Juldyzdy jıyrma kún. On ekinshi kún (7 jeltoqsan): ALTYN TEŃGE

AZATTYQTYŃ AQShASY

1992 jyly Qazaqstan táýelsiz memleket retinde halyqaralyq arenaǵa shyqty. Memlekettiń derbestigin aıqyndaıtyn Eltańba men Tý, Ánuran bekitildi. Al 1993 jyldyń qańtarynda Ata Zań qabyldandy. Ol keıinirek ózgertilip, tolyqtyrylǵan nusqasy 1995 jyly qaıtadan qabyldandy. Al teńgeniń engizilýi el ekonomı­kasynyń damýyn jyldamdatqany sózsiz. Táýelsiz memlekettiń táýelsiz, derbes ekono­mıkasynyń aıaǵynan nyq turýy úshin jasalǵan alǵashqy qadamdar týraly Ulttyq banktiń eks-tóraǵasy Ǵalym Baınazarov bylaı degen bola­tyn: «Meni táýelsiz memleketimizdiń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaev Ulttyq bank­tiń tóraǵasy qyzmetine taǵaıyn­daǵan kezinde bergen basty tapsyrmasy – gıperınflıasııa men ekonomıkalyq resessııa tejelmeı turǵan shaqta, onyń ústine KSRO derja­vasynan enshi alǵan kórshiles respýblı­kalar­dyń birazy tól valıýta­laryn shyǵaryp jat­qanda, al Reseı Federasııa­synyń sol kezdegi bıligi «rýbldi taýar retinde satyp alyń­dar», degen sózdi is-áreketterimen túsindire bastaǵan kezde «jaǵdaı­dyń túrlishe damýyna daıyn bolýǵa», ári-beridesin, ulttyq valıýtany shyǵarýǵa ázirlik jumystaryna kirisýge kez kelgen ýaqytta daıyn bolýymyzǵa erekshe muqııat qaraý máselesi edi. Kóp uzamaı Nursul­tan Ábishuly joǵary bıliktegi azǵantaı toptan ulttyq valıýtany shyǵarý jumystaryn moınyna alatyn tulǵalardy iriktedi. Barlyq is asa qupııa jaǵdaıda ót­ti. Nelikten olaı bol­ǵa­ny barshaǵa túsinikti shy­ǵar. Eń bas­ty­sy, ulttyq valıýtamyz táýelsiz­digi­mizdiń rámizi ǵana emes, sonymen birge, táýelsiz eldiń ekonomı­kasyn búgingideı dáreje­sine jetkizýshi myqty tetik bolǵandyǵyn aıtpaqpyn», dep eske alady. Ulttyq valıýta óte qysqa merzimde ázirlendi. Bir jyl ishinde dızaıny men nomınaly, aınalys júıesi, quny anyqtaldy. Salystyrý úshin aıta ketsek, aǵylshyndar óz valıýtalary – fýnt sterlıngti ázirleýge alty jyl jumsaǵan. Al bizdiń teńgeniń qysqa merzimde daıyn bolǵanyna qara­mas­tan sapalylyǵyna syn taǵylmady. Mine, osy­laı­sha 1993 jylǵy 12 qarashada Prezıdenttiń «QR Ulttyq valıýtasyn engizý týraly» Jarlyǵy shyqty. Qazaqstan táýelsizdigin jarııalaǵan kezde Ulttyq bankte bir mysqal altyn nemese bir sent valıýta bolmaǵan eken. Sondaı jaǵdaıdyń ózinde ulttyq valıýtany erkin aınalymǵa qosýy naǵyz erlikke para-par boldy. Qazirgi tańda teńge ulttyq aqsha birligi retinde tolyǵymen qalyptas­ty dep senimmen aıtýǵa bolady. Aınalysqa engizilgen 18 jylda ulttyq valıýta óziniń tarıhı qajettiligin dáleldedi. Jas valıýta ýaqyt syna­ǵynan sátti ótti. Álemdik eki qarjy daǵdarysyna, munaıdyń álemdik baǵasynyń aıtarlyqtaı quldyraǵan, son­daı­-aq kóterilgen kezeńderine de tótep berdi. Bastysy, teńgemiz halyq senimine ıe boldy.

* * *

DEREK PEN DÁIEK

• Teńge orystyń «dengı» sózine aınalǵan «tanga», «donga», «tenga» degen tarıhı túrki­ler sózi. • 1992 jyly tamyzdyń 27­-si kúni Ulttyq bank basqarmasy teńgeniń úlgilerin bekitti. • Táýelsiz eldiń ulttyq valıýtasyn jasap shyǵarǵan Tımýr Súleımenov, Meńdibaı Álın, Aǵymsaly Dúzelhanov, Haırolla Ǵabjálelovter edi. Olar jumystaryn Qazaqstan mádenıetiniń tarıhı damý aspektilerin zertteýden bastaǵan. • 1992 jyly teńge dızaınyndaǵy beıneler bekitildi. • Ulttyq valıýta ataýy da qyzý pikirtalas ózegine aınaldy. «Aqsha», «altyn», «teńge» sózderi usynyldy. • Bir teńgelik banknotqa Ábý Nasyr ál Farabı ornalastyryldy. • Ataqty ǵalym keıinirek 200 teńgelik bank­notta, odan keıin sońǵy 10 myńdyq aqshany qosa alǵanda barlyq iri aqshalarda beınelendi. • Alǵashynda teńgede Qazaqstannyń kórnekti qaıratkerleriniń beıneleri salyndy. • Eń alǵashqy teńge partııasy Anglııanyń eń kóne ári áıgili «Harrıson jáne uldary» fabrı­ka­synda basylyp shyqty. • 1993 jyly qazan-­qarasha aılarynda Qazaq­stan rýbl aımaǵynan tolyqtaı shyqty. • Qarashanyń 12-­sindegi Prezıdent Jarly­ǵynan 3 kúnnen keıin teńge aınalymǵa endi. • Eski aqshany qazaqstandyq teńgege aıyr­bastaý 15 qarashada tańǵy 8.00-de bastalyp, 20 qarasha kúni 20.00-de aıaqtaldy. • Ulttyq bank alǵashqyda 1 teńgeni sol kezdegi 1000 rýblge baǵalaǵan. Keıin elimizdiń saıası jáne áleýmettik, memleketaralyq qatynastary eskerilip 1 teńge 500 rýbl boldy. • Al birinshi aınalymǵa engen 1 teńgeniń AQSh dollaryna shaqqandaǵy quny 4,35 teńge boldy. • 1994 jyly qaǵaz tıyndar jezden jasalǵan 2,5,10,20 jáne 50 nomınaldy monetalarmen almasty. • Banknota (qaǵaz aqsha) – Ulttyq banktiń Almaty qalasyndaǵy Banknot fabrıkasynda, al moneta – О́skemendegi Moneta saraıynda daıyndalyp shyǵarylady. • Teńgeniń alǵashqy partııalaryn saqtaý úshin arnaıy jer asty qoımalary daıyndalǵan. Olardy tórt IL-86 ushaqtary tasydy. Bir aptanyń ishinde olar Londonǵa 18 ret ushyp baryp-qaıtyp kelgen. • Jańa valıýtanyń aınalysqa engizilýiniń kórshi elderden qupııa ustalǵany sonsha barlyq qujat­tarda Prezıdent Rezıdensııasynyń qurylysy úshin qural-jabdyqtar tasylýda dep jazylǵan. • Alǵashqy teńgeler jer asty qoımalarynan eldiń barlyq bankterine 8 kún ishinde jetkizilgen. • Qoldanystaǵy banknot nomınaldary: 200 teńge, 500 teńge, 1000 teńge, 2000 teńge, 5000 teńge, 10000 teńge Aınalystaǵy monetalar nomınaldary: 1 teńge, 2 teńge, 5 teńge, 10 teńge, 20 teńge, 50 teńge, 100 teńge • Teńgeniń álemdik bırjada 2006 jyldan bastap tóbesinde syzyǵy bar T árpimen belgilenip keledi. Ulttyq bank jarııalaǵan úlken baıqaýdyń qo­rytyndysy boıynsha osy sımvol úzdik dep tany­lyp, ony oılap shyǵarýshylar mıllıon teńge syıaqy aldy. • Jalǵan aqshanyń sapasyn jaqsy etip shyǵarýshylar oǵan 5-6 jyl jumsaıdy eken. Son­dyqtan kez kelgen memleket aqshanyń qorǵan­y­syn qıyndatyp, dızaınyn jıi aýystyryp otyrady. Teńge 2006 jyly óz beınesin ózgertti. Osyǵan deıin qoldanylyp kelgen tarıhı portretterdiń ornyna jańa dızaın kelip, qorǵanysy jetildirildi. • Álemdik tájirıbede banknottardy qorǵaý elementteri úsh topqa bólinedi. Onyń alǵashqysy buqara halyq úshin, kassırler úshin (arnaıy máshıne­lerde tekserýge bolady), jáne ortalyq bank qyzmetkerleri úshin. • Qorǵanys elementterin naqty eshkim bilmeıdi. Qazirgi qoldanystaǵy zamanaýı 2 myńdyq, 5 jáne 10 myń nomınaldy quny bar teńgelerimiz eki sý jańa qorǵanys elementimen qamtamasyz etilgen. Olardy kóbeıtý máshınelerinde beınesin túsirý barysynda jalǵan aqshada osy eki elementtiń ornyna qara daq qana túsedi.

* * *

MAǴYNALY MONETALAR

Elimizdiń Teńge saraıy sapasy jaǵynan basqa elderdiń moneta saraılarynyń áıgili kórmelerinde joǵary baǵalanatyn jáne mamandar men kolleksıonerler arasynda úlken qyzyǵýshylyq týdyryp otyratyn monetalardy shyǵarýda. Qazaqstandyq teńge saraıy bas­qa ortalyq bankterden monetalar daıyndaýǵa arnalǵan tap­sy­rystar­dyń syrtynda ha­lyq­aralyq moneta baǵdar­la­ma­lary­na da qatysady. Qazaqstannyń ulttyq valıýtasy aı­nalysqa engennen bergi kezeń ishin­de, ıaǵnı 18 jyldyq tarıhynda kóptegen eskertkish jáne mereı­toı­lyq qym­bat metaldan jasalǵan monetalar aınalysqa shyǵaryldy. Bir jaǵynan, monetalardy tarıhı derek kózi, eskertkish desek ar­tyq aıtqandyq emes. Olarda tarıhı tulǵalardyń portrettik ga­le­reıasy, túrli eskertkish beıneler, sondaı-aq shaqalarda mıfo­lo­gııalyq beıneler, turmys-salt kórinisteri beınelenip keledi. Mo­netalar – halyq­tyń ekono­mı­kalyq jáne saıası ta­rı­hyn, olar­dyń materıaldyq jáne rýhanı mádenıetin jan-jaqty ta­nyp-bilý úshin taptyrmas dúnıe. Olar eldiń qazirgi beınesin jáne ta­rıhyn sıpattaıdy. Ulttyq bank shyǵarǵan mone­ta­nyń árbir serııasynyń Qazaq­stan Respýblıkasynyń damýyn­da óz tarıhı orny bar. 1995 jy­ly shyqqan «Ulttyq bank tý­ra­ly» zańnyń 42-babyna sáıkes, monetalar 3 túrge bólinedi. Al­ǵash­qysy, ınvestısııalyq monetalar – ınvestısııalaý jáne jı­naq­talǵan aqsha qarajaty ny­sa­ny bolyp tabylatyn, qymbat metaldan daıyndalǵan monetalar. Kolleksııalyq monetalar – kolleksııalaý jáne jınaqtalǵan aqsha qarajaty obektisi bolyp ta­bylatyn, qymbat metaldan já­ne qymbat emes metaldan shekteýli tırajben daıyndalǵan me­reı­toılyq, eskertkish jáne arnaıy soǵylǵan monetalar. Aınalysta júretin monetalar – qymbat emes metaldan da­ıyn­dalǵan jáne qolma-qol aına­lys­qa arnalǵan monetalar. Sońǵy jyldary qymbat metaldardan jasalǵan qazaqstan­dyq mo­netalarǵa nýmızmattar­dyń, sol sııaq­ty qarapaıym ha­lyq tara­py­nan suranystyń ósý úrdisi baıqala­dy. Osy oraıda Qa­zaqstan Táýel­siz­diginiń 20 jyl­dyǵyna arnalǵan monetalar daıyndalyp, olar 1 qa­ra­­shadan bastap aınalysqa engizildi. Ústimizdegi jyldyń basynda Ber­lın qalasynda «World Money Fair» halyqaralyq kórmesinde Krau­­se Publications monetalar baıqaýy ótti. Onda birneshe nomınasııalar boıynsha memlekettik organdar shyǵarǵan emıtent­ter nemese moneta saraılary soq­qan jyldyń úzdik mone­ta­lary anyq­taldy. Elimizdiń Ult­tyq banki «Uly qolbasshylar» serııasy bo­ıyn­sha shyǵarǵan «Attıla» eskertkish kúmis monetasy «Tarıhı taqyryptaǵy úzdik moneta» nomı­nasııasy boıynsha «Jyl­dyń úzdik monetasy» nagra­dasyna ıe boldy. Sondaı-aq osy serııadaǵy «Shyń­ǵys han» kúmis monetasy da osy nagradaǵa qol jetkizdi. Ulttyq valıýta banknottary men monetalarynyń dızaıny Bank­not fabrıkasy men Teńge saraıy­nyń zamanaýı tehnologııalar paı­dalanýynyń jáne daıyndaý sapa­sy­nyń joǵary bolýynyń arqa­syn­da bedeldi kórmeler men túr­li konkýrstarda laıyqty baǵa­syn alýda. 2007 jyly Valıýta­lyq máseleler jónindegi halyq­ara­lyq qaýymdas­tyq konkýrs uıym­dastyrdy, oǵan Ulttyq bank 2006 jylǵy úlgidegi bank­not­tarymen qatysty. «Eń úz­dik jańa banknot» nomına­sııa­syn­da I oryn 10 000 teńgelik bankno­ta­ǵa berildi. Ulttyq bank 2007 jy­ly moneta óniminiń «Halyq­ara­lyq Vıchenza Nýmızmatıka júl­de­si» (Italııa) konkýrsyna qa­tys­ty, onda 16 elden 39 moneta usynyldy. Bul mańyzdy nýmız­matıkalyq konkýrs moneta sa­raı­lary nemese memlekettik ákim­shilikter soqqan eń ádemi mo­netany marapattaıdy. Bul kon­kýrsty Ult­tyq bank «Ǵarysh» mo­neta­sy­men jeńip al­dy. «Kósh­pen­diler alty­ny» serııa­sy­nan Qa­zaq­stannyń «Shabandoz» moneta­sy «Jyl­dyń kúmis mone­ta­sy» no­mı­na­sııasyn­da, al «Qazaq­stan­nyń ósimdik álemi» serııasynan «Regel qyzǵaldaǵy» monetasy «Mo­­neta – eń jaqsy syı­lyq» no­mı­na­sııa­synda jeńip shyqty. Son­daı-aq ol «Moneta jul­dyz­da­ry-2007» TMD jáne Bal­tyq el­deri­niń eń úzdik monetasy kon­kýrsynda kórer­men­der kózaıy­my júldesin jeńip al­dy. 2009 jyly Ulttyq bank «Ha­lyq­ara­lyq Vıchenza Nýmızmatıka júl­desi» (Italııa) konkýrsyna jáne «Moneta jul­dyzdary-2009» eskertkish mo­ne­talardyń halyqara­lyq kon­kýrsy­na (Reseı) qaıta qatysty. Qazaqstannyń «Dıadema bóligi» eskertkish kúmis mone­tasy «Biregeı ıdeıalyq sheshim» nomı­nasııasynda II oryn alyp, «Moneta juldyz­dary-2009» kon­kýrsy qazy­lar al­qasynyń sheshimimen dıp­lomymen marapat­tal­dy. «Shyńǵys han» eskertkish kú­mis monetasy 2009 jyly Italııa­da II oryn aldy. Ol «mone­tanyń bet jaǵy syrt jaǵyn­daǵy Shyń­ǵys hannyń aıqyn beınesimen úılesimdi jasalǵan» kór­kem­digi úshin atalyp ótti. Qazylar alqasynyń sheshimimen moneta «Vicenza Numismatica» júl­desimen marapattaldy. Búkil álem nýmızmattary qymbat metaldan jasalǵan Qa­zaq­stannyń eskertkish jáne me­reıtoılyq monetalaryn óte joǵary baǵalaıdy. Venera TÚGELBAI. __________________ Aıqarma bettiń materıaldaryn uıymdastyrǵan Venera TÚGELBAI.