Bul usynysty Elbasy Sochıdegi Joǵary Eýrazııalyq ekonomıkalyq keńestiń otyrysynda ortaǵa tastaǵan-dy. Sonymen ǵasyrdyń megajobasy delingen bul keme jolynyń salyný múmkindigi qanshalyqty? Júzege asqan jaǵdaıda ol eń aldymen qaı elge paıda ákelýi múmkin?
«Keleshegi zor jobanyń biri – Qara teńiz ben Kaspııdi sý jolymen baılanystyratyn «Eýrazııa» kanalynyń qurylysyn júzege asyrý qajet. Sonda Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq ınfraqurylymy Azııa men Eýropanyń, Shyǵys pen Batystyń, Tynyq jáne Atlant muhıttarynyń arasynda kópir bola alady», – dedi Qazaqstan Prezıdenti.
Kóziqaraqty jurt biledi, negizi bul ıdeıa alǵash aıtylyp otyrǵan joq. «Eýrazııa» kanalyn salý bastamasyn Qazaqstan Prezıdenti 2007 jyly Sankt-Peterbýrgtegi halyqaralyq ekonomıkalyq forýmda kótergen. Ideıany Reseı Prezıdenti V.Pýtın de qoldaı ketip, «Bul kanal Kaspıı mańy elderiniń geosaıası jaǵdaıyn ózgertip, teńiz derjavasyna aınaldyrar edi» degen-di.
Aıta ketý kerek, uzyndyǵy shamamen 700 shaqyrym, eni 70-80, tereńdigi 5 metr bolatyn kanal Daǵystandy, Qalmaq Respýblıkasyn jáne Reseıdiń Stavropol ólkesi men Rostov oblysy+n kesip ótedi dep josparlanǵan. Jobany qup kórgender onyń Ortalyq Azııa elderi men Qytaıdan Eýropanyń Qara teńiz aımaǵyna júk tranzıtin, sonyń ishinde munaı men basqa da shıkizatty, daıyn ónimderdi tasymaldaý aýqymyn ulǵaıtaryna senimdi. Qytaı taýarlary qazirgi kúni Azııany aınalyp, Eýropaǵa Sýes kanaly arqyly shamamen bir jarym aıda jetse, «Eýrazııa» arqyly bul merzim 7-10 kúnge deıin qysqarady desedi.
Degenmen qarsy ýáj aıtýshylar da az emes. Olar munaıdy qubyrlarmen-aq tasymaldaýǵa bolady deıdi, al júk tasymalyn Edil-Don kanaly arqyly júzege asyrýǵa bolatynyn alǵa tartady.
Biraq, mamandardyń esebinshe, jańa kanal salynar bolsa, onymen 8-10 myń tonna júk kóteretin «ózen-teńiz» klasyndaǵy kemeler júze alady. Bul jyl saıynǵy tasymaldy 45 mıllıon tonnaǵa jetkizýge múmkindik beredi. Al Edil-Don kanaly jylyna nebári 13-16 mıllıon tonna júk ótkizýge qaýqarly.
Osy tusta Reseı О́ńirlik máseleler ınstıtýty bas dırektory Dmıtrıı Jýravlev kanaldyń salynýy eń aldymen Qazaqstanǵa tıimdi dep sanaıdy. «Qazaqstan álemdik muhıtqa shyǵatyn jolǵa ıe bolady. Ondaı jaǵdaıda Qazaqstan Qytaıǵa tranzıt bolsa da, bolmasa da utylmaıdy» deıdi ol.
Al keıbir reseılik sarapshylar Qytaı men Eýropa arasyndaǵy tranzıtke baǵdarlanǵan bul kanal Reseıdiń syrtynan ótetin halyqaralyq kólik dálizine aınalmaı ma dep alańdaıdy. «Eýrazııa» kanaly Reseıdiń Transsibir magıstralindegi tasymaldy azaıtyp, mol úles Qazaqstannyń qanjyǵasynda ketedi dep qaýiptenedi. Alaıda ishki júk aǵynyn zorǵa ótkerip otyrǵan Transsibir qazirgi kúnniń ózi Qytaıdan keletin júk tasymalyn qamtamasyz ete almaıdy. Sondyqtan soltústiktegi kórshimiz jańa kanaldyń salynýyna ketári emes ekenin ańǵartady. Ekinshi jaǵynan, Reseı taraby joba eldiń ońtústigindegi aımaqtarǵa serpin beredi, óńdeý ónerkásibin damytady, jańa jumys oryndary ashylýyna sep bolady dep úmittenedi.
Jobanyń ekonomıkalyq jáne saıası tıimdiligin saraptaýshylardyń talas-tartysymen qatar órbip kele jatqan taǵy bir másele bar. Ol – ekologtardyń qarsylyǵy. Iá, qorshaǵan orta janashyrlary deniniń bul jobaǵa ishi jylyp otyrǵan joq. Olar: «Kanal óńirdiń gıdrologııalyq júıesin buzady. Jańa sý keńistiginiń paıda bolýy jaýyn-shashyn rejimine áser etip, mıkroklımat ózgeredi. Kanaldyń teńizdiń ashy sýymen tolýy da qaýipti. Bul topyraqtyń degradasııaǵa ushyraýyna soqtyrady» desedi. Sondyqtan ǵalymdar qurylysqa kirispes buryn aýqymdy zertteý jumystaryn júrgizip, mundaı ózgeristi qorshaǵan ortanyń qalaı qabyldaıtynyn anyqtap alýdy usynyp otyr.
Degenmen megajobanyń júzege asýyna Reseı de, Qytaı da múddeli. Sonymen qatar jobanyń eń aldymen Qazaqstan úshin tıimdi bolatyny jónindegi pikirler basymyraq. Jańa sý joly daıyn ónimderdi shetelge tasymaldaýdy arzandatady. Osyǵan saı munaıdy burynǵydaı shıkizat kúıinde emes, óńdep saýdalaýǵa basymdyq berilýi múmkin. Sonymen qatar elimiz Batys pen Shyǵysty, Ońtústik pen Soltústikti kókteı ótetin toǵyz joldyń torabyna aınalyp, júk tasymalynan mol tabys túsetini sózsiz.
Resmı derekke súıensek, Qazaqstan arqyly ótken júk tranzıti 2017 jyly 17 prosentke ósip, 17 mıllıon tonnaǵa jýyqtaǵan. Endi tranzıtten túsetin jyl saıynǵy tabysty 2020 jyly 5 mıllıard dollarǵa jetkizý kózdelip otyr. Endeshe qos teńizdiń arasyn jalǵaıtyn megajoba iske asyp jatsa, Qazaqstannyń Eýrazııa keńistiginde tranzıttik róliniń artýyna, dúnıe júzi órkenıetin toǵystyrǵan Uly Jibek jolyn jańǵyrtýyna yqpal etýi ábden múmkin.
Qambar AHMET,
«Egemen Qazaqstan»
