– Elmıra Serikbaıqyzy, eń aldymen oraza uǵymyna túsinik berseńiz?
– Oraza arab tilinde «saým» dep atalady. Saým sóziniń tildik maǵynasy barlyq nárseden tyıylý degen uǵymdy berse, sharıǵattaǵy maǵynasy – tań atqannan kún batqanǵa deıin oraza nıetimen iship-jeýden jáne tósek qatynasynan tyıylý degendi bildiredi.
– Dinimizde orazanyń úkimi qandaı?
– Ramazan aıyndaǵy oraza balıǵatqa jetken árbir er men áıel musylmanǵa paryz. Namaz sııaqty ol da jekeleı paryz etilgen ǵıbadat bolǵandyqtan bireý úshin bireý oraza tuta almaıdy. Alla Taǵala Quran Kárimde «Baqara» súresiniń 183-aıatynda: «Ýa, ıman keltirgender! Senderden burynǵy úmmetterge oraza paryz etilgendeı, senderge de paryz etildi. Bálkim saqtanarsyńdar. Sanaýly kúnderde», – degen.
– Orazanyń nıeti men ýaqyty jaıly aıtsańyz?
– Nıetsiz oraza durys bolmaıdy. Kez kelgen orazany tutýdan buryn júrekpen nıet etilýi tıis. Ábý Hanıfa mazhaby boıynsha Ramazan aıynyń basynda nıet etý sol qasıetti aı úshin jetkilikti bolyp eseptelinedi, qalasa kúndelikti nıet etýge de bolady. Eshqandaı nıetsiz kúni boıy ash júrý orazaǵa jatpaıdy. Al orazanyń ýaqytyna kelsek, səresi tań namazynyń ýaqytyna deıin bolady da, aqsham namazynyń ýaqytynda aýyz ashylady.
– Ramazan aıynda oraza tutpaýǵa ruqsat etilgen sebepter qandaı?
– Tek tómendegideı sharıǵı sebepter bolǵanda ǵana oraza tutpaýǵa bolady:
- Aýyrýynyń aıyǵýynan úmit joq, únemi dári nemese ýkolǵa súıenetin, oraza ustasa densaýlyǵyna zııan keletin naýqastar,
- Oraza tutýǵa ál-qýaty jetpeıtin qart kisiler.
Alaıda, orazanyń saýabyn alý úshin fıdııa tóleýi tıis. Fıdııa deni saý adamǵa júrmeıdi.
– Fıdııa degen ne?
– Quranda Alla Taǵala «Baqara» súresiniń 184-aıatynda: «bir miskinniń tamaǵyn bersin» degen. Iаǵnı, fıdııa degenimiz bir kedeıdi otyz kún tańda jáne keshke tamaqtandyrý nemese alpys kedeıdi bir kún tańerteń, ıakı keshke tamaqtandyrý. Ony aqshalaı da berýge de bolady. Onyń mólsherin ár eldiń múftııaty naryqqa baılanysty belgileıdi. Fıdııa berýge shamasy kelmegen kisi Alladan keshirim tileıdi.
– Al, qandaı jaǵdaıda oraza ustaýǵa ruqsat joq?
– Etekkiri kelgen (haıyz) jáne bosanǵannan keıin qan kórgen áıel (nıfas) oraza tutpaıdy. Biraq, sol kúnderiniń qazasyn mindetti túrde óteıdi.
– Orazany taǵy qaı kezde qaza qylýǵa bolady?
– Alla Taǵala Quran Kárimde «Baqara» súresiniń 185-aıatynda: «senderde kim Oraza aıynda bolsa oraza ustasyn, al, bireý naýqas ne saparda bolsa basqa kúnderde sanyn toltyryp oraza tutsyn» degen. Mashaqatty sapardaǵy jolaýshy jáne naýqastanǵan musylman orazasyn qaza qyla alady. Sondaı-aq, júkti nemese emizýli balasy bar áıel óziniń jáne balasynyń dansaýlyǵynan qaýiptense oraza tutpaýyna ruqsat. Alaıda, bulardyń barlyǵyna qazasyn óteý paryz.
– Oraza qaı kezde buzylady?
– Jyn tıse, talyp qalsa oraza buzylady. Sondaı-aq, səresi men aýyzashar ýaqytyn shatastyrsa, dəret alyp nemese jýynyp jatqanda muryn, aýyz, qulaqqa baıqaýsyzda sý kirse, qulaǵyna dəri tamyzsa, ýkol saldyrsa, tósek qatynasyna tússe tutqan orazasy buzylady. Bundaı jaǵdaılarda tek kúnge kún qazasyn tutady. Al, bulardyń orazany buzatynyn bile tura istese jazasyn óteıdi.
Tósek qatynasy jaıynda tolyqtap aıtyp ótetin bir másele bar. Keı kisiler Ramazan boıy jynystyq qatynastan shektelý kerek eken dep oılap, sol úshin oraza tutýdan bas tartyp jatady eken. Bul jaıynda Jaratýshy Iemiz Quranda «Baqara» súresiniń 187-aıatynda bylaı deıdi: «Orazanyń túninde əıelderińe jaqyndasý sender úshin ruqsat etildi. Olar senderge, sender olarǵa kıimsińder...».
– Jaza qalaı óteledi?
– Orazany ádeıi buzý kaffarat dep atalady. Ol úlken kúná. Ramazannan keıin sol bir kúnine 60 kún oraza tutýy tıis.
– Umytyp iship, jegen kisiniń orazasy buzyla ma?
– Iá, buzylady. Umytyp iship jegen kisi oraza ekenin esine túsire salysymen aýzyn shaıyp, Ramazannyń qurmeti úshin orazasyn sońyna deıin jalǵasytrýy tıis. Keıin bir kún qazasyn óteıdi. Al, esine túskennen keıin de jalǵasty iship, jegen kisi sol bir kún úshin eki aı kaffarat orazasyn tutýy paryz.
– Qatty shóldegen adam sýmen aýzyn shaısa bola ma?
– Bolady. Sýdyń tamaqqa ketýinen saq bolý kerek.
– Orazany buzbaıtyn jaǵdaılar qaısy?
– Qajettilikke baılanysty, ıaǵnı aýyrý sebebimen nemese shuǵyl qan qajet bolǵan jaǵdaıda qan aldyrý, aýzy tolmaı qusý, salqyndaý úshin jýyný, saqal-murtyn maılaý, aýzyn shaıý, tisin mısýakpen tazalaý orazany buzbaıdy.
– Túkirik, silekeı jutýǵa bola ma?
– Iá, bolady. Musylman úshin kez kelgen jerge túkirý ədepsizdik. Al aýyzda ər sət saıyn bólinetin silekeıdi jutý orazany buzbaıdy. Alaıda silekeıdi aýyzǵa jınap, kóp mólshermen jutýǵa bolmaıdy.
– Aýyz bekitken kisiler bet súıisip amandasýdan bas tartyp jaqtady. Betten súıý orazany buza ma?
– Jaqyndaryn, nekeli jaryn, balasyn súıgennen oraza buzylmaıdy. Tek erli-zaıyptylar sezimge erik bermeýi tıis.
– Səresige uıyqtap qalǵan adam ne isteıdi?
– Səresige uıyqtap qalǵan kisi sol kúngi orazasyn jalǵastyrady. О́ıtkeni oraza bastalǵanda Ramazan aıyna tolyq nıet etiletindikten sol kúngi orazasy qabyl bolady. Alaıda, budan səresini ishpeı, ramazan aıy alǵash bastalǵan kúni bir aıǵa nıet etse jetkilikti eken ǵoı degen qate túsinik týyndamaýy kerek. Paıǵambarymyzdyń (s.ǵ.s.): «səreside bereke bar, bir jutym sý bolsa da nıet etip, aýyz bekitińder» degen sózi bar. Sol úshin jatar kezde nıet etip, duǵa jasap jatýy jáne sáresige turýy tıis.
– Namaz oqymaǵan kisiniń orazasy qabyl bolmaıdy deý durys pa?
– Olaı kesip aıtýǵa bolmaıdy. О́ıtkeni ekeýi eki bólek ǵıbadat. Biraq, namazsyz orazanyń saýaby kemýi múmkin.
– Tamaqtyń dámin kórýge bola ma?
– Tamaqtyń tuzyn tekserý úshin tiliniń ushymen kórip, túkirip, aýzyn shaıyp tastaýy tıis. Astyń dámi tamaǵynyń ar jaǵyna ketse orazasy buzylady.
– Ǵaıbat, ótirik, boqtyq sóz aıtsa, ursyssa, qatty ashýlansa oraza buzyla ma?
– Oraza odan buzylmaıdy. Biraq, saýaby kemıdi. Oraza tek ashtyq qana emes, rýhanı da qulshylyq. Sondyqtan, barlyq nápsini tyııý kerek. Osy jerde orazanyń súnnetteri men ádebin aıta ketken jón. Aýyz bekitken kisi bir jutym sý bolsa da sáreside turyp ishý; kún batqan soń, namazdan buryn dereý aýyzdy ashý; aýyzashar kezde duǵa jasaý, Paıǵambarymyz (s.ǵ.s.) aýyzashar kezindegi duǵa keri qaıtarylmaıtynyn aıtqan; oraza ustaǵandardy bir qurmamen, sýmen bolsyn aýyz ashtyrý, aýyzashar berý, tipti meshitte jınalǵan jamaǵattyń birnesheýiniń bolsyn sýyn daıyndap aparyp berse de úlken saýapqa ıe bolady. Sondaı-aq, til men basqa aǵzalardy kúnádan saqtaý, ilim úırený, Quran Kárimdi kóp oqý, kóp salaýat aıtý, sáresi men aýyzasharda qomaǵaılanbaý, ıqtıkafqa kirý (saýap alý maqsatymen meshitte túnep qulshylyq jasaý) saýapqa bóleıtin amaldar.
– Aýyz bekitpegen, biraq oraza tutqandarǵa aýyzashar bergen kisi oraza ustaǵandaı saýapqa ıe bolady degen ras pa?
– Ondaı uǵym qate. Aýyzashar berý óz aldyna saýapty is. Qaıtalap aıtamyn, Islamdaǵy bes paryzdyń biri oraza ár musylmanǵa jekeleı paryz. Aqyret kúni odan mindetti túrde jekeleı suralady.
– Oraza aıynda ǵana beriletin bitir sadaqasynyń mən-mańyzyna toqtalsańyz.
– Bitir sadaqasyn berý – ýəjip. Bitir sadaqasy ramazan aıyndaǵy qate-kemshilikterdi jýý maqsatynda jəne óziniń tazalyǵy úshin beriledi. Ol ramazan aıynyń sońǵy kúnderimen qosa aıttyń birinshi kúnine deıin berilýi tıis. Bitir sadaqasynyń mólsherin ár eldiń múftııaty belgilep otyrady.
– Taraýyq namazy qalaı oqylady?
– Ramazan aıynda taraýyq namazyn oqý – bekitilgen súnnet. Ábý Hanıfa mazhaby boıynsha taraýyq namazy 20 rakaǵat oqylady. Er kisilerdiń meshitke baryp oqýy úıde oqyǵannan áldeqaıda saýapty. Áıelderge úıde oqyǵan abzal. Taraýyqty orazany tutqan da, tutpaǵan da oqysa saýapqa keneledi.
Ramazan orazasy – paryz oraza
– Islamda orazanyń neshe túri bar?
– Orazanyń paryz, ýájip, súnnet, mustahap, mándúp, mákrúh sııaqty 6 túri bar.
– Jeke-jeke toqtalsańyz.
– Paryz oraza balıǵatqa jetken árbir er men áıel musylmanǵa jekeleı paryz etilgen ǵıbadat. Oǵan Ramazan aıyndaǵy oraza jáne onyń qazasy men kaffarat (jaza) orazasy jatady. Ol eshýaqytta musylmannyń moınynan túspeıdi jáne aqyret kúni mindetti túrde jekeleı suralady.
Belgili bir ýaqytta nemese kez-kelgen bir kúni tutamyn dep Allaǵa názir (sert) etip tutqan oraza ýájip orazaǵa jatady. Onyń qazasyn óteý de ýájip bolady.
Paryz ben ýájipten basqa orazanyń barlyǵy nápil oraza bolyp eseptelinedi. Joǵaryda aıtqan súnnet, mustahap, mándúp orazalardy osy nápil orazaǵa jatqyzamyz. Nápil orazaǵa Dáýit Paıǵambardyń kúnara tutqan orazasy, Paıǵambarymyz Muhammedtyń (s.ǵ.s.) dúısenbi jáne beısenbi kúni tutqan orazasy jáne ár aıdyń 13, 14, 15-kúnderi tutylatyn oraza; qajylyqta bolmaǵan musylman tutatyn Arafa kúngi oraza; Shaǵban aıyndaǵy oraza jatady. Sondaı-aq, muharram aıynyń 9,10,11-kúnderi tutylatyn oraza. Ashýra kúniniń bul orazasyn úsh kún tolyq ustamaǵan jaǵdaıda ıahýdılerge uqsamaý úshin muharram aıynyń toǵyzy, ony nemese ony, on biri eki kún tutqan durys. Bulardan bólek, Ramazan aıy bitkennen keıingi sháýýál aıyndaǵy 6 kúndik oraza. Bul orazany sol aıdyń ishinde qalaǵan kúnderinde ustaýyna nemese úzbeı 6 kún tutýǵa bolady. Biraq oraza aıt aıaqtalysymen dereý jalǵastyryp tutqan abzal. Qaza, názir, t.b. orazalardy osy kúnderde tutsa da sol saýapty ala alady. Paıǵambarymyz (s.ǵ.s.): «Kimde-kim Ramazandy orazamen ótkizip, budan keıingi sháýýál aıynda alty kún oraza ustasa, jyl boıy oraza tutqanmen birdeı» degen.
– Ramazan aıynyń orazasyn tutpastan sháýýál aıyndaǵy 6 kún orazany ǵana tutqan kisi Paıǵambarymyz (s.ǵ.s.) aıtqandaı bir jyl boıy oraza tutqandaı saýapqa ıe bola ala ma?
– Alla Taǵala Quranda «Ánǵam» súresiniń 161-aıatynda bylaı deıdi: «Kimde-kim bir jaqsylyq jasasa, oǵan onyń on ese qarymy beriledi». Ǵalymdar sháýýál aıyndaǵy alty kún orazanyń bir jyldyq saýabyn osy aıatpen baılanystyrady. Ramazan aıyndaǵy otyz kún men sháýýál aıyndaǵy alty kún qosylǵanda, otyz alty kún bolady. Bul san on esege kóbeıtilse, úsh júz alpys kúndi quraıdy. Ramazan orazasyn ustamaǵan adamdarǵa da sháýýal orazasyn ustaýyna bolady. Alaıda, olar Paıǵambarymyz (s.ǵ.s.) súıinshilegen bir jyldyq orazanyń saýabyn ala almaıdy. О́ıtkeni Ramazan orazasy – paryz. Al, sháýýál aıynyń orazasy nápil orazaǵa jatady. Ony Oraza aıtynyń ekinshi kúninen bastap ustaýǵa bolady. Biraq, Ramazan orazasynyń qazasy bar kisi qaryzyn ótegen soń ǵana sháýýál aıynyń orazasyn tutqany durys.
– Al, mákrúh oraza degenimiz ne?
– «Mákrúh» sózi jaǵymsyz degen maǵynany bildiredi. Iаǵnı, mákrúh amaldy istegen kisi kúná arqalaıdy. Mákrúh oraza tahrıman jáne tánzıhan bolyp ekige bólinedi. Oraza aıtynyń birinshi kúni, qurban aıttyń tórt kúni jáne zulhıjja aıynyń 11, 12, 13-kúnderi oraza tutýǵa tyıym salynǵan. Iаǵnı bul kúnderi aýyz bekitý mákrúh tahrıman orazaǵa jatady. Al, ashýra kúni bir kún ǵana oraza tutý, búgingi kúnniń orazasyn ekinshi kúnge aýyz ashpastan jalǵastyrý, tek senbi nemese jeksenbi kúni ǵana oraza ustaý tánzıhan mákrúh oraza bolady. Sapar qıyndyǵyna qaramastan oraza tutqan jolaýshynyń jáne kúıeýiniń ruqsatynsyz nápil oraza tutqan áıel kisiniń orasazy da mákrúh orazaǵa jatady. Sondaı-aq, qajylardyń álsirep qalmaýy úshin tárýııa jáne arafa kúni oraza ustaý mákrúh etilgen.
– Tek senbi nemese jeksenbi kúni ǵana oraza ustaý musylmandarǵa ne úshin mákrúh etilgen?
– О́ıtkeni ıahýdıler tek senbi kúni, al hrıstıandar jeksenbi kúni ǵana oraza ustaıdy. Musylmandardyń solarǵa uqsamaýy úshin tek bul kunderi oraza tutý mákrúh etilgen. Biraq, jalǵastyryp ustap kele jatqan qaza nemese ýájip, nápil orazalar bul kúnge sáıkes kelgen jaǵdaıda tutýyna bolady.
– Qasıetti Ramazan aıy barsha musylmanǵa múbárak bolsyn! Áńgimeńizge rahmet!
– Ámın! Jasaǵan amaldarymyz ben izgi nıetterimizdi Alla Taǵala qabyl etkeı! Elimiz aman, jurtymyz tynysh, táýelsizdigimiz baıandy bolǵaı!
Suhbattasqan Maıgúl SULTAN,
«Egemen Qazaqstan»
