Bilekti – birdi, bilimdi myńdy jyǵar

S.Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agrotehnıkalyq ýnıversıteti keshegi keńes dáýirinde aýyl sharýashylyǵy mamandaryn daıarlaýdan 30 tehnıkalyq joǵary oqý orny arasynda altynshy orynda boldy. Qazir jastarǵa sapaly bilim, sanaly tárbıe berýde ózindik orny bar oqý orny. Kelesi jyly bilim ordasy 55  jyldyq tarıhyna aıaq basqaly otyr. Osyǵan oraı, ýnıversıtettiń birinshi prorektory Aıtjan Muhamedjanuly ÁBDIROVTEN bilim oshaǵynyń tynys-tirshiligi jaıynda baıandap berýin ótingen edik. – Aıtjan Muhamedjanuly, jo­ǵa­ry oqý ornynyń dárejesi qashanda ondaǵy oqıtyn jastardyń, eń aldymen, sany­men ólshenip jatýy zańdy qubylys. Osy ýnıversıtette bilim alǵysy k­e­letin­derdiń sany jyldaǵyǵa qara­ǵan­da bıyl erekshe bolǵan kórinedi. Mu­nyń sebebi nede dep oılaısyz? – Bıyl ýnıversıtetke bas-aıaǵy 3000-nan asa stýdent oqýǵa tússe, sonyń 2438-i kúndizgi bólimde bilim alýda. Jospar­lan­ǵan kórsetkishten bul eki ese kóp degen sóz. Aıta keterligi, ásirese, sońǵy jyl­da­ry batys pen shyǵys óńirlerinen, ońtús­tik­ten kelip oqıtyn jastardyń sany arta túsýde. Qa­zirgi naryq jaǵdaıynda ár ata-ana bala­sy­nyń jaqyn jerdegi oqý or­nynda oqýyn qa­laıtyny belgili. Soǵan qaramastan jyl­dan-jylǵa shet aımaqtar­dan jastardyń kóp­tep kele bastaýy, qalaı degenmen de, ýnı­versıtet deńgeıiniń ar­typ kele jat­qan­dyǵyn aıǵaqtaıtyn dá­lel bolyp taby­la­dy. Meniń oıymsha, mu­nyń taǵy bir sebebi – bilim uıasyn jaqsy jaǵynan pash etetin qashanda onyń tú­lekteri. Mysaly, bir ǵana Parlament Má­jilisiniń ózinde bizdiń oqý ornyn tá­mamdaǵan on halyq qalaýlysy, bol­masa oblys ákimderi arasynda eki túle­gi­miz bar eken. Mundaı mysaldy nege maq­ta­nysh sezimmen aıtpasqa. Ekinshiden, pro­fe­s­sorlyq-oqytýshylar quramynyń turaq­ty­lyǵy jumystyń durys atqarylýyna oń yqpalyn tıgizýde. О́tken ǵasyrdyń 70-80-shi jyldarynda qurylǵan ǵylymı mek­tepterdiń negizin saqtap qalǵan elimizdegi birden-bir bilim uıasy bolǵandyqtan, son­daǵy ǵalymdardan bilim alǵan shákirt­ter­diń ózi búginde oqytýshylyq qyzmet atqa­ryp, urpaqtar sabaqtastyǵy dástú­ri­ne beriktik baıqalady. Árıne, Qazaqstan­nyń ózge aımaqtarynan kelip jumys istep jat­qan bilikti mamandar da az emes. – QazATÝ-da negizinen qandaı ma­mandyqtar daıarlanady? – Agrotehnıkalyq dep atalǵanmen, mun­da ekonomıkanyń basqa da túrli sa­lalarynan mamandar daıarlanady. Jastar búginde 37 mamandyq boıynsha oqyty­lý­da. Onyń tek 12-si tikeleı aýyl sharýa­shy­ly­ǵyna qatysty jáne basqa da ma­man­dyq­tar­dan turady. Sebebi, osy atal­ǵan salanyń bári aýyl sharýashylyǵyn áleýmettik-eko­nomıkalyq turǵydan da­my­týda aıtarlyq­taı ról atqaratyny belgili. – Zamanaýı talaptarǵa laıyqty bolý úshin joǵary oqý oryndaryńyzda eki dıplomdyq jobasy júzege asy­ry­lýda eken. Osy boıynsha atqarylyp jatqan jumystarǵa toqtalsańyz. – Bul joba arqyly oqyǵan jastarǵa eki el oqý ornynyń dıplomy qatar tap­syrylady. Munda bizdiń stýdentter eki jyl shet eldegi oqý ornynda bilim alyp, qalǵan eki jylyn osynda oqyp bitiredi. Germa­nııanyń Trızdorf, Vaınshtefan qol­danbaly ǵylymdar ýnıversıtetimen birlese otyryp, qos dıplomdy joba júzege asyryldy. Bizdiń magıstranttar bir jyl osynda bilim alyp, qalǵanyn Ger­manııa ýnıversıtetinde jalǵastyrdy. Árıne, eki eldiń bilim nári­men sýsyn­da­ǵan maman búgingideı eńbek na­ryǵynda úlken sura­nys­qa ıe bolary sózsiz. Endi osyndaı jo­bany Qytaıdyń Shyńjań ag­rarlyq ýnıversıtetimen bıylǵy jyldan bastap qolǵa alyndy. Tórt mamandyq boıynsha ortaq oqý  jobasy daıyndalýda. Bir jyl Shyń­jań ýnıversıtetinde bilim alǵan jas óz elinde oqýyn jalǵastyryp, eki eldiń ko­mıssııasy stýdentterden sy­naq alady. Malaızııa ýnıversıtetimen jý­yrda aǵylshyn tilin úıretý kýrstaryn ashpaqpyz. Taǵy da aıta ketsek, bola­shaq­ta bir joo-nyń ishinde de eki maman­dyq­tan dıplom alýǵa múmkindik bolady. – Shet eldik oqý oryndarymen birlese júzege asyratyn taǵy qandaı josparlar kútip tur? – Munan basqa ýnıversıtet stýdent­ter­diń 20 paıyzynyń bir eldiń joǵary oqý ornynda ýaqytsha bilim alýyn nazar­ǵa al­ǵan. Bul úshin shet eldiń joo-men ózara ke­lisim-shart jasasyp, birtindep júzege asy­ra berýimiz kerek. Qos dıp­lomdyq jobadan onyń aıyrmashylyǵy stýdent oqýy­nyń negizgi bóligin óz elimizde ótkizedi, dıp­lomdy bizden alady. «Bilim berý tý­raly» QR Zańyna sáıkes, stýdentter men oqytý­shy­lardyń akademııa­lyq utqyrly­ǵyn art­tyrýǵa baılanysty bilim alýshy bir nemese birneshe oqý semestri aıasynda Qa­zaq­stannyń nemese ózge shetelder joo-la­rynda oqý daıarlyǵynan ótýge múmkindik alady. Shet elge óz aqshasymen baryp oqy­ǵysy keletin jastar oqý ornyn ózderi tań­daý quqyna ıe. Mundaı  jobalar ne úshin kerek dep oı­laı­tyn shyǵarsyzdar? Bir el­diń ǵana oqý ornynda oqyǵan balaǵa qara­ǵan­d­a basqa memlekettiń bilimin qatar al­yp kelgen jastyń biliktiligi qalaı degenmen de, jo­ǵa­ryraq bolyp kórinetini belgili. Byl­tyrdan bastap bizdiń el Bolon  dek­la­­ra­sııasyna qol qoısa, zamanaýı úrdis qa­zaq­standyq stý­dent­terdiń Eýropa oqý oryn­­darynda bilim alýyna keńinen jol ashyp otyr. Shetelderden bilikti mamandardy kóbirek tartýǵa kóńil bóldik. Ýnıversıtetimizde Qytaı, Reseı, Fransııa, Japonııa, Almanııa elderinen oqytýshylar kelip sabaq beredi. – Bilim men ǵylymdy tyǵyz ush­tastyrý maqsatynda naqty qandaı qadamdar jasalýda? – Jalpy alǵanda ýnıversıtetter aldymen, ǵylym ortalyǵyna aınalýy tıis. Ǵylymmen tek akademııa ǵana aına­ly­sa­dy degen burynǵy uǵym eskirgen. 2020 jylǵa deıingi damý baǵdarlamasy boıyn­sha ýnı­ver­sıtetterdiń 5 paıyzy zertteýlik ýnı­ver­sıtetterdiń mártebesine ıe bo­lýy kerek. Bizdiń de kózdegen maqsatymyz  osy. Sol baǵytta birqatar jumystar at­qary­lýda. Bizdiń ýnıversıtettiń qura­myn­da 5 ǵylymı ortalyq jumys isteýde. Olar óz kúshterimen qarjy taýyp, jumystaryn oıdaǵydaı atqaryp keledi. – Ǵalymdar oılap tapqan jańa jobalardy óndiriske engizý jaǵy qalaı qolǵa alynǵan? – Búginge óndiriske birneshe daıyn ázirlemelerimizdi  usynyp otyrmyz. Ol­ar­dan bir-ekeýin mysalǵa keltiretin bolsam, maldyń brýsellez, týberkýlez aýrý­la­ryn der kezinde anyqtaıtyn jańa tá­sil­di, Sol­tústik Qazaqstannyń tabıǵı jaǵdaıyna beıimdelgen qoılardyń jańa túrin, qara ala sıyrlardyń qazaqstandyq túrin jatqyzý­ǵa bolady. Injener-ǵa­lymdarymyz tuqym sebetin seıalkanyń dándi-daqyldarmen birge tyńaıtqysh­tar­dy bir mezgilde sebetin tehnıkanyń túrin oılap shyǵardy. Búginde ǵalymdardyń eńbegin sheneýnikter emes, ǵalymdardyń ózderi baǵalaıtyn boldy, ıaǵnı konkýrsqa túsken jumysty ulttyq ǵylymı keńestiń músheleri tekseredi, onyń quramynda hal­qymyzǵa tanymal bilikti ǵalymdar bar. Memlekettik sarapta­many arnaıy uıym júrgizedi. Munda da elimizge ǵalymdar ǵana emes, shet elden de bilikti mamandar tartylady. Burynǵydaı barmaq basty, kóz qysty degenge oryn joq. Buryn ǵylym bir-aq jerden qar­jylandyrylyp kelse, qazir onyń úsh birdeı kózi bar. Birinshisi – bazalyq qarjy­landyrý, bul ǵy­ly­mı-zertteý ınstıtýtta­ry men ýnıver­sı­tet­terdiń kommýnaldyq shyǵyndaryna, qural-jabdyq alýǵa jum­salatyn qarjy, ekinshisi – granttyq júıe. Ol boıynsha kez kelgen ǵalym óz jobasyn konkýrsqa joldaı alady. Úshinshisi – memlekettik maqsatty baǵdarlama, onda eli­mizdiń da­mýyna kerekti strategııalyq ma­ńyzdy ǵy­lymı baǵyttar boıynsha jobalar iriktelip alynady. – Kúndelikti qoldanysqa engenderin aıtyp bere alasyz ba? – Bar, árıne, máselen kartopty ósi­rý­diń vırýstyq tehnologııasyn bizdiń ýnı­ver­sı­tet­tiń ǵalymdary oılap tapty. Ol eli­miz­diń kóptegen kartoppen aınalysa­tyn elı­taly sharýashylyqtarynda keńi­nen qolda­ny­lady. Astyqtyń «Kenje­ǵa­lı» degen sorty shyǵarylýda. Búginde bul sort sy­naqtan ótip jatyr. Álginde atap ótkenim­deı, brýsellez, týberkýlezdi anyq­taıtyn ádis mal dárigerlik zerthanalarda qolda­nys­ta. Ǵaryshtyq ǵylymı-zertteý ýnıversıtetimen birge bıdaıdyń der kezinde sebý tehnologııasyn engizdik. Ǵaryshtyq baıla­nys arqyly qaı óńirde qaı daqyldy qaı ýaqytta egý kerektigin, ylǵaldylyǵyn anyq­tap otyramyz. Ǵa­lym­darymyz qyryqqabat jınaıtyn má­shıne oılap tapty. Onyń eksperı­men­taldyq nusqasy shyǵarylyp, synaqtan ótkizilýde, shet elden asyl tu­qymdy maldar ákelinýde. Osy túlikterdiń Qazaqstan jaǵdaıyna beıimdelýin zerttep jatqan jaıymyz bar. Olardy qalaı baptap kútý, aýrýdan aman saqtap qalý ádisteri tý­raly usynystarymyzdy berip jatyrmyz. – Daryndy, ónerli jastarǵa baryn­sha qoldaý kórsetken jón dep bilemiz. Al osyǵan ózińiz qalaı qaraısyz? – Árıne, bul oń kózqaraspen sheshiletin úrdis. Kórkemónerpazdar saıysynda ýnıversıtetimiz birinshi oryndy áli eshkimge berip kórgen emes. Jýrnalıster kýrsy ashylǵan. О́leń jazatyn jastardyń jeke jınaǵy shyǵaryldy. Sheshender kýrsy ash­yldy. Kezinde Shyńǵys Aıtmatov aǵamyz zootehnık bolǵysy kelse, Ol­jas Súleı­menov taý-ken ınjeneri bolýdy oılaǵan eken. Osyndaı talant ıeleriniń bizdiń stýdentterdiń de arasynan shyq­pa­syna kim kepil? Qaladaǵy birde bir mádenı  shara bizdiń ónerpazdardyń qaty­sý­yn­syz ótpeı­di. «Farab» án-bı ansambli Bolgarııada bıyl ótken saıysqa qatysyp, 40 eldiń ishinen birinshi oryndy jeńip qaıtty. Sport salasynda da osyndaı bıik deńgeıge ıemiz. Basketboldan erler já­ne áıelder koman­dasy elimizdiń birneshe dúrkin chempıon­dary. Talantty, ulttyq qurama sapynda óner kórsetetin bylǵary qolǵap sheberlerimiz óz aldyna bir tóbe. – Túlekterińizden ózi oqyp bitirgen bilim uıasyna atbasyn buryp turatyn­dar kóp pe? – Ýnıversıtette «Túlekter» klýby bar. Oǵan elge tanymal birtalaı azamattar mú­­she. Olar kópbalaly otbasynan shyqqan jas­tarǵa, basqa da otbasylyq jaǵdaıy nashar stýdentterge qarjylaı kómek qolyn sozyp otyrady. Jalpy, mundaı dástúr shet elde keńinen taraǵan. Olar ózderiniń bilim alǵan oshaqtaryna jataqhana, oqý ǵımarat­ta­ryn sa­lyp berip jatady. Bizde de os­yn­daı qa­ıy­rymdy ister kórinis tabatynyna senemin. – 2011-2015 jylǵy baǵdarlamaǵa saı aldaǵy bes jylda atqarylatyn ju­mys jospary týraly aıtyp berseńiz. – Eń basty maqsat – agroónerkásip sala­syna mamandar daıarlaıtyn ınnovası­ıa­lyq ýnıversıtet bolý, ǵylymnyń zamanaýı je­tis­tikteriniń negizinde mamandardy ǵylym men bilimdi, óndiristi ushtastyra otyryp daıarlaý. Maqsatqa jetý úshin birinshiden mamandarymyzdy halyqaralyq standarttar boıynsha akkredıtasııadan ótkizýimiz kerek. Ýnıversıtet ulttyq sı­pa­tyna tolyq ıe bolyp otyr, endi halyqaralyq talaptar boıynsha synnan ótý maqsat. Keleshekte bizdiń ýnıversıtet­ti bitirgen stýdentterdiń dıplomy bas­qa elderde de jaramdy bolatyn kún alys emes ekenine senemin. Ekinshiden, aldaǵy jyl­dary oqý jospary, baǵdarlamalar ju­mys berýshilermen birge ázirlenedi. Shy­nyn aıtsaq, qazir oqý orny men óndiristiń arasynda qarym-qatynas joqtyń qasy nemese tómen deńgeıde. – Oqý jospary men baǵdarlamalar jumys berýshilermen birge ázirlenedi degen sóz ras pa? – Pánderdiń bárin 100 paıyz dep alsaq, sonyń 30 paıyzy mindetti pánder bolyp sanalady. Biz stýdentterge maman­dyǵyna baılanysty qandaı pándi oqý­la­ry kerektigin aıtamyz. Mysaly, keleshekte bireý kók­ónis ósirýmen, endi biri bıdaımen shuǵyl­da­namyn deýi múmkin, soǵan baılanysty pán­derdi ózi tańdap oqıdy. Tańdamaly pánder ár ýnıversıtette ár túrli bolyp keledi. Muny jumys berýshimen aqyldasa otyryp anyqtaımyz. Tańdamaly pánderdiń alatyn úlesi bakalavrıatta 70, magıstratýrada 80, doktorantýrada 90 paıyzǵa deıin jetedi. – Ýnıversıtettiń damý baǵdarlama­sy­nyń kózdep otyrǵan basty maqsaty ne?

– Maqsatymyz – aıqyn, ýnıversı­teti­mizdiń zertteýlik mártebesine ıe bolýy. Oǵan ǵylymı áleýetimiz ábden jetedi dep oılaımyn. Oǵan jetý úshin basynda aıt­qanymdaı, ýnıversıtettiń quramynda ǵy­lymı-zertteý ortalyqtary bolýy kerek. Stýdentterge bilimdi osy ortalyqtyń negizinde berýge tıispiz. Bilimdi ǵylym ar­qy­ly berý ustanymyn iske asyrýymyz ke­rek. Sonymen qatar, mańyzdy sala – oqý úrdisi men  óndiris arasynda tyǵyz baılanys ornatý. О́ıtkeni, óndiriske engizilip jatqan jańa ınnovasııalyq jańa­lyq­tardan oqý júıesi kesheýildep qalmaý kerek. Sonda ǵana beriletin bilim baǵdar­la­malary da óndiristiń talaptaryna sáı­kes óz júıesin jetildirip otyrady.  «Kelisip pishken ton kelte bol­maı­dy» demekshi, bolashaq maman daıarlaı­tyn mekeme men jumys berýshi mekeme ara­synda os­yndaı sabaqtastyq bol­ǵan­da ǵana El­ba­symyz júktegen talaptar­dyń údesinen shyǵa alamyz. Qazirgi baǵytymyz osy.

Áńgimelesken Qarashash TOQSANBAI.