­aralyq tájirıbe es­ke­ril­di me?

– Iá, atalǵan zańdar 2014 jyly el Prezıdentiniń О́kimi­men bekitilgen qylmystyq zań­­dar­ǵa jáne qylmystyq sot ón­dirisiniń jańa modeline, jetil­dirilgen ákimshilik quqyq bu­­zýshylyq týraly zańnamaǵa já­ne qylmystyq jazalardy at­qarýdyń jańa júıesine kóshý jó­nindegi biryńǵaı mem­lekettik is-qımyl jos­paryn oryndaý úshin ázir­lendi. 2014 jylǵy 4 shil­de­de qabyldanǵan jańa Qyl­mys­tyq-prosestik kodeks­te já­birlenýshilerge zalal­dy óteý qoryn qurý­dyń quqyq­tyq negizderi bel­gilengen arnaıy 137-bap be­kitildi. Mine,­ atalǵan ko­­deks­­tiń osy jańa­lyǵyn ýa­q­tyly iske asyrý­ úshin «Já­bir­lenýshilerge ótem­aqy qory týraly» jáne «Qazaqstan Respýblıkasynyń keı­­bir zańnamalyq aktilerine já­birlenýshilerge ótemaqy qo­ry máseleleri boıynsha óz­gerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobalary ázirlendi.

Jalpy, búginde kóp­te­gen shetelderde jábir­le­ný­­shi­ler­diń zalal­dy óteýge qu­­qyǵy men múd­delerin qor­ǵaýǵa kepildik beretin zań­dy tetikter barshylyq. Má­selen, «Qalpyna keltirý sot tó­re­liginiń» barynsha ­tıim­di qu­­ralynyń biri – qyl­mys qurbandaryn qoldaýdyń arnaıy qorynan zalal óteý. Osyǵan uqsas qorlar bir­qa­tar Eýropa elderi men AQSh-tyń 22 shtatynda jáne Ázerbaıjan men Es­to­nııada jumys isteıdi. Mi­ne, joǵaryda aıtylǵan zańdardy ázirleý kezinde halyqaralyq tájirıbe, sondaı-aq osy sala­daǵy biz­d­iń quqyqtanýshy ǵalym­da­rymyzdyń usynystary zert­­telip, paıdalanyldy.­ Bul oraıda qoǵamnyń qyl­mystyq prosesten kútetini – jábirlenýshiniń quqyqtaryn qorǵaý men qalpyna keltirilýi. Alaıda sońǵy jyldary zalaldy óteý jónindegi jumystyń tıimdiligi tómendedi. Qyl­­mys­tyq-prosestik zań­na­mada keltirilgen zalal­dy óteý tásili retinde azamat­tyq­ talap qoıý ǵana aıtyla­dy. Biraq qylmystyq pro­ses­­tegi azamattyq talap qoıý já­birlenýshilerdiń múd­de­le­rin qylmystyq-quqyqtyq qor­ǵaýda qanaǵattandyra almaıdy, óıt­keni zalal keltirý faktisin jáne onyń mólsherin dáleldeý aýyrt­palyǵy aza­mattyq talap qoıý­shy – já­birlenýshige túsedi. Qyl­mystan zardap shekken adam­dardyń múliktik múddelerin qorǵaý­dy reglamentteıtin zań­namalyq normalarǵa, sondaı-aq osy  saladaǵy qu­qyq qoldaný or­gan­darynyń prak­tıkasyna júginsek, mun­daı qorǵaý bir­qatar sebepterge baılanysty tıim­siz bo­lyp tabylatyndyǵy jáne adam­nyń buzylǵan qu­qyq­taryn tolyq deńgeıde qal­pyna keltirýge, nátıjesinde Kons­tıtýsııamyzdyń 13-ba­bynda bekitilgen kons­tı­tý­sııalyq qaǵıdatty to­lyq deń­geıde iske asyrýǵa múm­kindik bermeıtindigi anyq­talady. Oǵan qosa keıde­ ki­ná­liniń qolynda óndirip alý­ǵa bolatyn qarajat pen múliktiń bolmaýyna baıla­nysty múliktik zalaldy tolyq mólsherde ótetý múm­kin emes. Naq osy sebepten já­birlenýshige zalaldy óteý­ge arnalǵan shyǵystardy qar­jy­landyrý kózderin aıqyn­daýdan bas­tap, zalaldy óteý tártibin zań­namalyq turǵyda retteı alatyn keshendi, júıeli ádis-tásildi ázirleý qa­jettigi týyndaǵany belgili.

– Parlament Májilisinde zań jobasyn qaraý prosesi qa­laı ótti, depýtattar ony tal­­qylaý ba­rysynda qan­daı óz­­geris­ter en­g­izdi?

– Májilis depýtattary zań jo­basyna birqatar naqty, sal­maq­ty ózgerister men tolyq­tyrýlardy engizgenin atap ótken jón. Depýtattardan negizgi zań jobasy boıynsha 300-ge jýyq jáne ilespe zań jobasy bo­ıyn­sha 120-ǵa jýyq túzetý tústi. Olar­dyń barlyǵy jiti qa­ral­dy. Úkimet depýtattardyń tu­jyrymdamalyq sıpaty bar tú­ze­týlerin qoldady. Má­selen, «Já­birlenýshilerge ótem­aqy qory týraly» dep ataý usynylǵan zań jobasyn­da paıdalanylǵan negizgi uǵym­dar jáne kirispe naq­ty­landy, zań jobasynyń taqy­ryby ózgertildi. Osyndaı ataý zańnyń mazmuny men mánin naq­tyraq aıqyndaıdy. Elimizdiń Bıýd­jettik, Qyl­mystyq, Qyl­mystyq-pro­sestik jáne Qyl­­mystyq-atqa­rýshylyq kodeks­terine túze­týler engizildi. Olar­dyń bar­lyǵy qoldanystaǵy zań­namany «Jábirlenýshilerge ótem­aqy qory týraly» zańǵa sáı­­kes keltirýge baǵyttalǵan. О́tem­aqy tóleýdi kózdeıtin zań nor­malaryn qoldanysqa engizý merzimderi ózgertildi, ıaǵnı 2018 jylǵy 1 shildeden qorǵa sot kináli tulǵalardan óndirip alýdy júzege asyrýdy bastaıdy, jábirlenýshilerge ótemaqy tóleý 2020 jylǵy 1 shildeden bastalady. Mundaı sheshim qordyń qalypty jumys isteýi úshin qajetti qarajatty jınaýǵa múmkindik beredi dep paıymdaımyz. Qorǵa jyl saıynǵy túsim mıllıardqa jýyq teńgeni quraıdy dep kútilýde.

– Jábirlenýshilerge ar­nal­­ǵan ótemaqy qory týraly, ony qalyptas­ty­rý kózderi, ótem­aqy­ ta­ǵaıyn­dalatyn qyl­mys­­tyq qu­qyq buzý­shy­lyqtardyń jáne jábir­lenýshilerdiń sa­nattary, regrestik talap­tar jáne olardyń uǵym­dary týraly da aıtyp ber­seńiz?

– Jábirlenýshilerge ar­nalǵan ótemaqy qory, ıaǵnı qurylatyn qor zańdy tulǵa esebinde emes, Ult­tyq qorǵa uqsas esepshot re­tinde bolady. Búgingi kúni bul eń únemdi nysan bolyp tabylady. Qor tólemderin qazy­nashylyq júrgizedi. О́temaqy – Qylmystyq-prosestik kodekske sáıkes jábirlenýshi dep tanylǵan adamǵa osy zańda belgilengen tártippen beriletin birjolǵy aqsha tóle­mi. Regrestik talaptar­ – prokýratýra organda­ry osy zańnyń 11-babyn­da atal­ǵan tulǵalarǵa qatys­ty qoldanatyn, jábir­lený­shilerge ótemaqy retinde tó­lengen aq­sha­ny qaıtarýdy qamtamasyz etý jónindegi sharalar. Sot aıyp­taý úki­min shyǵarǵan kezde kináli adam­dardan qorǵa Qyl­mys­tyq kodekstiń 98-1 jáne 98-2-baptarynyń negizinde máj­búrli tólem óndirip alynady. Qyl­mystyq quqyq buzýshylyqty top bolyp jasaǵan jaǵdaıda, máj­búrli tólem árbir kináli adam­­nan jeke óndirip alynady. Ki­náli adamǵa qatysty aıyp­taý úkimi qylmystyq quqyq buzý­shylyqtar jıyntyǵy boıynsha shyǵarylǵan jaǵ­daıda, odan neǵurlym aýyr qylmystyq quqyq buzý­shylyq sanatyna sáı­kes keletin májbúrli tólem ón­dirip alynady. Jábir­le­nýshilerge arnalǵan ótem­a­qy qoryndaǵy qarjy mem­le­kettik bıýdjetke alyp qoıýǵa jatpaıdy. Máj­búrli tó­lem – sottyń aıyptaý­ úki­mi boıynsha qylmystyq qu­­qyq buzýshylyq jasaǵan adam­­­nyń belgili bir somany jábirlenýshige tó­leý jó­nindegi mindeti. Jábir­le­nýshilerdiń quqyqtary men zań­dy múddelerin qorǵaý maq­satynda qylmystyq qu­qyq buzýshylyq jasaǵan adamnan osy kodekstiń 98-2-babynda belgilengen tirkelgen aqshalaı soma túrindegi májbúrli tólemdi sot jábir­lenýshilerge ótemaqy qory týraly zańnamada kózdelgen tártippen óndirip alady.

Taǵy bir aıtarym, halyq­ara­lyq quqyq qoldaný tá­ji­rıbesi kórsetip otyr­ǵa­nyndaı, jábir­lený­shi­lerge ótemaqyny tó­leý qyl­mys­tyq quqyq buzý­shylyq­tar­­dyń barlyq baptary bo­ıynsha júzege asyryl­maı­dy. Sondyqtan  «Jábir­lený­shilerge ótemaqy qory týraly» zańda Qylmystyq kodeks­tiń 124 qyl­mys quramy boıynsha jábir­lenýshilerdiń úsh sanatyna tó­lem­aqy tó­leý kózdelgen. Zańda jábir­lenýshilerge ótemaqy ta­ǵa­­ıyn­­daý men tóleýdiń tár­ti­bi jáne merzimderi de aı­qyn­dalǵan. Bul rette qyl­­mystyq qýdalaý fýnk­sııa­la­ryn júzege asyratyn mem­lekettik organdar jábir­le­ný­shige ótemaqy alý qu­qy­ǵyn túsindiredi jáne onyń­ óti­nishin tirkelgen kúni­nen bas­tap kúntizbelik on kún ishin­de qaraıdy. Zańda belgi­len­gen mólsherde ótemaqy ta­ǵaıyn­dap olardy jáne alý­shy­lardyń tizimin jasaı­dy, ony qa­zynashylyqqa beredi. Qazyn­ashylyq ótem­­aqyny kúntizbelik on kún­nen keshiktirmeı ony alý­shylardyń banktik shotyna aýdarady.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken Aleksandr TASBOLAT,

«Egemen Qazaqstan»