Táýelsizdik – eń qymbat baılyq

Bizdiń qatarymyz orta býynnan ótip, aǵa býynǵa aıaq basqandar eki ǵasyrdyń kýási boldyq, «Qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan» keńestik qamsyz, beıbit qoǵamnyń ekinshi jar­tysynda armansyz ómir súrdik. Bizdiń baqytymyz – týǵan halqy­myzdyń bodandyqtan bostandyqqa qalaı ótkenin kózimizben kórdik, kóp nársege sener-senbesimizdi bilmeı júrgen kezimiz de boldy. Stýdenttik kezimizde (1980 jyldary) Qazaq­stan­nyń Reseıge «óz erkimen» qo­syl­ǵanynyń 250 jyldyǵy toılan­dy, sol jyldary barymyzdy, baı­ly­ǵymyzdy, eń bastysy taǵdy­ry­myz­dy da Reseısiz elestete almaı­tyn kúıge jetken edik. Bárinen de zory Reseıden bólinip, táýelsiz­dik­ke jetýdi oılamaıtynbyz, al eń soraqysy 1917 jylǵy tóńkeristen keıin biz «táýelsizdikke» jettik dep ózimizdi-ózimiz aldaıtynbyz. Hosh, Táýelsizdik alǵaly da 20 jyl ótti, bul ata tarıh úshin qas qaǵym sát. Endigi arman ne? Úsh júz jylǵa jýyq qanyn tógip, janyn pıda etip, azap pen qasiretten qu­ty­lý úshin kúresken babalarymyz jete almaǵan bostandyqqa biz jettik. Bıylǵy 2011 jyl Elbasy Jarly­ǵy­men Táýelsizdiktiń 20 jyldyǵy dep jarııalandy. Bul mereıtoıdyń basty urany Ult Kóshbasshysy atap kórsetkendeı: «Beıbitshilik pen jasampazdyqtyń 20 jyly». Táýelsizdik atty qasıetti toı­dyń 20 jyldyǵy qarsańynda qalyń oqyrman qaýymmen az-kem oı bó­liskendi jón sanadyq. Táýelsizdik, bostandyq jaıynda jadyda júrgen keıbir jaǵdaıattardy ortaǵa sa­lýdyń reti endi kelgendeı. Qazaq halqy 1990 jyldyń 25 qazanynda Egemendik týraly Deklarasııa qabyldady, odan ári 1991 jyly 16 jeltoqsan kúni Táýel­siz­di­gin jarııalap, zań júzinde shynaıy bostandyqqa jettik. Jetpis jyl boıy ústemdik etken keńestik qo­ǵam­nyń kúıreý kezeńine tap bolǵan bizdiń el kóptegen qıynshylyqtarǵa tap boldy. Bir qýanarlyǵy baba­la­rymyz aıtqandaı: «kúnniń jamany ketti»… «Men aýyzbirshilikten aı­ny­maıtyn aqjúrek jurtymnyń qýat­ty ultqa, shýaqty ulysqa aına­laryna kámil senemin» (Prezıdent­tiń Qazaqstan halqyna Joldaýy­nan) deıtin Elbasy amanatynyń júzege asyp jatqanyna barshamyz kýámiz. Qazaq halqynyń aldynda máńgilik murattar men uly mindetter bar, sonyń biri, eń bastysy – bostandyqty baıandy etý, saqtap qalý, odan ári nyǵaıtý. Táýelsizdikti jańadan alyp jat­qan jyldary, ıaǵnı toqsanynshy jyl­dardyń bas kezinde estigen bir ańyz áńgime áli esimnen ketpeıdi, qysqasha mazmuny mynadaı: Orman ishinde qorek izdep kele jatqan ash qasqyr oıda joqta jal júni kúdi­reıgen, semizdikten naıqalyp júre almaı qal­ǵan bir ıtke kezdesedi. Bir-birine tuqymdas janýarlar bol­ǵa­ndyqtan tez til tabysyp, ash qas­qyr ıttiń mun­daı toqtyǵyna súı­si­nip, semiz­dik­tiń syryn suraıdy. It óz kezeginde maqtanyp, «menimen bir­­ge júr», «je­geniń aldyńda, je­me­geniń artyńda, ıaǵnı ashtyqtan qutylasyń» dep jubatady. Ashtyq­tan kózi qaraýytyp júrgen qasqyr birden kelisip, ere jóneledi. Jolaı kele jatyp ıttiń moınyndaǵy qar­ǵybaýdy kózi shalyp qalady da, qarǵybaýdyń qandaı qa­jet­tiligi bar ekenin suraıdy. Sonda álgi toq ıt kerek kezinde óz ıesiniń qar­ǵybaýǵa shynjyr taǵyp qazyqqa baılap qoıatynyn eskertedi. Muny es­tigen álgi qasqyr «ash júrsem de, bos­tan­dyǵym qymbat» dep kilt bu­ry­lyp, óz jónimen kete bergen eken. Uzaq­taý bolsa da táptishtep baıandap jat­qan bul mysaldy keltirip jatqan sebebimiz, áli kúnge deıin keshegi kúndi ańsap, «anaý arzan» edi, «my­naý bar» edi, «aılyǵymyz jaqsy» edi, bárine jetetin, kezekte turyp sút-maı alýshy edik ispetti áńgimeni aıtýshylar joq emes, qysqasy Keńes Odaǵynan bólinbeý kerek edi, osy Táýelsizdik bizge ne beredi degenge deıin saıady. Osyndaı áńgi­me­ni estigende joǵarydaǵy mysal oıy­ma eriksiz túsedi. Bizge keregi tek toqshylyq pa? Eń qymbat baı­lyq bostandyq emes pe, sol bos­tandyqty baǵalaýǵa kelgende nege enjarlyq tanytamyz, qasterli bos­tandyqty qaryn toqty­ǵymen ól­sheý­ge bola ma? Endigi rette eń basty baıly­ǵy­myz bostandyq, táýelsizdiktiń qym­bat qasıeti jaıynda oı órbitsek. Eń aldymen, qol jetken jetistik bos­tandyq jaıynda birer sóz. Táýel­sizdikke qol jetken halyqtyń bos­tandyǵyn aıǵaqtaıtyn qasıetti Ata Zańymyz bar. Odan ári memleket ekenimizdi álemge tanytatyn el­tań­ba, tý, ánuran bar. Qanshama ǵasyr­lar boıy bilektiń kúshi, naızanyń ushymen qorǵaǵan jerimizdi, shek­ara­myzdy túgelge jýyq belgiledik, bul da eń qymbat bostandyqtyń basty sıpaty. Ekonomıkalyq órleý ústindemiz, qursaq toıyp, kıim bú­tindelip, máshıne minip, jekemenshik ıesi, jer ıesi bolyp shyqqan halyq bostandyqtyń tátti jemisin kórýde. Bilim-ǵylymda da bostandyq ısi ańqyp tur, kúni keshe ǵana (1990 jyldary) eki ǵana ýnıversıtet bolsa, endi eki ınstıtýt tabý qıyn, bilimdi tolyǵymen ýnıversıtet, akademııa dárejesine jetkizdik, bostan­dyq emeı nemene, Máskeýdi mensinbeı teńizdiń ar jaǵynda bala oqy­typ jatyrmyz. Bilim týraly aıt­qanda tildi de umytpaıyq, «Qazaq tili – Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik tili», bul da esiktegi tilimizdi tórge shyǵarýdaǵy ıgilikti qadam, til bostandyǵyna qamqor bolatyn Ata Zańnyń bir baby bar. Bostandyqtyń eń úlken jetistigi – endi óz baılyǵymyzǵa ózimiz ıe bol­dyq, keńes kezindegi alyp zaýyttar, kombınattar, munaı, gaz, mys, al­tyn qorlaryna óz qolymyz jetti, Máskeýdiń nusqaýymen, sheshimimen mıllıardtaǵan put astyǵymyzǵa deıin batystaǵy batyr qalalardy azyq-túlikpen qamtamasyz etý úshin ketip jatatyn, sońǵy jetpis jylda Qazaqstannan tasylyp ketken baı­lyq­ty aıtyp taýysa almaısyń, qal­ǵanyna bereke bersin, qaıta der kezinde bostandyqqa jetip úlgerdik pe dep oılaımyn, áıtpese jaýlap alý­shylar jerdiń ústindegini taýy­syp, astyndaǵyǵa aýyz salyp jatyr edi. Eń sońǵy táýelsizdiktiń bir jemisi – ol el bıleý júıesi, patsha­lyq ke­zeńde «boldym-toldym» degen ba­ba­larymyzdyń qoly bolys­tyqqa jet­ken eken, alǵashyndaǵy aǵa sul­tandyqtyń ómiri tym qysqa boldy. Keńestik kezeńdegi 70 jylda eli baı, jeri baı Qazaqstandy grýzın, evreı, orys, armıan, ýkraın, uıǵyr t.b. baý­yrlar armansyz bıledi, qazaqtan shyq­qan Myrzaǵalıev, Shaıahmetov, Qo­naev syndy sanaýly ǵana tulǵa­lar boldy, kóbirek el bıleý isinde bolǵany D.A.Qonaev, ol kisiniń ózin de on segiz mınóttik plenýmmen taq­tan taıdyrdy. Más­keý ne degen tas­baýyr, qatal ediń, Kolbındi ákep qon­jıtqanyńa ne joryq? Eske tús­kende «qaınaıdy qanyń, ashıdy ja­n­yń». Bul kúnderi bostandyqqa shyn máninde jettik, búkil halyq bolyp syılaǵan Elba­sy­myz, Parlamentimiz bar, Úkimet, Senat, ákim – bári de óz bıligimizde, óz bıleýshilerimiz, óz qolymyz óz aýzymyzǵa jetti. Bılik – halyqtyń qamyn oılap, halyq bılik basyn­daǵylarǵa qoldaý kórsetip táý­elsiz, azat el ekenimizdi dáleldep kelemiz. Baıaǵy partııa kelmeske ketti, onǵa jýyq partııa bar, «alýan-alýan júırik bar, áline qaraı shabady» ekenin kórip te, estip te júrmiz, bo­dandyqtan bostandyqqa jetken eli­mizdiń qandaı partııa múshesi bol­ǵy­sy kelse tańdaý jasaýǵa múmkindigi bar, erik ózińde. Táýelsizdik taǵylymy jaıynda aıtqanda bar daýsymyzben maqta­nyp, shattanyp aıtatyn bir belgi – óz Astanamyz bar. Uly handarymyz tý tikken Ulytaý, Kókshetaý, Túr­kis­tan aımaǵy men keńes bıligi Qa­zaq­stannyń astanasy etken Orynbor, Qyzylorda, Almaty qalalary tarıh qoınaýyna ótip, ǵasyrlar to­ǵy­synda óz Táýelsizdigin jarııalaǵan memleketterdiń ishinde biz tuńǵysh ret ǵajaıyp Astana qalasyn asqaq­tattyq. Bul Táýelsizdigimizdi álemge tanytýdaǵy basty kórsetkishimiz, jetistigimiz boldy. Jurt tyǵy­ryq­tan shyǵýdyń jolyn izdep júr­gen­de, biz qyrandaı samǵap, Azııa ba­ry­syna aınalýdy aldymyzǵa maqsat etip qoıyp, ásem qala turǵyzdyq. Astana ór rýhtyń, asqaq sezimniń, ulttyq maqtanyshtyń basty kórsetkishi. Táýelsizdiń arenasyna óz jelkenin kóterip shyqqan elimizdiń ha­lyq­aralyq qatynastaǵy jeńisi men jetistigi de bostandyǵymyzdy aı­qyn­daıtyn bıik ólshem. Bul kúnderi bizdi álemniń túkpir-túkpiri tanıdy, júzden astam eldermen elshilik qa­tynas ornatqan salıqaly, salmaqty elder sanatyndamyz. Halyqaralyq arenadaǵy barsha jetistiktiń bir bıigi ótken jylǵy Sammıt ekeni el tarıhyndaǵy, Táýelsizdik tarıhyn­da­ǵy altyn árippen jazylatyn jetistikter desek artyq aıtqandyq bol­­mas. Tuńǵysh Prezıdentimiz N.Á.Na­zar­baevtyń: «Bul taǵy da bizdiń el­diń dárejesin kóteredi, Qazaqstandy dúnıe júzine tanyta túsedi», – degen pikirin eske sala otyryp, azat el retinde tarıh tórine umtylǵan elimiz óziniń táı-táı qadamyn dál osylaı nyq, dosy súıinip, dushpany kúıinip otyratyn Sammıt samǵaýymen bas­taýyna shyn júregimizben qýandyq. Biz bostandyqtyń eń qasterli, eń qymbat, eń úlgili jaǵyn sanamalap qana kórsettik, al bostandyq­tyń asyl qasıeti, izgi muraty jó­nin­de aıtyp taýysý múmkin emes. О́ki­nishke oraı, Táýelsizdik atty qas­terli uǵymǵa kóleńke túsiretin, sol táýelsizdikti baǵalaýda enjar­lyq tanytatyn jáıt­ter de kezdesip jatatyny jasyryn emes, áıtsede ol baıandy, kóńil túk­pirindegi kir­biń­di mereıtoı qarsa­ńyn­da jurt­tyń kóńiline qaıaý túsir­meý úshin irkip qaldyq. Ondaǵy maq­sat bárimiz, barshamyz jaqsy jáıt­tar men jetistikterdi aıtý arqyly da alǵa umtylyp, bıikke samǵaýǵa bolady dep sendim. Táýelsizdik, Bostandyq bir kún­niń áńgimesi emes, nemese Táýel­siz­dikti aıtýly toıdyń 20 jyldyǵy kúnderi ǵana merekelik lebizdermen, keıde-keıde maqtangóılik áńgimege jetkiziletin shara deýge bolmaıdy. О́r rýhty babalarymyzdyń armany bolǵan, búgingi baqytty urpaqtyń keleshegin baıandy etetin bostan­dyq­ty bıik kóterip taǵzym etý – ulttyq paryzymyz. Táýelsizdik, azattyq, bos­tandyq – eń qymbat baılyǵymyz. Qoryta kelip aıtqanda, qazaq halqynyń kári tarıh aldynda júzi taza, peıili aq, nıeti túzý boldy. Hal­qymyzdyń dál osy peıiline ǵa­syrlar boıy kútken, izdegen táýel­sizdik, bostandyq aq perishtedeı («Bostandyq izgi perishte...» M.Ju­ma­baev) ózi kelip qolymyzǵa qondy. Endi osy peıilimizge kelgen Táýel­siz­diktiń týyn bıik ustaý – perzenttik paryzymyz, babalar aldyndaǵy máńgilik qaryzymyz. Narıman NURPEIISOV, M.Áýezov atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetiniń dosenti, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty. Shymkent.