Táýelsizdik shejiresi. «Egemen Qazaqstan». 1998 jyl. Sársenbi, 16 jeltoqsan.

JASAI BER, TÁÝELSIZ QAZAQSTAN!

«Egemen Qazaqstan» ga­zetiniń osydan 13 jyl burynǵy 16 jeltoqsandaǵy merekelik nómiri Asta­na­daǵy Kongress-holda res­pýb­lıkanyń Táýelsizdik kú­nine arnalǵan saltanatty májilistegi el Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń jo­ǵarydaǵydaı taqyryp­pen jasalǵan baıan­da­ma­sy­men ashylypty. «Erteń – Ulystyń Uly kúni, Qazaqstan halqynyń aıryqsha ardaqty toıy, memleketimizdiń eń mereıli merekesi. Erteń – bizdiń táýelsizdik alǵan kúnimiz. Tarıhta ketken esemiz eselenip qaıtqan kún, halqymyzdyń aldynan azat­tyqtyń aq tańy qaıta atyp, ısi alashtyń balasy bir-birine qutty bolsyn aıtqan kún» dep bastapty baıandamasyn Memleket basshysy. «Táýelsizdigimizge jeti jyl toldy. «Jeti» sany jer betindegi talaı halyqtyń uǵymyndaǵy bó­lekshe san. Jeti atasyn jatqa aı­tatyn, jeti ataǵa deıin qan ara­lastyrmaıtyn, jeti yqylymnyń syryna zer salyp, jeti qat aspan­ǵa qaraıtyn, jeti qazynany qas­terleıtin, azamaty ómirden ozsa jetisin atap, jeti nan qudaıy beretin, jeti jurtpen jalǵassa mu­ra­tyna jetetin bizdiń qazaq úshin «jeti» degen uǵym tipti de qa­sıetti. Sol jetige jetken Uly merekemiz qutty bolsyn, halaıyq!» degen Elbasy jeti sanyna erekshe mán beretin halqymyzdyń dástúr­lerine tereńdeı bara otyryp, el táýelsizdiginiń jeti jylyndaǵy júzege asqan jumystarǵa jan-jaqty toqtalyp ótken. Alǵash­qyda bizdiń bir-birine uqsamaıtyn san-salaly máselelerdi bir mezgilde sheshýimizge týra kelgendigin, Memlekettilikti ornatý, ekonomı­ka­ny reformalaý, múlde jańa dú­nıetanymdy qalyptastyrý qajet bolǵandyǵyn, bizdiń barlyq kúsh-jigerimizdiń elimiz úshin sapalyq turǵydan jańa naryqtyq qaty­nas­taryn osy zamanǵy júıesin qurýǵa, ekonomıkamyzdyń qýatty jekemenshik sektoryn damytýǵa baǵyttalǵandyǵyn atap kórsetedi. «1993 jyldyń kúzinde ulttyq teńgemizdi engizýimiz táýelsiz qar­jy-nesıe júıemizdiń irgesin qa­laý­ǵa múmkindik berdi. Elimizge ka­pıtal tartý úshin barynsha qo­laı­ly ınvestısııalyq ahýal tý­ǵy­zý­ǵa umtylyp otyrmyz. Bul ba­ǵyt­ta da biz edáýir ilgeri jyl­jy­dyq. Atap aıtqanda, ınvestorlar qyzmetiniń zańdyq jáne normatıvtik bazasy ázirlendi, baǵaly qaǵazdar naryǵynyń ınfraqury­ly­my qalyptasty, Investısııalar jónindegi memlekettik komıtet quryldy. 1997 jyldyń ózinde ınvestısııalyq salymdardyń ósi­mi 11 prosentten asyp tústi. Al 1993-1992 jyldar aralyǵyndaǵy kezeńde 6,6 mıllıard dollardan astam tikeleı shetel ınvestısııalary tartyldy... Júrgizilgen eko­no­mıkalyq reformalar nátı­je­sin­de tutyný naryǵyn molyq­ty­rý­ǵa qol jetkizdik. Aıtalyq, bı­ylǵy qańtar-qazan aılary ara­ly­ǵyn­da bólshek saýdadaǵy taýar aı­na­lymy ótken jylǵy osyndaı kezeńmen salystyrǵanda 120 prosentke jýyq ósti», deıdi Prezıdent. Prezıdent dál osy jyly aýyldaǵy otandyq taýar óndirý­shi­lerdi qoldaý maqsatynda memleket ádil baǵasyna 1 mıllıon tonnaǵa deıin astyq satyp alý úshin qarajat bólgendigin, mundaı tájirıbeni aldaǵy jyldarda qol­dana beretindigimizdi aıtady. Osydan kórinip otyr­ǵan­daı, «Azyq-túlik kelisim-shart kor­porasııasy» AQ ar­qy­ly dı­qan­dardy qoldaý maq­sa­tynda olardan memlekettik qor­ǵa astyq satyp alý isi dál osy jyldan bastaý alǵan. Qazir onyń kólemi 2,5-3 mıllıon tonnaǵa deıin jetip júrse, bıylǵy jyly 5 mıllıon tonnaǵa deıin dep mejelengendigi belgili (red.). Odan ári Respýblıka basshysy memlekettik saıasattyń mańyzdy baǵyttarynyń biri – áleýmettik saladaǵy isterge toqtalǵan. Áleý­mettik muqtajdyqqa jyl saıyn jalpy ishki ónimniń shamamen 15 prosenti nemese memlekettik bıýd­jettiń barlyq shyǵystarynyń 50 prosentten astamy jumsalatyn­dy­ǵyn aıtqan. «Qazirgi kezde zeı­netaqy, sondaı-aq muǵalimder men dárigerlerdiń jalaqysy boıynsha bereshek negizinen óteldi. Elimiz qysty jylý men elektri bar jaǵ­daıda qarsy alyp otyr», deıdi. Azamattarǵa shaǵyn nesıe berý isi qolǵa alynyp, oǵan 9 myń adam­nyń ıe bolǵandyǵyn, kelesi jyl­dan bastap qoǵamdyq jumystarǵa 80 myń jumyssyz adamdy tartý kózdelip otyrǵandyǵyn aıtady. Prezıdent kelesi jyly Astana qurylysy jańa qarqynǵa ıe bolatyndyǵyn, Astananyń aýy­sýy kóptegen qazaqstandyqtardy jumyspen qamtý máselesin sheshýge járdemdesetindigin, bir jyl­dyń ishinde munda 12 myńdaı ju­mys orny qurylǵandyǵyn málim­degen. 1998 jyl – Halyq birligi men ulttyq tarıh jyly dep jarııa­lanypty. Osyǵan baılanysty elimizde kóptegen jumystar júrgi­zil­gen. Halqymyzdyń tarıhy jı­naqtala bastaǵan, kóptegen oblys ortalyqtarynda ǵylymı-praktı­ka­lyq konferensııalar uıymdas­ty­rylǵan. «Qazaqstan muraǵat­ta­ry jazyqsyz qýǵyndalǵan azamattar haqyndaǵy tarıhı ádilet­tilikti qalpyna keltirý isimen shuǵyldaný ústinde. Búgingi kúnge deıin qýǵyn-súrgin jyldary japa shekken 17 myńdaı azamat pen eriksiz qonys aýdarylǵan 200 myńdaı adam aqtalyp otyr», deıdi Prezıdent osy oraıda. Sóziniń qorytyndysyna taman Memleket basshysy halqymyzdyń aldynda turǵan qıyndyqtyń kóp ekendigin, shelimegen máselelerdiń de jetkilikti ekendigin aıta kele, «Biraq biz olardy jasyrmaımyz. Solardy sheshý jolynda kún demeı, tún demeı eńbek etýdemiz... Bizdiń armanymyz – erkin de táýelsiz Qazaqstannyń dáýletti de sáýletti elge tezirek aınalýy. Sol jolda elim degen, jerim degen ár bir qazaqstandyq boıyndaǵy bar kúsh-jigerin, bilimi men biligin aıamaı jumsaıtyndyǵyna senemiz. Osy qaıyrly jolǵa birge túseıik, baýyrlarym. Táýelsiz Qazaqstan máńgi jasasyn!» dep uran tastapty.

* * *

OTANNYŃ JOǴARY NAGRADALARY

Osyndaı taqyryppen berilgen QazAAG-tiń bul habarynda Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń jeltoqsannyń 11-i kúngi Jarlyǵymen Respýblıkaǵa sińirgen eńbegi jáne qoǵam ómiriniń tıisti salalaryndaǵy jemisti qyzmeti úshin bir top qyzmetkerlerdiń memlekettik nagradalarmen marapat­tal­ǵan­dyǵy habarlanypty. Solardyń ishinde «Pa­rasat» ordenimen – Á.­Mar­­ǵulan atyndaǵy Arheologııa ınstıtý­ty­nyń bas ǵylymı qyz­metkeri Kemel Aqyshuly Aqyshev, Qur­manǵazy atyndaǵy Alma­ty memlekettik konser­va­to­rııa­sy­nyń kafedra meń­ge­rýshisi Qarshymbaı Ahmedııarov, Qazaqstan Res­pýblıkasy Ulttyq bıotehnologııa ortalyǵy bas dırektorynyń birinshi oryn­ba­sa­ry, ǵylymı jetekshisi Mu­rat­bek Qarabaev, Qazaq kóz aýrý­la­ry ǵylymı-zertteý ınstı­tý­ty­nyń dırektory Janar Ǵa­bı­den­qyzy Mustafına, Almaty ob­lysynyń Talǵar aýda­nyn­daǵy «Almaty» asyl tuqymdy mal zaýyty» aýylsharýashylyq kooperatıvi basqarmasynyń tór­aǵasy Anatolıı Ivanovıch Smy­kov, sýretshi, Qazaq memlekettik kórkemóner akademııasynyń kafedra meńgerýshisi Qanafııa Temirbolatuly Teljanov, sýretshi (Almaty qalasy) Gúlfaırýs Mansurqyzy Ysmaıylova nag­radtalǵan. Sondaı-aq, «Dostyq» ordenimen – Iý.Gagarın atyndaǵy Reseı memlekettik ǵaryshkerler­di daıarlaý, ǵylymı-zertteý sy­naq ortalyǵy bastyǵynyń oryn­basary Iýrıı Nıkolaevıch Glazkov, S.Asfendııarov atyn­daǵy Qazaq memlekettik medısına ýnıversıtetiniń dosenti Tofık Ashımogly Kýrdaev, Tatarstan Respýblıkasy memlekettik sım­fo­nııalyq orkestriniń bas dı­rı­jeri jáne kórkemdik jetekshisi Fýat Shákiruly Man­surov, «Qur­met» ordenimen – A.Baı­tursynuly atyndaǵy Qazaq til bilimi ǵylymı-zertteý ıns­tı­týtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri О́mirzaq Aıtbaıuly jáne bas­qalar marapattalynypty.

* * *

JAŃA ǴASYRǴA DA ÝRAN KEREK BOLADY

QazAAG-tiń bul habarynda jeltoqsannyń 15-i kúni Premer-Mınıstr Nurlan Balǵynbaevtyń tóraǵalyq etýimen Úkimettiń kezekti májilisi bolyp ótkendigi aıtylady. Májiliste «Úlbi metallýrgııa zaýyty» ashyq tur­pattaǵy aksıonerlik qoǵamyn qarjylyq daǵdarystan shyǵarý jónindegi tujyrymdamanyń jobasy talqylanady. «Negizinen atom energetıkasyna qajetti ýran shy­ǵarýmen aınalysatyn atalmysh kásiporynnyń sońǵy jyldary ekonomıkalyq jaǵdaıy kúrt tómendep ketkeni ras. Munyń obektıvtik te, sýbektıvtik te sebepteri bar. 80-jyldardyń bas kezimen salystyrǵanda ýran­nyń álemdik rynoktaǵy baǵasy 5 ese azaıyp ketti. Áli úsh-tórt jylǵa deıin álemdik rynokta suranystan góri usynys basym bolyp qala bermek. Alaıda 2005 jylǵa qaraı ýrannyń baǵasy qaıta kóteriledi dep kútilýde. О́ıtkeni, dál qazir dúnıejúzindegi ýran rýdnıkteriniń sany 10 ese azaıdy. Al kelesi ǵasyrdyń 5 jylyna deıin qoımalyq ónim taýsylmaq. Mine, osy jaǵdaıda Qazaqstan ýran óndirisimen qaı turǵyda aınalysýy kerek? Májiliste osy másele tóńireginde egjeı-tegjeıli sóz bolyp, kásiporyndy ekonomıkalyq jáne qarjylyq tyǵyryqtan alyp shyǵýmen qatar, perspektıvalyq problemalardy da sheshýdiń joldary jan-jaqty qarastyryldy» delinipti habarda.

* * *

«ELIMAILAP» О́TKEN О́MIR»

Osyndaı taqyryppen sheteldegi qazaqtar tarıhyn zertteýshi ǵalym, uzaq jyldar «Azattyq» radıosynyń qazaq redaksııasyn basqarǵan jazý­shy-jýrnalıst Hasen Oral­taıdyń osy attas kitabynan úzindi berilgen. Kitaptyń «Qy­zyl­ózen óńiri» degen ta­raýynan berilgen úzindi bylaı dep bastalypty: «Qytaı qol astyndaǵy Shy­ǵys Túrkistan ólkesi qazaq­tarynyń ult-azattyq kúres ta­rıhynda Erenqabyrǵa taýynan batsaý alyp aǵatyn Qyzyl ózenniń belgili tarıhı orny bar. Bul óńir ákimshilik turǵy­synan buryn Manas aýdanyna qaraıtyn. Keıin Saýan aýda­nyna qosyldy. Ol baty­syn­daǵy Qorqys, shyǵysyndaǵy Manas ózenderimen salystyrǵanda shaǵyn ǵana ózen. Biraq strategııalyq turǵydan alǵanda, ol óńirde munyń mańyzy zor». Osylaı deı kele kitap avtory 1936 jyly Qyzylózende Júnis qajynyń basshylyǵymen jasyryn túrde «Ultty qorǵaý uıymy» quryl­ǵandyǵyn, Júnis qajyǵa orynbasar bolyp Qa­lıbek Raıymbekuly bekitilgendigin jazady. Sol jasyryn uıymnyń yqpalymen eldiń bir bóligi joldy biletin Jantas Omar sopynyń ba­s­taýymen Qarashary aımaǵyn basyp ótip, Taklamakan shó­linen, Gımalaı taýynan asyp, Úndistanǵa jetýdi jos­par­lapty. Sapar 1938 jyly júzege asyrylmaq bolady. «Júnis qajynyń jaqyn týystary kóshý isine qar­sy­lyq baıqatty. Nemereles aǵa­sy Ojaýbaı jáne bala­lary, son­daı-aq qudasy Myr­za­­baı­lar­dyń kóshke kedergilik etý josparyn jasa­ǵan­dyǵy keıin anyqtaldy. Árı­ne, Qytaı ákimshiligi de jan-jaqty ańdyp, qadaǵalaýda edi. Sonymen ol kósh daıar­lyǵy júzege aspady. Ol istiń barysynan Qytaı úkimetiniń tolyq habardar bolyp otyrǵany da keıin anyqtaldy. Qytaı úkimeti atalǵan uıymnyń belsendi músheleri Qalıbek Raıymbekuly men Jádik Muhametjan moldaǵa birer mıllıon Shyńjań dollary jazasyn kesti. Olar halyqtan úles qosyp, dereý óz arasynan aqshany jınap berýimen túrmege jabylý qaterinen qutyldy», deıdi avtor.

* * *

BUL AITYSTYŃ JО́NI BО́LEK

Jýyrda Almatydaǵy Respýblıka saraıynda Jeltoqsan bozdaqtaryn eske alýǵa arnalǵan aqyndar aıtysy ótti. Gazet tilshisi Jumagúl Qýanyshbekqyzy osyndaı taqyryppen berilgen maqalasynda basynda qyzyqsyzdaý bastalǵan aıtystyń ortaǵa Quralaı Álkembaeva men Amanjol Áltaev shyqqannan keıin ǵana yqylassyz otyrǵan jurttyń sergip sala bergendigin aıtady. «Bul ekeýiniń de otty oı, ótkir teńeýge toly sózderi ádil qazylar alqasyna da unaǵan eken. Olardyń aldaǵy bolatyn dodaǵa eki aqyndy da jiberý týraly sheshimi kópshiliktiń de kóńilinen shyqty. Al kelesi kezekte Aınur Tursynbaeva men Ábilqaıyr Syzdyqov aıtysqan bolsa, bul juptyń arasynan qyz óneri basym túsip, aıtystyń kelesi kezegine qatysýǵa múmkindik aldy. Bul kúngi sóz saıysynda Balǵynbek Imashev, Abash Kákenov te óz bıiginen kórine aldy» deıdi. Aıtys erteńgi kúni taǵy jal­ǵas­qan. Onyń qorytyndysynda Quralaı Álkembaeva men Aınur Tursynbaevalardyń baǵy janyp, eki qyz da temir tulparǵa ıe bolypty.  ____________________________

Betti ázirlegen  Suńǵat ÁLIPBAI.