«Naǵyz Táýelsizdik teńge aınalymǵa kirgen kúnnen bastalady»

Qazaqstannyń jańa tarıhı shejiresinde ulttyq valıýtanyń engizilgeni shyn máninde betburysty kezeń boldy. Naq 1993 jyldyń qarashasynda bizdiń elimiz naǵyz ekonomıkalyq jáne qarjylyq táýelsizdik aldy. Teńgeniń engizilýimen bizde egemen memlekettiń sońǵy belgisi paıda boldy. Teńgeni jasaýshylardyń biri, sýretshi-dızaıner, «Alash» tarıhı-zertteý ortalyǵynyń prezıdenti Haırolla ǴABJÁLELOVPEN suhbat barysynda ulttyq valıýtamyzdyń qalaı dúnıege kelgeni jaıly qyzyqty áńgime órbidi. – Haırolla Maǵaýııauly, ulttyq valıýta­ny ult azamattarynyń aldyn ala óte qupııa jaǵ­daıda oılasyp, ujymdyq turǵyda tý­ǵyz­ǵanyn bilemiz. Teńgeniń tuńǵysh dızaıny tý­ra­ly sóz qozǵalǵanda sizdi attap óte almaımyz. – Teńgeniń negizgi avtory – 1992 jyly elimiz rýbl aımaǵynda bolǵan kezde óz valıýta­myz­dyń bolýy kerektigi jaıly kúrdeli saıası sheshim qabyl­daǵan Qazaqstan Prezıdenti bolyp taby­la­dy. Taǵdyr degenińiz, meniń asa jarqyn áser­lerim­di Qazaqstan tarıhynyń qyzyqty sát­teri­niń biri – óz valıýtasynyń týýy­men baılanysty etýge uıǵarypty. Taǵ­dyrǵa mo­ıyn­usyný bar da, óz bolmysyńdy jasaý bólek áńgime. Sondyqtan, «Áreket, áreketke – bereket» deıdi. Táýelsiz el boldyq. Babalar arman­daǵan bostandyqqa kýá bolý­dy bizdiń ur­paqqa násip etipti. Egemendik alysymen eltańba, ánuran, jalaýymyzǵa baıqaý jarııalandy. Degenmen, tarıhta bizdiń óz eltań­ba, jalaýlarymyz da boldy ǵoı, bul basqa áńgime. Biraq, táýelsizdikti alǵanymyzben ekono­mı­ka­lyq táýelsizdigimizge qol jetkizbegenimiz anyq edi. Reseıdiń 1 rýblin alyp, 65 tıynyn qaı­­taryp berip otyrýǵa májbúr boldyq. Jańa­dan qurylǵan otbasy da óz qazan-oshaǵy men ydys-aıaǵyn túgendeı bastaıtyny sııaqty árbir memlekettiń óz valıýtasy bolýy kerektigi anyq baıqaldy. Osy másele kóterile bastaǵanda biz óz eskızderimizdi syza bastadyq. Alǵashqy nusqa­laryn sol kezdegi Ulttyq bank tóraǵasy Ǵalym Baınazarovqa kórsettik. Bul qyzmetke Baı­nazarovtyń tóraǵa bolyp kelgenine birneshe aı ǵana bolǵan. «Sizderge muny jasaýǵa kim tap­syrys berdi?» dep surady ol kisi. Biz óz betimizshe áreket etip jatqanymyzdy aıttyq. Birneshe ret jolyǵyp, jaqyn tanysqan soń, valıýtanyń ártúrli nusqalaryn jasaı basta­dyq. Kýpıýra jasaý ol «ashyq hat» sýretin salý emes. Valıýta­nyń aıyrmashylyǵy – qaǵazdyń, boıaýdyń qura­my, tehnologııalyq basý úderis­teri, ishki-syrtqy qupııalary eskerilýi tıis. Osy tehnologııalar saqtalmasa, ol temirge qaı­ta-qaıta basylǵanda qaǵaz jún bolyp ta ketýi múmkin. Munyń bárin shetelge barǵanda arnaıy oqyp, úırendik. Teńgeniń túrli-túrli nusqalary jasaldy dedim ǵoı. Qyzyl kitapqa engen Qazaqstandaǵy jan-janýarlardyń da sýretteri salyndy, jańa da eski sáýlet óneri eskertkishteri, tabıǵat kó­ri­nisteri, ósimdikter de boldy. Bárin qaraı kele Erik Asanbaev, Saýyq Tákejanovtar bastaǵan komıssııa portrettik galereıaǵa toqtady. Osy ju­mysqa kiriskende qazaq halqy álemdegi ha­lyq­tar­dyń ishinde erekshe el ekenine kózim jete tús­ti. Jer kóleminiń úlkendigin aıtpa­ǵanda, tereń, baı tarıhymyzdyń ǵajaıyp kúrdeliligi kórindi. Kóptegen rý, taıpalardan birigip, ult bolyp uıysyp, memleket quraǵan halyqpyz. Ulan-ǵaıyr dalanyń tórt tarabyn eskere oty­ryp, tarıhı tulǵalardy tańdadyq. – Tuńǵysh ulttyq valıýtanyń negizi 7 kýpıýradan quralǵan. Bul kezdeısoqtyq pa? – Bul kezdeısoqtyq emes. Jeti kún, jeti qabat jer asty, jas bala jetige kelgenshe jerden taıaq jeıdi, degen sııaqty, bul sannyń kıesin kóptegen halyqtar moıyndaıdy. Osy sannyń qasıeti egemendigimizdi jebesin degen yrym boldy da, qazaqtyń ulttyq valıýtasy – teńgeniń negizi 1, 3, 5, 10, 20, 50, 100 teńgeden quraldy. Qal­ǵandary ınflıasııalyq aqshalar bolyp esepteledi. Sonymen birinshi álemge áıgili Ál-Farabıdi aldyq. Jer jánnaty – Jetisý bolsa, Súıin­baı­dy tańdadyq. Naǵyz qazaq qazaq emes – dom­byra deıtin bolsaq, batystan kúı atasy Qur­man­ǵazy­ny saldyq. Kóp jasaǵannan emes, kóp kórgennen sura dep, jas ta bolsa aqqan jul­dyzdaı jarqyn iz qaldyrǵan Shoqan Ýálı­hanovty tańdadyq. Abaıdan asqan aqyn joq. Ol týraly birdeńe aıtý artyq. Jıyrma teńgelikke uly aqyn beınesi salyndy. «Aqtaban shuby­ryndy» kezinde qazaq halqyn joq bolyp ketýden aman alyp qalǵan Ábilqaıyr han da áli tolyq zerttelmegen tulǵa. Ábilqaıyr han bo­lyp saılanyp jatqanda bir jyldan keıin dú­nıege kelip, 17 jasynda qol bastap, qalyń joń­ǵarlarǵa qarsy soǵysqan sońǵy han – Aby­laıymyz bar. Ár kýpıýraǵa sol jergilikti jer­lerdiń oıý-órnekteri egjeı-tegjeıli oılasty­rylyp alyndy. Ulttyq valıýtamyzdyń 17 túr­li qorǵanyshtyq qasıeti boldy. Sol kezdegi eń ozyq tehnologııalar paıdalanylyp, teńge Qa­zaq­standy dúnıejúzilik qarjy júıesine alyp shyqty. Qazaq teńgesi álemdegi eń myqty on­dyqtyń ishine kirdi. Munyń dáleli teńgeni jasaýǵa atsalysqan Ulybrıtanııadaǵy «Harrıson jáne onyń uldary» fırmasy osy sapaly jumysy úshin jáne Anglııa men Qazaqstannyń ekonomıkalyq qarym-qatynastaryn jolǵa qoıǵany úshin aǵylshyn Korolevasynyń Altyn belgisin aldy. Aıta berseń, bul jerde áńgime kóp. Sol kezde bıznespen aınalysyp jınaǵan 900 myń rýbldeı jeke qarajatymdy teńgeniń dúnıege kelýine jumsappyn. Ol kezde bul orasan kóp aqsha bolatyn. Túsinikti bolý úshin 15 myń rýblge sý jańa «Jıgýlı» alýǵa bolatyn. Birneshe adam Anglııaǵa qaıta-qaıta ushyp bara­myz. Qonaq úı, júrip-turý sııaqty shyǵyndar kóp edi. Bul máseleniń bir jaǵy ǵana. Endi eki eldiń arasynda banknottardy basý úshin kelisim-shartqa qol qoıatyn kez keldi. Sol kezde meniń esimde qalǵany Ulttyq bank al­dynda banknottar sany qansha bolýy kerek degen suraq týdy. Kelisim-sharttyń baǵasy osyǵan táýeldi bolatyn. 1 teńgeniń quny qansha bolý kerek? 1 teńgelikten qansha, 3 teńgelikten qan­sha basyp shyǵarý kerek? Eshkim bilmeıdi... Maıda aqsha kóp, iri aqsha az basylýy kerek qoı. Osy­ny esepteý qajet boldy. Anglııadan dok­tor Peın degen úlken maman shaqyrylyp, ol Qazaq­stan halqy sanyn, ekonomıkalyq ahýal­dy, el aýmaǵyn eseptep, 1 teńgeden munsha, 10 teńge­den sonsha degendeı esep-qısap jasap shyqty. Sonymen 1 teńge 1 markaǵa teń bolsyn degen de uıǵarym jasaldy. О́ıtkeni, marka sol kezde álem­degi eń turaqty jáne qundy valıýta bola­tyn. Aıtqandaı, Keńes ókimeti kezinde 1961 jyly aqsha aýysqannan beri Qazaqstanda qansha aqsha aınalymda bolǵandyǵy salysty­ry­lyp, tekserildi. Eger Anglııanyń fýnt-ster­lıngi 6 jyl boıy jasalsa, Elbasynyń ózi qadaǵalap otyr­ǵan tapsyrmasymen biz 6 aıda teńgeni ja­sappyz. Jarty jyl boıy kún demeı, tún demeı Ulybrıtanııaǵa shapqylaýmen bol­dyq. Sol kezde kóptegen jaýapkershilikti moı­nyma alǵa­nymdy bilemin. Osylaısha teńgeniń alǵashqy úlgisin Elbasyna alyp kelip bergenimizde El­basy­nyń rýhtanyp, qýanyshtan nur­lanǵan júzin kórdik. Bul sát bizdi de qanat­tandyrdy. – Al monetalar she? – Tıynmen aınalysqan jigitterdiń jumysqa nemquraıly, júrdim-bardym qaraǵanynyń sal­dary sátsizdikke ushyratyp, óz ýaqytynda shyqpaǵandyǵynan qaǵaz tıyndar shyǵarýǵa týra keldi. Temir tıyndar 2-3 jyldan keıin shyqty, biraq munyń quny «kók tıyn» boldy da, shyqqan tıyndar eshelonymen Ulttyq banktiń qoımasyna ketti. Sol kezde «marka degen ne, bizge Reseı kerek, 1 teńge Reseıdiń 500 rýbline teń bolsyn» degen bilgishter paıda boldy. Al ol ýaqyt rýbldiń úlken ınflıasııaǵa ushyrap jatqan kezi bolatyn. Sol kezde 1 dol­lar – 4 teńge 35 tıynǵa teń boldy. Biraq, du­rys sheshim qabyldanbaý saldarynan 1 dollar bir aıdan keıin 20 teńgege, bir jyldan soń 50-60 teńgege kóterilip ketti. Teńgeniń quldyraýy osydan bastaldy. Keıin shyqqan 200, 500, 1000 teńgelikterdiń barlyǵy ınflıasııalyq aqshalar bolyp sanalady. – Biraq, 12 jyldan keıin teńge aýysty ǵoı. Osynyń basty sebebi nede edi? – Álemdik tá­ji­rıbege qaraǵanda, memle­ket­tiń valıýtasyn osyndaı qysqa ýaqytta aýystyrý úshin úlken bir sebep bolý kerek edi. О́ıtkeni, tuńǵysh valıýtamyzdy shyǵarýǵa Qazaqstannyń sol kezdegi jaǵdaıynda dollarmen júzdegen mıl­lıon­daǵan qarajat jumsadyq qoı. Olaı is­teý­ge bolmaıtyn edi. Nege bulaı boldy? Áý basta Anglııada teńge basylǵanda sáldeli Ál-Fara­bı­diń sýretin salǵyzýǵa qarsylyq týǵan bolatyn. О́ıtkeni, osy arqyly biz Qazaq­standy álemge musyl­man memleketi retinde tanyttyq. Biz bul beıneni bar kúshimizdi salyp, óz ıdeıamyzdy qorǵap shyqtyq. О́ıt­keni, Ál-Farabı álemdegi uly ǵulamalardyń biri. Ol bizdiń tereń tarı­hy­myzdyń bólshegi. Al tarıhyn bilgen el tobyr bolmaıtyny anyq. Qarap otyrsaq, sol kezde Batys memleket­teriniń bizdiń elimizge kóz tikkenin endi baıqap otyrmyz. Eki alyptyń ortasyn alyp jatqan Qazaqstan qaı jaǵynan bolsa da ǵajaıyp geografııalyq endikte ornalasqan bolatyn. – Valıýtalardyń taǵy bir jaýy – jasandy, jalǵan aqshalar emes pe? – Búkil álem valıýtalarynyń jalǵan nusqalary jasalyp jatady. Ustalyp ta jata­dy. Eger aýqymdy kólemde jalǵan valıýtalar istelinip, ony mamandar ajyrata almaı jatsa, onda ony jalǵan aqsha jasaldy dep aıtýǵa bolady. Teńgeniń kóshirmeleri jasalsa, dereý ustalady. – Teńge qazaq halqyna ne alyp keldi degen rıtorıkalyq suraqty qoıǵym kelip otyr. – Qazaq halqy táýelsizdigin teńge arqyly aldy. Qazaqstan teńge arqyly óz etek-jeńin jınap, sol kúnnen bastap naǵyz egemendigine aıaq basty. О́tpeli kezeń, óliara shaqta kúızelip otyrǵan halqymyzǵa teńge ǵajaıyp serpilis ákeldi, rýhanı kúsh-qýat berdi. О́ıtkeni, bizdiń ultymyz úshin qaı kezde de rýhanı baılyq birinshi kezekte turady. «Sóz júıesin tapsa, mal ıesin tabady» degen halyqpyz. Bizdiń el qaıǵysyz adam qara sýǵa da semiredi deıtin tereń fılosofııa mánin biledi. Osyny umytpaý kerek. – Ulttyq valıýtamyzdyń qalaı jasal­ǵandyǵy jaıly memýarlyq dúnıe nemese kitap jazyp kórdińiz be? – Teńgeniń týylǵanyna 10 jylǵa jaqyn­daǵanda Ǵalym Baınazarovqa habarlasyp, ne istelinip jatqanyn surastyrdym. Eshteńe de jasalynyp jatqan joq dedi. Sodan keıin Dáýlet Sembaevqa habarlasyp, osy máseleni qaýzadyq. Ulttyq bankti basqaryp otyrǵan Grıgorıı Marchenkonyń teńgege jany ashymaı, qol qýsyryp otyrǵanyna ishteı narazy bolyp, teńgeniń tarıhyn jazýdy shuǵyl qolǵa aldym. Sodan sol kezdegi Úkimet basshysy, Joǵarǵy Keńes Tóraǵasy bolǵan, Ulttyq bankti basqar­ǵan jáne osy iske aralasqan basqa da adam­dardyń bárinen estelikter jınap, 2 aı boıy kúndiz-túni tapjylmaı otyryp, «Teńge» degen kitapty óz qarajatyma shyǵaryp, búkil kitaphanalar men zııaly qaýym ókilderine tegin tarattym. – Táýbe, táýelsizdigimiz tuǵyrly! Teńge qaltamyzda. Degenmen, óz taǵdyryńyz ári qaraı qalaı jalǵasty? – Men qara basymnyń qamyn kúıttegen adam emespin. Ultqa qyzmet isteý, ulttyń uly bolýdy Alla taǵala jurttyń bárine násip etpegen. «Egemen Qazaqstan» gazetine Qoıshyǵara Salǵarın men jaıly «Ulttyń uly» degen maqala jazǵan. Tulǵaly azamat­tyń óz júregi­men jazyp, maǵan bergen osy baǵasy – men úshin úlken baqyt. Osy tirligimiz úshin eshkim basymnan sıpap, marapat bergen emes. – Teńgeniń qasıeti sizdi qoldaǵan bolar? Aqshanyń býy da, kıesi de bolady desedi. Jeti kýpıýradaǵy jeti tulǵanyń árýaǵy qol­­dady ma eken? «Mesenat Haırolla qajy kóptegen oralman otbasylaryna ásem Ala­taý­dyń baýraıynan úı salýǵa jer satyp alyp berdi. Qaskeleń qalasyndaǵy ıman­dy­lyq úıin salýǵa 1 gektar jerdi syı­ǵa tartty. Ata-babasy týyp-ósken Aqtóbe oblysynyń Oıyl qalasyna ózindik quny 40 mıllıon teńge turatyn, munarasy kók tiregen, alystan kóz tartarlyq ǵajap sulý kórinisti meshit saldyrdy» deıtin derekter bar... – О́z ómirime kelsem – erkin adammyn. Adal eńbekpen júrip jatyrmyz. Osy ýaqytqa deıin qazaq tarıhy jaıly 40 tomdyq ǵylymı kitap shyǵardyq. «Alash» tarıhı-ǵylymı etnolo­gııalyq jýrnalyn shyǵaramyz.

 – Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken Aınash ESALI.

Almaty.