Juldyzdy jıyrma kún. On birinshi kún (6 jeltoqsan): MÁDENIET

«MÁDENI MURA» – URPAQQA ULAǴAT

2004 jyly Elbasynyń tikeleı tapsyrmasymen jan-jaqty qoldaýymen tolaǵaı tabyspen júzege asyrylǵan bul baǵdar­la­manyń elimiz úshin, halqymyz úshin bergeni orasan zor. Bul biregeı strategııalyq joba qolǵa alynǵaly bergi elimizde 30 ǵy­lymı-qoldanbaly jáne 40 ar­heologııalyq zertteý júr­gi­zil­di. Olardyń barlyǵy ǵy­lym­ǵa myńdaǵan artyq artefakttar tabys etti. Qytaı, Túrkııa, Mońǵolııa, Reseı, Japonııa, Egıpet, AQSh jáne Batys Eýropa elderine uıymdastyrylǵan ǵylymı-zert­teý ekspedısııalarynyń nátı­je­sinde qazaq halqynyń tarı­hy, etnografııasy men óneri boıynsha 5 myńnan astam asa qundy muraǵattyq qujattar ta­byldy. Tek Qytaıdyń ózinen úsh jarym myńǵa jýyq Qazaq­stannyń tarıhy men mádenıeti­niń buryn zerttelmegen derekteri tabyldy. Olardyń arasyn­da qazaq handary men sultan­darynyń Qytaı, Qoqan, Hıýa jáne basqa irgeles jerlerdiń bıleýshilerimen jazysqan hat­tary bar. Armenııaǵa ekspedısııa jasaý barysynda, atap aıtqanda, M.Mashtos–Matenadaran atyn­daǵy ǵylymı-zertteý ınstı­týtynda, Ulttyq muraǵat jáne Hypchahavankt monastyriniń mu­­raǵatynda (Qyp­shaq monas­tyri, Ha­rıch qalasy) XIV-XV ǵasyrlardaǵy qyp­shaq qol­jaz­balary tabyldy. Mońǵolııaǵa ja­­salǵan ar­heo­lo­gııa­lyq ekspedı­sııa ejelgi túrki­ler­diń jańa qo­rymdaryn tabýǵa múmkindik berdi. Mońǵolııa aý­ma­ǵy­nan tabylǵan biz­diń dáýirimizdiń VIII ǵasyryndaǵy tasqa qashalǵan kó­­ne túrkilik rýna jazýlarynyń kó­shir­melerin daıy­n­daý ekspedısııa ju­mysynyń is jú­zindegi nátıjesi bol­dy. Qazirgi ýa­qytta Tonykók pen Terkinniń rýna ja­zý­lary bar eskert­kishterdiń kóshir­me­leri L.Gý­mılev atyndaǵy Eý­razııa ulttyq ýnıver­sı­te­tiniń ǵı­maratyna ornalastyrylǵan. Eýropa mem­le­ketteriniń kitap­ha­nalary men dıp­­lo­matııalyq mura­ǵattarynan júzde­gen jazba es­kertkishteri anyq­­tal­dy. Atap aıtqanda, Brıtanııa kitap­hana­syna, Parıj, Mad­rıd, Sevılıa, Florensııa men Berlın Ulttyq kitaphana­lary­na, Fransııa­nyń Syrtqy ister mı­nıstr­li­giniń dıplomatııa­lyq mura­ǵaty men Vatıkan­nyń qu­pııa muraǵat­tary­na uıym­­das­tyr­ǵan ǵyly­mı-zert­teý ekspe­dı­sııalarynyń nátıjesinde eli­­mizdiń ǵylymı ortasyna beı­má­lim 77 qoljaz­banyń kó­shir­me­si men 200-ge jýyq ba­sy­lym ta­byldy. Olar­dyń ara­synda Papa Ýrban IV-tiń Qulaǵý hanǵa jazǵan hat­tary, Vatıkan papa­lary men Altyn Orda handary­nyń ózara hat almasýlarynyń kóshirme­leri, «As-sahat-Taý­rıh» (Jal­py ta­rıh, 1440 j) qoljazbasy bar. Onyń 12-shi taraýy túrki, moń­ǵol, Temir ur­paqtarynyń shejiresi ja­zyl­ǵan álemdegi jal­ǵyz qoljazba bolyp taby­lady. Son­daı-aq, «Qorqyt dede kıtaby» (1585 j.) qol­jaz­basy­nyń biregeı kó­shir­mesi alyndy. Jan-jaqty zert­teý­shi­ler úshin Omelıan Prıt­­sak­tyń «Qarlyq­tar­dan karahanıdterge deıin» atty eń­be­gi­niń mátinderi kóshi­rip alyndy. Baǵdarlama aıasynda tarıh pen mádenıettiń 73 eskertkishi qalpyna keltirildi. Eki eskertkish – Túrkistandaǵy Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesi men Tam­ǵaly arheologııalyq kesheni IýNESKO-nyń Dúnıejúzilik mádenı mura tizimine endi. Damaskidegi Áz-Zahır Beı­ba­rys sultan kesenesine qaıta qal­pyna keltirý jumystary júr­gizildi. Qalpyna keltirý ju­mystary barysynda ke­shen­­niń barlyq qabyrǵa­lary men arhı­tektýralyq forma­lary ny­ǵaı­tyl­dy, ıtalıan ma­man­daryn tar­ta otyryp, mozaıka men ór­nektik kórkem­digi tolyqtaı bas­tap­qy sıpa­tyn tapty, 200 myń­nan astam rarıtet kitaptar jı­naqtalǵan muraǵat qazirgi za­man­ǵy sońǵy úlgidegi qural­dar­men jabdyq­taldy. Sondaı-aq, Qazaqstan taraby Kaırdegi Beı­barys sultan meshitin qal­py­na keltirý jumystaryna qa­tysty óz mindettemesin toly­ǵymen ory­n­dady. Damaskidegi Ál-Farabı kesenesi men ta­rıhı-mádenı ortalyqtyń qu­ry­ly­sy ju­mys­tarynyń ba­sym bó­ligi jú­zege asyryldy. Tarıhı-mádenı mura nysan­dary týraly sóz etkende, Táýel­sizdiktiń 20 jylynda al­ǵash ret elimizdegi eskertkishterdi tolyq­qan­dy túgendeýge qatysty aý­qym­dy jumystar júrgizildi. Ná­tıjesinde, tarıh jáne mádenıet eskertkish­teri­niń Memlekettik tizimi bekitildi, oǵan 218 respýb­lı­kalyq, 11 277 jergilikti mańyz­daǵy eskertkishter engizildi. Osy jyldarda mádenı mu­ra­larymyzdyń ınfraqury­ly­my keńeıip keledi. Sońǵy úsh jyl ishinde eki memlekettik mu­rajaı – Almaty oblysyndaǵy «Esik» jáne Shyǵys Qazaqstan obly­syn­daǵy «Berel» qoryq­tary qu­ryldy. Astanada Ult­tyq mu­rajaı qurylysy bas­taldy. Baǵdarlamany iske asyrý ke­zeńinde Qazaqstannyń tarı­hy­­na, arheologııasy men má­de­nıe­ti­ne qatysty 1,5 mıllıonnan astam tırajben 600 ata­lym­dy kitap jaryq kórdi. Bu­lar­dyń arasynda «Babalar sózi», «Álem ádebıetiniń ki­tap­­ha­na­sy», «Qazaq ádebıeti­niń ta­rı­hy», «Qazaq halqy­nyń kóne zamandardan qazirgi kúnge deıingi fılosofııalyq mura­la­ry» dep atalatyn serııalar bar. Al «Qa­zaqfılm» «Mádenı mu­rany» iske asyrý jyldarynda qal­py­na keltirilgen tarıhı jáne má­de­nı eskertkishter tý­ra­ly 20-dan as­tam fılm jasady. Qazaqtyń dástúrli mýzy­ka­sy men mádenıeti úlgilerin jú­ıeleýge jáne olardy halyq pen bolashaq ıgiligine aınal­dyrýǵa qatysty aýqymdy ju­mys júr­gizilýde. Ulttyq má­de­­nıet úshin mańyzy óte úlken jáne qoǵam­da keń pikir týdy­ryp, ult tarı­hyn­da tuńǵysh ret júzege asy­rylǵan biregeı jobalar – «Qa­zaq­tyń dástúrli 1000 kúıi» men «Qazaqtyń dástúrli 1000 áni» boldy. Osy formatta batyr­lyq jyry tý­ra­ly jınaq shy­ǵarý da qolǵa alyndy, ol jyl sońyna deıin jaryq kóretin bolady. Qoryta aıtqanda, mádenı murany ıgerý halyqtyń tarıhı jadyn jańǵyrtýdyń negizi bo­lyp tabyla­dy. Onsyz shynaıy patrıotızmniń bolýy múmkin emes. «Mádenı mura» ulttyń rýhanı jaǵynan damýyna jańa qýatty serpin beredi.

JYLDYŃ  JARQYN JAŃALYQTARY

Jyl saıyn elimizdiń teatr alańdarynda ártúrli janrlar men baǵyttardaǵy myńnan astam spektaklder qoıylady. Keıingi kezderi qazaqstandyq teatrlar repertýarlarynan otandyq balet berik oryn aldy. Eger el táýelsizdigine deıin álemdik opera klassıkasy negizinen orys tilinde oryn­dal­sa, qazir olar túpnusqa tilinde qoıylýda. О́tken maý­symdaǵy qoıylymdar arasynda 39 jańa premera boldy. Olardyń arasynda otandyq jáne sheteldik horeograftardyń, baletmeısterlerdiń, re­jıs­serlerdiń klassıkalyq týyndylarynyń qoıy­lymdary, «Táýelsizdik tolǵaýy» konkýrsynyń je­ńim­pazdarynyń shyǵarmalary – qazir Kanadanyń Vankýver qalasynda turatyn Ádil Bestibaevtyń «Báıterek» baleti,  qazaqstandyq qalamger Nurǵalı Orazdyń «Adasqan juldyz» dramasy jáne AQSh-tyń Boston qalasynda turatyn Almas Serke­baev­tyń otandyq tuńǵysh mıýzıkli – «Astana» bar. Kom­pozı­tordyń mýzykadaǵy ártúrli baǵyttar men tásil­der­diń sátti úılesimin taýyp jasaǵan mıýzıklin tal­antty aqyn Esenǵalı Raýshanov qazaq tilinde sóıletti. Sońǵy jyldarǵy keń aýqymdy klassıkalyq jo­balardyń qatarynda K.Baıseıitova atyndaǵy Ult­tyq opera jáne balet teatrynda qoıylǵan L.Mın­kýstyń «Baıaderka», A.Adan­nyń «Korsar» jáne «Jızel», H.Levensholdtiń «Sıl­fıda», Abaı atyndaǵy memlekettik akademııalyq opera já­ne balet teatry Chaıkovskıı, Shnıtke jáne Bızeniń mýzykasyna jazylǵan «Qy­zyl Jızel», S.Prokofev­tiń «Romeo men Djýletta» baletteri qoıylymdaryn atap ótýge bolady. Bul qo­ıylymdar asa kórnekti baletmeısterler Iýrıı Grıgorevıch pen Borıs Eıfman­nyń basshylyǵymen júzege asty. О́tken maýsym aıynda TMD elderinde Reseıden keıin bizde B.Eıfmannyń Chaı­kovs­kııdiń mýzykasyna ja­zyl­ǵan «Anna Karenına» baleti qoıyldy. Ope­ra­lyq qoıy­lym­dar arasynan K.Baıseıitova atyndaǵy opera jáne balet teatrynda qoıylǵan Dj.Pých­chınıdiń «Bogemasy» men «Madam Batterflıaıyn», Dj.Ver­dıdiń «Rıgolettosy» men «Aıdasyn», Abaı atyn­daǵy opera jáne balet teatry daıyndaǵan R.Vag­nerdiń «Tangeızerin», G.Donısettıdiń «Mahabbat sýsynyn» atap ótýge bolady. Birqatar qoıy­lym­dar álem operasynyń juldyzdary Hose Kýra men Barbara Frıttolıdiń, balet sheberleri, Parıj­diń «GRAND OPERA» teatrynyń etýaldary Melanı Iýrel men Karl Pakettiń qatysýymen kórermen nazaryna usynyldy. Biz álemdik deń­geı­degi jul­dyz­dardyń bizdiń teatrlarmen qýana ju­mys jasa­sa­tynyn, olardyń bizdiń oryn­daý­shy­larymyzǵa jo­ǵary baǵa beretinin baıqatady. Qazaqstandyq ártisterdiń sahnalyq sheberlikteri arta túsýine olardyń álemniń úzdik teatr sheberhanalarynda oqýlary da oń yqpal etýde. Memlekettiń qoldaýy arqyly bizdiń jetekshi opera jáne balet solısteri La Skala teatry akade­mııa­synda, Vena operasynda, Marııa teatrynda, Pergolezı Spontını qorynda, Bolonıadaǵy Italıan opera mektebinde stajırovkadan ótip júr. Bulardan bólek, shyǵarmashylyq ujymdar men oryndaýshylar ózderiniń sheberlikterin halyq­ara­lyq festıvalder alańdarynda shyń­dap otyrady. Qazaq­standa jyl saıyn «Operalııa», «Uly dala sazy», Or­talyq Azııanyń teatr festıvali, óner fes­tıvali se­kildi 5-6 iri mádenı shara uıym­das­tyrylyp tu­rady. Al sahna óneri týraly aıtqanda, mınıstr­liktiń elimizge úzdik sheteldik ujym­dar­dyń gastrolderin uıymdas­ty­ryp, ótkizip keledi. Aıtalyq, mınıstrlik bıyl­ǵy jyly Marııa teatry­nyń álemge tanymal rejısseri V.Gergıevtiń jetekshilik etýindegi sımfonııalyq orkestriniń Astana men Almaty qalalaryna gastrolin qamta­ma­syz etti.  Áıgili Armen Djıgarhanıan jetekshilik etetin teatr­dyń Almaty qalasyna óner sapary da jyl­dyń aıtýly oqıǵasy boldy. Mınıstrlik dál osyndaı gastroldik saparlardy óz óner ujym­dary úshin de jasady. Osy arqyly otandyq mádenıet bógde elderde tusaýkeser ótkizdi. Sońǵy tórt jylda Mádenıet kúnderiniń aýqymyndaǵy sharalar TMD-nyń kóptegen elderin, Eýropa men Azııanyń, Taıaý Shyǵystyń jetekshi memleketterin qamtydy. О́tken jyl Koreıanyń Qazaq­stan­daǵy jyly aıasynda ótse, bıylǵy mamyr aıynda Qazaqstannyń Úndistan men Fransııadaǵy mádenıet kúnderi tabyspen ótkizildi.  

ǴASYRLAR QAZYNASY

Qazaq halqynyń rýhanı jádi­ger­likteriniń ishinde ǵasyrlar súz­gisinen ótip, búginge jetken kól-kósir án qazynasy – dástúrli án úl­gileri (ǵuryptyq ánder, ha­lyq án­deri, kásibı halyq kompozı­tor­larynyń ánderi) Elbasy N.Na­zar­baevtyń bastama kóterýimen ja­sal­ǵan «Mádenı mura» ulttyq jo­ba­sy aıasyndaǵy «Qazaqtyń dás­túr­­li 1000 áni» biregeı anto­lo­gııa­synda tutastaı qamtylǵany anyq. Antologııaǵa qazaqtyń barlyq (Arqa, Batys Qazaqstan, Mańǵys­taý, Jetisý, Syr, Shyǵys) óńir­lerin­de aıtylatyn, sondaı-aq she­teldegi qazaqtar (Qytaı, Moń­ǵolııa, Reseı, О́zbekstan) arasyn­da saqtalǵan halyq ánderi men halyq ánshi-kompozıtorlarynyń týyndylary engen. Aqseleý Seıdimbek marqum­nyń zertteýinshe, qazaqta 5 myń­nan astam kúı bar. Sonyń ishinen suryptalyp, súrgilenip alynǵan 1000 jaýhar kúı jaryqqa shyǵyp otyr. Qalǵan 4 myń kúı esepke alynbaǵannyń ózinde, 1000 kúıi bar qazaqtan basqa halyq jer betinde bar ma eken?! Mádenıet mınıstri Muhtar Qul-Muhammedtiń basshylyq etýi­­men «Qazaqtyń mýzykalyq anto­lo­gııasy «Máńgilik saryn: qazaqtyń 1000 kúıi men 1000 áni» jobasy júzege asyrylǵan bola­tyn. Osy joba aıasynda «Qazaq­tyń dástúrli 1000 kúıi» atty jańa antologııa ja­ryqqa shyqty. Bul – Alash jurtynyń ortaq qýanyshy. Eń eski kúı – kúı atasy Ketbuǵynyń «Aqsaq qulany» desek, sol «Aqsaq qulannyń» birine-biri uqsamaıtyn úsh nus­qasy bar ekenin Mań­ǵys­taýda kóne nusqasy, Arqada jáne Batys ólkede antologııa arqyly egjeı-tegjeıli bilýdemiz. Bu­dan qazaq­tyń qara dom­byrasy men qońyr qoby­zy­nyń, syrly sybyzǵysy­nyń úni este joq ejelgi zamannan bastaý alaty­nyn kóremiz. Kúı tabıǵatyn túsinip-túı­si­ný adamǵa erekshe qudiret ar­qy­ly darıtyny belgili. Qazaqty qashannan qazaq etip kele jatqan qasıetti qos ishekti dombyra desek, aspandaǵy aqqýdy aıdy­nyn­da terbetken, boz ingendi jeldirtip, boz jorǵany quıqyljytqan, eki kózden móldirete jas tók­ki­zip, sańyraýdyń sanasyna samala sáýle quıǵyzǵan kúı qudiretimen bara-bar dúnıede basqa baılyq joqtaı. Kúıqumar qazaqy bol­mysqa qońyr dombyranyń úni­nen asqan álemde saz bolýy áste múmkin de emes.  

ELDIŃ RÝHANI  DAMÝY – MEMLEKETTIŃ  MEREII

Myrzataı JOLDASBEKOV, Prezıdenttik mádenıet ortalyǵynyń dırektory. Kez kelgen memlekettiń ulttyq kelbeti, rýhanı deńgeıi, keleshegi Bilim jáne ǵylym, Mádenıet mınıstrlikteriniń jumysyna tikeleı qatysty. Ulttyń taǵdyryn sheship, keleshegin aıqyndaıtyn osy eki mınıstrliktiń qyzmetin adam boıyna nár beretin eki kúretamyrmen salystyrar edim. Bul eki mınıstrliktiń basynda ámanda el moıyn­daǵan, qadiri asqan, paıym-parasaty tereń, ulttyq múddeni tereń sezinetin qaıratkerler otyrýy kerek. Qazirgi Mádenıet mınıstri Muhtar Qul-Muhammed daryndy, bilimdi, ultyn súıetin, halqyna jan-tánimen qyzmet etip júrgen, sóılese aǵylyp sóıleıtin, jazsa tógilip jazatyn azamat, rýhanııattyń bilgiri. Mádenıet mınıstrligi búginde kóptegen ıgilikti sharýalardy júzege asyryp keledi. Álemde teńdesi joq «Mádenı mura» baǵdarlamasynyń tabysty júzege asýy, «Qa­zaq­tyń dástúrli 1000 áni», «Qazaqtyń dástúrli 1000 kúıi» shyn máninde ultymyzdyń me­reıi dep bilemin. Taıaýda jáne bir asyl muramyz – qazaq epostary jaryqqa shyqpaqshy. El táýelsizdiginiń 20 jyldyq mereıtoıy qarsańynda elimizdiń barlyq oblystarynyń Astana jurtshylyǵynyń aldynda esep berý konsertteriniń joǵary deńgeıde ótkizilýine de Mádenıet mınıstrligi aıtarlyqtaı muryndyq bola bildi. Ultymyzdyń ulylaryn ulyqtaý isinde atqarylyp jatqan sharalar oıdaǵydaı. Mádenıet mınıstrliginiń tikeleı qoldaýymen Prezıdenttik mádenıet ortalyǵynda Abaı Qunanbaev, Dına Nurpeıisova, Kenen Ázirbaev, Mirjaqyp Dýlatov, Baýyrjan Momyshuly, Shyńǵys Aıtmatov, Qasym Amanjolov, Muqaǵalı Maqataev sekildi ulylarymyzdy eske alý keshteri ótkizildi. Ortalyqta Elbasy N.Nazarbaevtyń «Ulttyq dástúrler teatryn» qurý jónin­degi 2000 jyly bergen tapsyrmasy da mınıstrliktiń qoldaýymen 2007 jyly júze­ge asty. Teatr sahnasyna búginde «Ulbıke», «Alpamys», «Abylaı amanaty», «Báı­te­rek» sekildi jurtshylyqtyń júregine jol tapqan spektaklder qoıylyp keledi. «Báıterek» spektakliniń tusaýkeserine Elbasy N.Nazarbaev qatysty. Az ǵana ýaqyttyń ishinde Prezıdenttik mádenıet ortalyǵy Elbasy arman­daǵandaı, kópshiliktiń údesinen shyǵyp, Astanamyzdyń, Otanymyzdyń shyn má­nin­degi rýhanı ordasyna, resmı issaparmen kelgen shet el basshylary tama­sha­laıtyn birden-bir mádenı ortalyqqa aınaldy.

ÁLEM  SÚIIP  TYŃDAIDY

Ermek SERKEBAEV, KSRO halyq ártisi, Sosıalıstik Eńbek Eri, KSRO Memlekettik syılyǵynyń laýreaty. Qazaqstan Mýzyka qaıratkerleri odaǵy kásibı mý­zykanttardyń basyn biriktiretin birden-bir qo­ǵam­dyq uıym bolyp tabylady. Qurylǵanyna 23 jyl tolǵan odaq halyqaralyq, respýblıkalyq kóp­tegen baıqaýlar men festıvalderdi, sheberlik-sy­nyp­taryn, jastar men balalarǵa arnalǵan mádenı sharalardy ótkizýge uıytqy bolyp keledi. Odaqtyń basty maqsaty – klassıkalyq ónerdi nasıhattaý, jas talanttardy qoldaý, sonymen qatar mádenıet pen ónerge eńbek sińirgen maıtalman áriptesterdi nazar­dan tys qaldyrmaý. Basqa da tolyp jatqan mádenıet ujymdary sekildi uıym ár qıly ke­zeń­di bastan keshti. Jumysymyz biraz qojyrap baryp, keıin eńse tiktegen kezi de boldy. Búginde mınıstrlik tarapynan kórsetilgen qamqorlyqtyń ar­qa­syn­da odaq Pavlodar qalasynda eki ret hor festıvalin uıymdastyrdy. Oǵan elimizdiń túkpir-túkpirinen myńnan asa adamdar qatysty. Festıval aıa­­synda jas hormeısterlerdiń baıqaýy men A.Molodov, B.Jamanbaev, V.Pılıpenko syndy belgili professorlardyń sheberlik-synyptaryn ótkiz­ge­ni­miz bir ǵanıbet desem, talantty jas oryndaýshylardy demeý maqsatynda ótkizilgen birtalaı konsertter serııasy da jurt kóńilinde qalǵany anyq. Meniń bıylǵy 85 jyldyq mereıtoıyma baılanysty reseılik solısterdiń qatysýymen halyqaralyq festıval, K.Baıseıitova atyndaǵy Ulttyq opera jáne balet teatrynda konsert ótti. Meni ózimnen keıin ósip kele jatqan jastardyń aıaq alysy, tamasha daýystary tańqaldyrdy. Teatr repertýary sońǵy jyldary «Qyzyl Jızel», «Anna Karenına», «Tangeızer» syndy ǵalamat týyndy­lar­men baıyǵany kóńil qýantady. Adam retinde kóńil-kúıińdi, jaǵdaıyńdy su­rap turý degenniń ózi de keıde óner adamdary úshin zor kómek bolatyny árip­tes­terime aıan. Endi jaqyn arada elordada keremet opera teatry ashylmaq. Ol da bolsa elimizdiń gúldenip, ónerge kóńil bólýiniń birden-bir kórinisi dep bilemin. Táýelsizdik toıynda osyndaı teatrlar iske qosylyp jatsa, eldiń eren baılyǵy degen osymen ólshenbeı me? О́z basym qaıda júrsem de, qandaı sahnada óner kórsetip tursam da, týǵan halqymnyń ǵajaıyp ónerine, ún sulý­ly­ǵyna, ánshiligine súısinýden áste tańǵan emespin. Biz áli-aq mádenıetimizben, ónerimizben dúnıedegi eń tanymal elge aınalamyz dep senemin. О́ner adamyna osyǵan kýá bolýdan asqan arman bola qoımas, sirá.  

ARNAÝLY PORTAL AShYLDY

Mádenıet mınıstrligi «Táýel­sizdiktiń jıyrma shyńy» atty 20 juldyzdy kúnniń sheńberindegi Máde­nıet kúnine oraı «Mádenı mura – kýltýrnoe nasledıe» (www.madenimura.kz) aqparattyq portalynyń jańa nus­qasyn iske qosty. Portal Qazaqstandaǵy mádenı mura týraly jalpy kólemi 70 Gıgabaıt mól­sherin­degi keń aýqymdy aqparatty tarata­dy. Portalda bir mıllıon  faıl; eki myn fotografııa men sýret; 360 kitap; 50 beınematerıal ornalasqan. Erekshe orny bar arheologııalyq, tarıhı jáne mádenıet eskertkishteri, ar­heo­logııalyq qazba jumystary týraly qyzyq­ty málimetter izdeýge qolaıly formatta –  eskertkishter ornalasqan el­di-me­ken­derdiń geografııalyq kartasy kórse­tilip jasalǵan.  

TО́L  TÝYNDY – TО́RIMIZDE

Tóleýbek ÁLPIEV, K.Baıseıitova atyndaǵy Ulttyq opera jáne balet teatrynyń dırektory. Elbasynyń arnaıy Jar­lyǵymen dúnıege kelgen Kúlásh Baıseıitova atyndaǵy Ulttyq opera jáne balet teatry ózi­niń esigin osydan on bir jyl buryn ashqan bolatyn. 90 paıyzy jas óner­pazdardan turatyn shyǵarmashylyq ujym osy aralyqta opera jáne balet janryndaǵy klassıkalyq repertýardy tolyq meńgerdi dep aıtýǵa bolady. Onyń sahnasynan tól týyn­dy­lardan Evgenıı Brýsılovskııdiń «Qyz Jibegi» (lıbrettosy Ǵabıt Músirepovtiki), Ahmet Ju­banov pen Latıf Hamıdıdiń «Abaıy» (lıb­ret­tosy Muhtar Áýezovtiki), Muqan Tólebaevtyń «Birjan men Sarasy» (lıbrettosy Qajym Jumalıevtiki), Erkeǵalı Rahmadıevtiń «Qamar sulýy» (lıbrettosy Bákir Tájibaevtiki) kórinis tapty. Buǵan qosa, otandyq kompozıtorlar Renat Salaýatovtyń «Aqshaqar Astanada», Serik Er­kim­bekovtiń «Máńgilik alaý», Almas Ser­ke­baev­tyń «Astana», Ádil Bestibaevtyń «Báı­te­rek» týyndylary kórermenmen qaýyshyp, jalpy onyń árqaısysy ulttyq ónerdiń ósýine bir adym ilgeri jasalǵan qadam bola bildi desek, ar­tyq aıtqandyq emes. Sońǵy úsheýiniń tusaý­ke­seri byltyr ótip, elimizdiń mádenı salasyn­daǵy úlken shyǵarmashylyq tabysqa aınaldy. Qoıy­lymnyń kórermen qoshemetine bólengen sáti áli jadymyzda tur. Búgingi kúni teatr repertýarynda 70-ke tarta mýzykalyq-sahnalyq qoıylymdardyń eń úzdik úlgileri bar ekenin maqtanyshpen aıta alamyz. Jas ta bolsa bas shańyraqqa aınalǵan ulttyq teatrdyń sońǵy eki jylda ótken Koreıadaǵy, Úndistandaǵy, Fransııadaǵy, Qytaı Halyq Res­pýb­lıkasyndaǵy Qazaqstan kúnderi, Italııaǵa, Túrkııaǵa, Bashqurtstanǵa, Almaty qalasyna gastroldik saparlary bul ujymǵa zor tabys ákelgenin de aıta ketsek, osy ýaqyt aralyǵynda teatrdyń 14 jas ónerpazy (balet pen opera án­shi­leri, hor ujymy) halyqaralyq baıqaýlardyń jeńimpazy atanyp, memleketimizdiń abyroı-bedelin dúnıejúzilik deńgeıge kóterdi. Teatrdyń alys-jaqyn elderge gastroldik saparlaryna, talantty jastardy (sheberligi men kásibı bilimin ósirý maqsatynda) shet memleketterge oqýǵa jiberýge, syrttan bilikti maman­dar­dy (rejısserlerdi, dırıjerlerdi, sýretshilerdi, horeograftardy) shaqyrýǵa Má­de­nıet mınıstrligi tarapynan tolyq jáne jet­kilikti qarjy bólinip keledi. Búginde biz­diń teatr elimizdegi mańdaıaldy ujymdardyń birine aınalyp otyr. Elordalyq degen már­te­bege laıyq bolý úshin árıne, áli de alda at­qarylatyn mindetter az emes ekenin bilemiz. Sondyqtan da bar jiger-kúshimizdi osy bıikti eńserýge jumsamaqpyz.  

TÁÝELSIZ ELDIŃ MURAǴATY

Ǵazıza TURMAǴANBETQYZY, Baılanys jáne aqparat mınıstrligi Aqparat jáne muraǵat komıtetiniń bas sarapshysy. Táýelsizdik jyldary Túrkııa, Egıpet, Qytaı, Reseı (Tatarstan men Bashqurtstandy qosa), Armenııa, О́zbekstan, Vengrııa, Germanııa, Polsha Fransııa, Ulybrıtanııa, AQSh elderiniń muraǵat­tary men ǵylymı mekemelerinen, kitapha­na­lary­nan Qa­zaq­stan tarıhyna qatysty 209974 kadr mıkrofılm, 17568 paraq kserokóshirme, 113 túrli-tústi slaıd, 52 kınoqujat, júzdegen sırek kezdesetin ǵy­lymı basylymdar men ǵylymı eńbekter alyndy. Endi sol shetel muraǵattary men ǵylymı mekemelerinen Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq muraǵat qoryna túsken qomaqty muranyń bireýine egjeı-tegjeıli toqtalyp ótkimiz keledi. Búkil arab elderine, jalpy álem elderine aty málim Nasrolla Múbashshır at-Tarazı muraǵaty Ortalyq memlekettik muraǵat qoryna qosyldy. Nasrolla Múbashshır at-Tarazı – Mysyr ult­tyq kitaphana qory men arhıvindegi shaǵataı, par­sy, tarıhı osman tilderindegi 23 myń qoljazbalar men shyǵys basylymdarynyń kórsetkishin jasaǵan bıblıograf, orıentalıst, tegi qazaq, Mysyrdyń ataqty ǵalymy, professor. Mysyrdyń Kaır, Aın Shams, ál-Azhar ýnıversıtetterinde shyǵys tilderi men ádebıetinen, qol­jazba, muraǵattardy oqýdyń qyr-syrymen ta­nys­tyratyn pánderden sabaq bergen professor Nas­rolla at-Tarazıdyń jeke kitaphanasynyń, mura­ǵattarynyń bir bóligi qazir Kaır ýnıversıtetiniń orıentalıstıka ortalyǵynda saqtalǵan. Taǵy bir bóligin 2004 jyly balasy Múbárak Qazaqstan Respýblıkasynyń Egıpet Arab Respýblıka­syn­daǵy elshiliginiń jáne «Mádenı mura» baǵ­dar­lamasy boıynsha Mysyr muraǵattarynda zertteý jumystaryn júrgizgen mamandardyń ótinishimen Qazaqstannyń Ulttyq muraǵat qoryna tartý etken bolatyn. Endi bir bóligin ústimizdegi jyly Baı­lanys jáne aqparat mınıstrligi Aqparat jáne mu­raǵat komıtetiniń Ortalyq memlekettik muraǵatyna ótkizdi. Jeti tildi meńgergen /pýshtý, fransýz, parsy, arab, túrik, qazaq, ózbek/ ǵulama ǵalym Nasrýlla Múbashshır at-Tarazı ıslam tarıhy, onyń Orta Azııa men Qazaqstan jerine taraýy, shyǵys tilderi men ádebıeti, eski tarıhı qoljazba-qujattardy oqý­dyń qyr-syry men aýdarma óneri týraly eń­bekterdiń avtory. Turan eli, Túrkistannyń tarıhy týraly, onyń ótkeni men búginine toqtalǵan oı-tolǵamdary bar. Nasrolla Múbashshırdiń jeke mu­ra­ǵatynda qazaq halqynyń mádenı-rýhanı mura­synda alar orny, tarıhı mańyzy qundy qujattar men qoljazbalar saqtalǵan. Ásirese, ádebı, mádenı, tarıhı, rýhanı salalardaǵy ǵylymı-zertteýlerge negiz bolarlyq qundy materıaldar kóptep kezdesedi. Mysaly, til, ádebıet, tarıh jáne bıblıografııa salalaryndaǵy túrkilik derekkózder jóninde, túrki halyqtary mádenıeti men órkenıetiniń álem ór­kenıetindegi izderi týraly, tarıhı Túrkistan týra­ly zertteýleri, baıandamalary – búkil Orta Azııa halyqtaryna ortaq mura. Sondaı-aq 20-30 jyldar­daǵy Qazaqstandaǵy qoǵamdyq-saıası jaǵ­daı jónin­degi estelik-dybys jazbalar, belgili shyǵys­taný­shylarmen, túrkitanýshylarmen, din­taný­shylarmen, Mysyrdaǵy Túrkistan uıymynyń múshelerimen túsken, t.b. fotosýretter de qaıta­lanbaıtyn­dyǵy­men erekshelenedi. Qazaqstan Táýelsizdiginiń 20 jyldyq mereı­toıyna arnalǵan is-sharalarǵa qatysý úshin jáne ákesi Nasrolla at-Tarazı men atasy Mýbashshır at-Tarazıdiń qujattarynyń saqtalý jaı-kúıin óz kózimen kórý maqsatynda Seıd Múbárak at-Tarazı Almaty qalasyndaǵy Ortalyq memlekettik mura­ǵatta, Astanadaǵy Qazaqstan Respýblıkasynyń Ult­tyq muraǵatynda bolyp, ákesi men atasynyń amanatyn oryndaǵanyna, qujattaryn týǵan jerine jetkizip, el ıgiligine paıdalanýǵa bergenine óte qýanyshty. Ol qujattar arasynda naǵashy atasy Buharanyń sońǵy ámiri Seıd Mır-Alımhannyń qoljazbasy, fotosýretteri bar ekenin aıtyp ótti. _______________________________ Aıqarma bettiń materıaldaryn uıymdastyrǵan Qarashash TOQSANBAI, «Egemen Qazaqstan».