Táýelsizdik shejiresi. «Egemen Qazaqstan». 1997 jyl. Jeksenbi, 14 jeltoqsan.

TOTALITARLYQTAN – SAIаSI TURAQTY JÁNE DEMOKRATIIаLYQ QAZAQSTANǴA

Prezıdent N.Á.NAZARBAEVTYŃ Táýelsizdik kúnine jáne Aqmola qalasyn Qazaqstan Respýblıkasynyń Astanasy etip jarııalaýǵa arnalǵan saltanatty jınalysta jasaǵan baıandamasy

«Egemen Qazaqstan» gazetiniń osydan 14 jyl burynǵy elimizdiń táýelsizdigine ar­nal­ǵan merekelik nómiri 14 jeltoqsan kúni ja­ryq kórgen eken. Bul nómirde joǵary­da­ǵy­daı taqyryppen Aqmoladaǵy Isker jáne mádenı yntymaqtastyq ortalyǵynda Elba­sy­nyń jasaǵan baıandamasy berilipti. Onyń «Jańa astana – táýelsiz Qazaqstannyń stra­te­gııalyq tańdaýy» atty birinshi bólimi bylaı dep bastalady: «Qurmetti hanymdar men myrzalar! Qadirli dostar! Sizderdi, Qazaqstannyń Táýelsizdik kúni men Aqmola qalasyn elimizdiń astanasy etip jarııalaýǵa arnalǵan saltanatty jıynǵa qatysýshylardy shyn júrekten quttyqtaımyn. Tuńǵysh ret Táýelsizdik kúnin merekeleý jańa astana – Aqmolada ótkizilip otyr. Búgin astananyń kóshýi men memlekettigimizdiń qa­lyptasýyndaǵy, elimizdiń táýelsizdiginiń nyǵaıýyn­da­ǵy asa mańyzdy kezeń aıaqtaldy dep aıtýymyzǵa tolyq negizimiz bar. О́te qysqa tarıhı merzimde, nebári alty jyl ishinde orasan zor aýqymdy jumys atqaryldy. Qazaqstandy álemdik qaýymdastyq terezesi teń seriktes retinde qabyldady. Ekonomıkamyz daǵdarystan shyǵa bastady». Munan ári Prezıdent júrgizilip jatqan reforma­lardyń pármendiliginiń arqasynda bizde eldiń turaqty damýyn, ekonomıkanyń odan ári ósýin, halyqtyń ál-aýqatyn qamtamasyz etetin tuǵyrdyń irgesi qalanǵan­dyǵyn, praktıkamyzda tuńǵysh ret Qazaqstannyń jan-jaqty negizdelgen uzaq merzimdi damý baǵdarlamasyn taldap jasaı alǵandyǵymyzdy aıtady. «Strategııa-2030» naq sonyń ózi bolyp tabylady. Ortalyq memlekettik ókimet organdarynyń Aqmolaǵa kóshý taqy­rybyna orala otyryp, munyń ózi memlekettiń ózekti múddelerinen ǵana týyndap otyrmaǵanyn, sonymen qatar ol HHI ǵasyr strategııasynyń elementi bolyp tabylatynyn aıta keteıin. Ár túrli aýdıtorııalarda men osyndaı sheshimimniń durystyǵyna san dálelder keltirdim. Bul rette astana sáıkes kelýge tıis 32 ólshem aıqyndaldy. Olardyń arasynda – áleýmettik-ekonomıkalyq kórsetkishter, aýa raıy, jer bederi, seısmıkalyq jaǵdaı, qorshaǵan orta, ınjenerlik jáne kólik ınfraqurylymdarynyń, kommýnıkasııalardyń qolda bary men damý perspektıvalary, qurylys kesheni, eńbek resýrstary jáne basqalary. Árıne, eldiń damýynyń alys keleshegi men strategııalyq múddeleri de esepke alynýǵa tıis boldy. Báriniń ishinde Aqmola nusqasy neǵurlym qolaıly bolyp shyqty», depti Prezıdent. Munan ári Prezıdent Keńes ókimeti kezinde el astanasy birneshe ret ózgertilgenimen solardyń barlyǵy Qazaqstannyń óziniń múddesin eshqashan eskermegendigin, sondyqtan da bizdiń óz tarıhymyzda tuńǵysh ret ulttyq múddelerimizge negizdeı otyryp astanamyz jóninde sheshim qabyldap otyrǵanymyzdyń orasan zor saıası jáne rýhanı-adamgershilik máni bar ekendigin atap kórsetipti. Baıandamasynda Prezıdent elimizdiń 2030 jylǵa deıingi damý strategııasyna keńinen toqtalǵan. «Elimizdiń damýynyń uzaq merzimdi strategııasyn iske asyrýdyń qajettiligi týraly osydan eki aı buryn ózimniń Qazaqstan halqyna arnaǵan Joldaýymda aıtylǵan bolatyn, onda men elimizdiń 2030 jylǵa deıingi damýynyń strategııasyn baıandaǵan edim... Bul maqsatqa jetý úshin árbir qazaqstandyq alǵa qoıǵan nysananyń aıqyn ekenin tereń paıymdaýǵa, onyń naqty ekenine jáne oǵan jetýge bolatynyna kóz jetkizýge, álbette bári de onyń ortaq iske qosqan úlesine baılanysty ekenin túsinýge tıis», depti. Demek, búgingi kúni júzege asyp kele jatqanyna bárimizdiń kózimiz endi jetip otyrǵan «Qazaqstan-2030» Strategııasy Elbasynyń berik senimine negizdelgen eken. Onyń júzege asatynyna eń birinshi bolyp Elbasynyń ózi sengen, endi arada ótken 20 jyl ishindegi alǵa basqan ózgerister nátıjesinde búkil halyqty sendirip otyr. Jańa astana men «Qazaqstan-2030» Strategııasy – Elbasy danalyǵynyń úlken belgisi (Red.).

* * *

TUŃǴYSh  PREZIDENTTIŃ  TARIHI – TAǴYLYMDY  ShEJIRESI

«Súıinshi dana!» aıdarymen berilgen «Egemen Qazaqstan­nyń» bul aqparattyq haba­ryn­da V.N.Shepel, M.­B.Qa­sym­be­kovtiń «Pervyı Prezıdent Respýblıkı Kazahstan Nýrsýltan Nazarbaev. Hronıka deıatelnostı (1.06.93 – 30.06.97)» atty ki­tabynyń alǵashqy danalary ja­ryq kórgendigi týraly aı­ty­lady. «Tanymdyq ári tarıhı-ta­ǵylymdyq máni zor bul jınaq táýelsizdik merekesine oraılas jaryq kórip otyr. Prezıdent qyzmetiniń 1993 jylǵy maýsym­nan 1997 jylǵy maýsymǵa deıingi ara­lyqty qamtıtyn bul ba­sylym munyń aldynda 1993 jylǵy maýsymǵa deıingi ke­zeńge arnalǵan kitaptyń jal­ǵasy ispettes deýge bolady. Egemen Qazaqstannyń búkil halyq bolyp saılaǵan tuńǵysh Prezıdentiniń el ıgiligi jo­lyn­daǵy qam-qareketin paıym­daıtyn kitap tujyrymdy da uǵynyqty jazylǵan, atalmysh tórt jyl úlesinde Qazaqstan Respýblıkasynda Prezıdent N.Á.Nazarbaevtyń tikeleı bas­shylyǵymen ótken jáne ol ba­sy-qasynda bolǵan negizgi oqı­ǵa­lar týraly maǵlumat beredi» delinipti gazet habarynda.

* * *

EGEMEN-AQPARAT

Osyndaı aıdarmen el ja­ńalyqtarynan qysqasha habarlar berilipti. «Jalpyulttyq qor­ǵa – bir aılyq jalaqy» atty taqyryppen berilgen habarda naryqtyq ekonomıka ha­lyq­tyń belgili bir tobyna qıyn tıip, olardyń turmystyq deńgeıin aýyr­latyp jibergeni jazy­la­dy. Osyǵan baılanysty el Pre­zıdenti «Turmysy tómen azamat­tar­dy qoldaý jóninde» Jarlyq shyǵarypty. «Elbasy­myzdyń osy Jarlyǵyn qoldaý maqsa­tyn­da Almaty oblystyq proký­ra­týrasy ujymy ózderi­niń jel­toqsan aıyndaǵy jal­aqy­laryn Jalpyulttyq qorǵa aýdarý jóninde sheshim qa­byldady. Álbette, shyn nıetimen qabyldanǵan qaıyrym­dy­lyq maqsattaǵy mundaı sheshimniń halyq arasynda qoldaý tabary anyq» dep jazypty gazet tilshisi Sharafaddın Ámir. «Alys-jaqyn baýyrlastarǵa arnalǵan kómek» atty habarda áýe apatynan zardap shekkenderge arnap Irkýtsk kúıik aýrýlary ortalyǵyna shuǵyl poshtamen «Qyzylmaı» fırma­synyń basshylary osy tamasha emdik qasıeti bar dáriniń 100 qutysyn jibergendigi týraly jazylady. Atalǵan fırma sondaı-aq Avstralııada órtten zardap shekkenderge arnap ta osyndaı sálemdeme joldaǵan. «Bul elde órtten zardap shekkender sany kóp bolyp otyrǵanǵa uqsaıdy», deıdi habardyń avtory Qazaq aqparat agenttiginiń tilshisi Sara Mustafına.

* * *

TORYQQAN JYLDARDYŃ TAŃBASYNDAI

Aqmolada saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryna arnalǵan eskertkish ashyldy

Gazettiń sol kezdegi tilshisi Muratbek Toqtaǵazynyń bul reportajynda jańa astanada Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń tapsyrmasymen saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryna arnalǵan eskertkishtiń ashylǵandyǵy týraly aıtylady. Bul sharaǵa Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdentimen qatar Ortalyq Azııanyń úsh respýblıkasy Memleketaralyq keńesiniń májilisine qatysýǵa kelgen О́zbekstan men Qyrǵyzstan prezıdentteri Islam Karımov pen Asqar Aqaev ta qatysypty. Eskertkishti ashqannan keıin Nursultan Ábishuly: – Qymbatty otandastar! Qurmetti meımandar! Álginde ǵana men Qazaqstannyń barlyq azamattarynyń atynan ortaq aza­mat­tyq paryzymyzdy oryndap, saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryna arnalǵan eskertkishti ashtym. Álbette, árbir memlekettiń ómirinde eshqashan esten shyǵarýǵa bolmaıtyn kıeli oqıǵalar bolady. Sondaı oqıǵalardyń biri osy, – dep qysqasha sóz sóılepti.

* * *

1998 JYLǴA ARNALǴAN RESPÝBLIKALYQ BIýDJET TÝRALY

Gazettiń sol kúngi nómiriniń úshinshi betinde joǵarydaǵydaı taqyryppen Qazaqstan Respýb­lı­kasynyń Zańy berilipti. Zań bolsa da onyń derekteriniń tarıhı sıpaty bolǵandyqtan jáne qazirgi kórsetkishtermen salys­tyr­ǵanda qyzyqty bolyp keletindikten, bul máselege de nazar aýdarǵandy jón kórdik. Onda 1998 jylǵa arnalǵan respýb­lı­kalyq bıýdjettiń kirisi 196 mıllıard 503 mıllıon 609 myń teńge bolyp belgilengendigi, al shy­ǵysy 281 mıllıard 334 mıllıon 379 myń teńge bolyp belgilengendigi kórsetilgen. Árıne, 2011 jylǵy res­pýb­lıkalyq bıýdjettiń kirisi men shyǵysy birneshe trıllıon teńgemen baǵalanyp otyrǵan qazirgi kezde joǵarydaǵy kór­set­kishterdiń ondaǵan ese tó­men ekendigin aıtýǵa bo­lady. Biraq bul sıfrlardyń as­ta­rynda elimizdiń taıaýdaǵy tarıhy men sol kezdegi eko­nomıkamyzdyń múmkindigi men hal-jaǵdaıy tur. Bul sıfr­larǵa qarap, biz Qazaqstan ekonomıkasynyń áleýeti men deńgeıi 20 eseden astamǵa óskendigin kórip otyrmyz. Má­selen, jýyqtaǵy ótken Úki­met otyrysynda ústimizdegi jyldyń bıýdjettik kórset­kish­teri ósý baǵytyna qaraı qaıta naqtylanǵan kezde Qar­jy mınıstri Bolat Jámishev 2011 jylǵa arnalǵan respýb­lı­ka­lyq bıýdjettiń túsimderi bu­rynǵyǵa qaraǵanda 183,3 mıllıard teńgege arttyry­lyp, jalpy kórsetkish 4 trıl­lıon 439,9 mıllıard teń­ge bolady dep qaıta jospar­lan­ǵan­dy­ǵyn jetkizdi. Elimiz­diń sodan beri qanshalyqty da­myp, qan­daı úlken múm­kindikterge ıe bolǵandyǵyn osy­ǵan qarap-aq baıqaı be­rińiz (Red.).

* * *

OL ON ALTY JASTA EDI...

«17 jeltoqsan – Demokratııalyq jańarý kúni» aıdarymen berilgen osy maqalasyn Armııal Tasymbekov bylaı dep bastapty: «Jeltoqsan qurbany Lázzat Asanova eger tiri bolsa, búginde nebári jıyrma altyǵa ǵana keler edi. О́kinishti-aq. Alaıda Lázzat óziniń az ǵana ǵumyrynda halqynyń adal sút emgen perzenti ekenin dáleldep ótti. ...Munan on jyl buryn ol osy bir shaǵyn tas qapasqa qamalyp, shyǵa almas tuıyqqa, qutyla almas quryqqa kezikkenin sezip, tisi-tisine tımeı dirildep, kóz ilmeı tań atyrdy. Tań ata ortalyq kitaphananyń artyndaǵy tas úńgirden saqtyqpen syrtqa shyqty. Qarasa ózi qatarly 3-4 qyz kelesi bir buryshtaǵy betondar arasynda kózderi jáýdirep, tyǵylyp otyr eken. Sol kúni túni boıy sýyqta, tas úńgirde qamalyp, jasyrynyp shyqqan Almatynyń ár oqý oryndarynda oqıtyn Gúljan, Sara, Farıda, Aqymtaı tań ata jataqhanalaryna asyqty». Maqalada Lázzat Asanovanyń Jeltoqsan oqı­ǵa­syna qatysyp, qalaısha qýǵyn kórgeni baıan­da­lady. Sol tusta óz ortasyndaǵy keıbir adam­dar­dyń onyń is-áreketin túsinbegendigi de aıtylady. Nebári on alty jastaǵy qyz bala suraqqa, tergeýge alynady. «Tergeý isi bir tergeýshiden ekinshi tergeýshige aýysty. Úreı men qorqynysh saǵyn syndyrdy. О́zin ata-anasynyń, ustaz­dary­nyń aldynda zor qylmys jasaǵan sııaqty sezindi. Lázzat KGB men Ishki ister bóliminiń tergeýinde ózin kináli sanap, basyn tasqa da urdy, taýǵa da soqty. Baıaǵy jartas sol jartas... Balalyq, jastyq kúnniń qyzyǵy saǵym bolyp alystap bara jatty. Nebári 16 jas. Lázzat jataqhananyń besinshi qabatyna, balkonǵa shyqty. Tym-tyrys, tylsym dúnıe... Kesh meni mama! Aq sútińdi aqtaı almadym... ...Sol kúni Aqjazyq aýylyna tabytqa salynǵan Lázzattyń denesi jetkizildi. Jeltoqsan oqıǵasynyń áńgimesi aýyl-aýylǵa tarap, jurt dúrligip turǵan kez. Týra sol kúni Qyzylespe aýylyna da bir tabyt keldi. Bul Erbol Sypataevtyń máıiti edi. Eki tabyt ta Almatydan bir kúnde jetkizildi. El arasynda sóz jata ma, bul eki jastyń da Jeltoqsan qurbany ekenin jurt ishteı sezdi», delinipti maqalada. Qyz bala qýǵyn kórip, ábden zapy bolsa kerek. Anasyna jazǵan bir hattyń jolynda «Mama, meni tynysh taptyratyn túri joq» degen sóz bar eken. «E-e, zaman-aı, sodan beri de talaı jyl ótipti. Lázzat Asanova tiri bolsa bıyl 26 jasqa tolar edi. Aqjazyq aýylymnyń armandaı arýy bol­ǵan Lázzat qaryndasym seni bú­gin halyq esine alatyn kún, esimizdesiń» dep aıaq­talypty maqala. ____________________________ Betti ázirlegen  Suńǵat ÁLIPBAI.