Meniń ózime kórermen retinde bul baǵdarlama unady. Biraq onyń ıdeıasy, ótkizilý sapasy, jeńimpazdy anyqtaý ádisteri men ólshemderi týraly áńgime qozǵaýdan aýlaqpyn. О́ıtkeni men onyń mamany emespin. Meni qyzyqtyrǵany bul baǵdarlamanyń ıntellektýaldyq menshikke qatysty jaqtary boldy.
Kez kelgen ánshiniń óneri, kompozıtordyń áni, aqynnyń óleńi, jazýshynyń kitaby, sýretshi kartınasy, músinshi jasaǵan músin – munyń bári ıntellektýaldyq menshik nysany bolyp tabylady. Keń maǵynasynda alǵanda ıntellektýaldyq menshikke ónertapqyshtyń ashqan jańalyǵy, óndiris tehnologııalary, taýar markasy, fırmalyq ataý da kiredi. О́ıtkeni olardyń barlyǵy áýelgide bir adamnyń basynda ıdeıa retinde qaınap shyqqan da kele-kele materıaldyq ıgilikke aınalǵan. Iаǵnı óner bolsa da, óndiris bolsa da, kez kelgen jańalyqtyń áýelgi basta belgili bir avtory bolatyndyǵy anyq. Intellektýaldyq menshik quqyn qorǵaý jónindegi halyqaralyq uıymdardyń qaı-qaısysy bolmasyn, mine, osy avtorlyq quqyqtyń memleket deńgeıinde erekshe qorǵalýyn uıymǵa múshe kez kelgen elden talap etedi.
Ádette memleket jekemenshik quqyqty, sonyń ishinde materıaldyq, múliktik quqyqty qorǵaýda erekshe belsendi áreket etedi. Menshikke qol suǵylmaıtyndyǵyn, ondaı oqıǵa oryn alǵan jaǵdaıda kináli adam qatań jazalanatyndyǵyn eń aldymen eldiń basty zańy – Konstıtýsııada áıgileıdi. Sondaı-aq osy isti ábden bekitý úshin kóptegen qosymsha ilespe zańdar (Azamattyq kodeks, Qylmystyq kodeks, Salyq kodeksi, t.b.) shyǵarady. Bul – durys. Onsyz jer betinde tynyshtyq bolmaıdy. Ekonomıka men turmys ta damymaıdy. Sondyqtan jekemenshik quqyqty qorǵaý – memlekettiń qasıetti boryshtarynyń biri.
Biraq ókinishke qaraı, ıntellektýaldyq menshik quqyn qorǵaýǵa kelgende álemniń kóptegen elderi áli kúnge deıin álsizdik tanytýda. О́ıtkeni kóptegen elderde qoǵamnyń ózi bul máselege áli de tolyq daıyn bolmaǵandyǵy sezilip jatady. Mundaı kemshilik, árıne bizdiń Qazaqstan qoǵamynda da joq emes. Máselen, ózimiz biletin sala – jýrnalıstıka salasyn alsaq, sońǵy kezderi ondaǵy qalam ıeleriniń arasyndaǵy jekelegen shyǵarmashylyq baıqaýlardyń ádil ótpeıtindigin sezip te, baıqap ta júrmiz. Muny jýrnalıster arasyndaǵy ıntellektýaldyq menshik pen quqyqqa jasalǵan qııanat nemese shabýyl dep túsingenimiz jón. Eger bizdiń elimizde ıntellektýaldyq menshik týraly jáne oǵan qatysty zańdar ábden jetilgen bolsa, qoǵamymyzda naryqtyq ekonomıka qundylyqtary ábden qalyptasqan bolsa, mundaı áreketter zań júzinde de, qoǵam tarapynan da jaryqqa shyǵyp, aıyptalǵan bolar edi. О́ıtkeni jýrnalıstiń mańdaıyn terletip, kóz maıyn taýysyp jazatyn árbir shyǵarmashylyq eńbeginiń (kúndelikti aqparattyq habarlar emes) astarynda onyń ıntellektýaldyq aqyl-oıy tur ǵoı. Osyndaıda eske túsedi, Kamal Smaıylov, Sherhan Murtaza sekildi jýrnalıstıka serkeleri at ústinde turǵan zamanda mundaı kemshilikter men ádiletsizdikterge jol berilmeıtin.
Máseleniń mańyzdy ekendigine kóz jetkizý úshin joǵarydaǵy «Juldyzdy jekpe-jekke» qaıta bir oralaıyq. Onda jeńimpaz atanǵan ánshiniń qoǵam aldyndaǵy abyroı-bedeliniń kóteriletindigi, reıtınginiń ósetindigi anyq. Osyǵan saı onyń aldynan túrli ıgilikterge jol ashylady. Toıda án salýǵa shaqyrýshylar kóbeıip, onyń tólemaqy stavkasy artýy, jeke ómirinde taǵy basqa da jaǵymdy jańalyqtardyń oryn alýy ábden múmkin. Máselen, «Turkvision» baıqaýyna deıingi Janar Duǵalova men osy baıqaýdan keıingi Janar Duǵalovany eki basqa ánshi dep qabyldaýǵa bolady. Birinshisi – «KeshYou» toby arqyly tanylyp kele jatqan jas ánshi bolsa, ekinshisi – búkil túrki álemine tanymal qalyptasqan kásipqoı ánshi. Osyǵan saı onyń jaǵdaıy da, reıtıngi de keremet kóterilip ketti dep esepteımiz. Intellektýaldyq quqyqty baǵalaý máselesiniń adam ómirine qanshalyqty ózgeris engize alatyndyǵyn osyǵan qarap-aq túsinýge bolady.
BUU aıasynda jumys isteıtin Búkilálemdik ıntellektýaldyq menshik uıymynyń elderdiń úkimetterimen «Taýar belgilerin zańsyz paıdalanýmen kúresý týraly» jasalynatyn kelisimderinde «ıntellektýaldyq menshik quqyn tıimdi qorǵaý ekonomıkanyń barlyq salalarynda jáne búkil álemde turaqty ekonomıkalyq ósimdi qamtamasyz etýde erekshe mańyzǵa ıe ekendigi» atap kórsetilgen. Munyń sebebi túsinikti. Eger Genrı Ford óziniń alǵashqy mashınasyn jasap shyǵarǵan kezde onyń bul eńbegi memleket tarapynan patenttelmegen, ıaǵnı qorǵalmaǵan bolsa (Fordta 161 patent bar), onda qazir búkil álemdi jaýlap alǵan «Ford» avtokólikteri men olardy shyǵaratyn álemniń ár shalǵaıynda ornalasqan júzdegen avtozaýyttar da bolmaǵan bolar edi.
Demek, ıntellektýaldyq menshikti baǵalaý men qorǵaý sharalarynyń ádildikpen júzege asýy – elimizdiń bolashaǵy úshin óte qajetti de mańyzdy is. Osyǵan qoǵam nazaryn aýdara ketkendi jón kórdik.
Suńǵat ÁLIPBAI,
«Egemen Qazaqstan»
