Zańsyzdyq beleń alǵan kezde, jemqorlyqtyń aıdarynan jel ese túsedi-aý. Myń jerden «Qazynadan urlaǵan – kúnáhardyń kókesi» dep obal-saýap týraly áńgime qozǵap, eldik múdde týraly aıtqanymyzben, aıtqan saıyn kúnáharlar qatary kóbeıip kele jatyr ma qalaı?
Sybaılas jemqorlyqty qabyldaý ındeksinde byltyrǵy jyldyń qorytyndysy boıynsha, Qazaqstan 31 ball jınap, álemdegi 180 memlekettiń ishinde reıtıngtegi 122-oryndy Ázerbaıjan, Djıbýtı, Lıberııa, Malavı, Malı, Moldova jáne Nepal syndy memlekettermen bólisken kórinedi. Reıtıng boıynsha eń joǵary nátıjeni 89, 88 ball jınaǵan Jańa Zelandııa men Danııa memleketteri kórsetken. Iаǵnı atalǵan elder jemqorlyq ataýlydan meılinshe ada memleket sanalady. 14, 12, 9 ball jınaǵan Sırııa, Ońtústik Sýdan, Somalı sııaqty memleketter reıtıngtiń tómengi jaǵynda tur. Memleketteri 66 ball jınaǵan Batys Eýropa eń jaqsy nátıje kórsetken aımaqqa jatady. Ortasha eseppen 32 ball jınaǵan Saharanyń ońtústik bóliginde ornalasqan Afrıka memleketteri men ortasha eseppen 34 ball jınaǵan Shyǵys Eýropa men Ortalyq Azııa memleketteriniń de jaǵdaıy máz emes.
О́tken ǵasyrdyń sekseninshi jyldary Keńes Odaǵynda «netrýdovoı dohod» degen uǵym paıda boldy. Basqalaı aıtqanda, mańdaı terimen tappaǵan kiris. Osy ádis qyzmettegi talaı basshyny aýyzdyqtap ustaǵan edi. Aılyǵynan basqa, kóldeneń tabys qaıdan keldi degen saýalǵa jaýap izdetetin áreket paraqorlyqty tejeýge septigin tıgizgen-di. Osy tásil qazirgi kezde Qytaıda sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúreste paıdalanylady eken. Egerde laýazymdy tulǵanyń ıeliginde qaı qarjysyna kelgenin dáleldeı almaıtyn menshigi bolsa, onda ol tulǵany jaýapkershilikke tartýǵa jáne sol aktıvterdi tárkileýge sebep bolady eken. Osy zańdy Qazaqstanda qoldanar ma edi? Talaı sheneýniktiń baǵa jetpes baılyqty qanshalyqty adal eńbekpen tapqandyǵy anyqtalar edi de, jaýapqa tartylar edi.
Jemqorlyqty aýyzdyqtaý kez kelgen basshynyń qolynan kele bermeıtini álemge aıan. Bul turǵyda «sıngapýrlyq ekonomıkalyq ǵajaıyptyń» avtory Lı Kýan Iý-diń jóni bólek. Ol «úshinshi álem» elin aldyńǵy qatarly ekonomıkasy bar jáne sybaılas jemqorlyq deńgeıi tómen deńgeıdegi memleketke aınaldyrdy.
Lı Kýan Iý 1959 jyly maýsymda «Halyqtyq qımyl» partııasymen birge saılaýda jeńiske jetip, premer-mınıstr laýazymyn ıelendi. Bılikke kelisimen partııa áleýmettik, quqyqtyq jáne ekonomıkalyq salalarda tártip ornatýǵa belsene kiristi. Lı Kýan Iý-diń reforma júrgizýde qanshalyqty tabandy bolǵandyǵyn onyń aıtqandary dáleldeıdi: «Sybaılas jemqorlyqty jeńgiń kelse, óz dostaryń men týystaryńdy temir tordyń arǵy jaǵyna toǵytýǵa daıyn bol». Sodan bastap elge zańnyń bıligi júrdi. Zańnyń aldynda barlyǵy da birdeı – orta býyndaǵy sheneýnik te, Parlament múshesi de.
Jańa úkimettiń pikirinshe, laýazymdy tulǵalar arasyndaǵy qylmystarǵa qarsy kúres barysynda qalyptasqan bılik-aqsha-korrýpsııa qatynasyn túbirinen joıý kerek boldy. Osy maqsat úshin Qarjy mınıstrligi sybaılas jemqorlyqqa qarsy arnaıy baǵdarlama jasap, ol birqatar sharalardy qamtydy. Olardyń ishinde tómengi býyndaǵy sheneýnikterdiń joǵarydaǵy sheneýnikterdiń baqylaýynyń ashyqtyǵyn qamtamasyz etý; sybaılas jemqorlyq baılanysty boldyrmas úshin sheneýnikter rotasııasyn júzege asyrý; aıaqasty ınspeksııalar júrgizý – bıýrokratııalyq kedergilerdi boldyrmaý maqsatynda azamattar men uıymdardyń ózara birlesken qımyl resimderin jetildirý. Sondaı-aq Lı Kýan Iý partııasy sybaılas jemqorlyqqa qatysty barlyq daý-damaılardy batyl jazatyn táýelsiz jáne obektıvti buqaralyq aqparat quraldaryn qalyptastyrýǵa qamqorlyq jasady. Osylaısha memlekettiń túbine jetetin sybaılas jemqorlyqty aýyzdyqtady.
Qazaqtyń «Ur toqpaq» ertegisi oqyrmannyń esinde bolar. Sol ur toqpaǵyńyz ishken-jegenin qustyrady ǵoı qazan men esekti urlaǵan balalarǵa. Ertedegi, sonaý órkenıetke ıek artpaǵan zamandaǵy toqpaqtyń qudireti qandaı edi deseńshi! Al sıfrly tehnologııa zamanyndaǵy toqpaǵy bar bolǵyr «ıskýsstvennyı» ma, álde jasandy ıntellektiniń álsizdigi me, áıteýir baıaǵy babalarymyzdyń naǵyz tabıǵı toqpaǵynyń soqqysyna jetpeı jatyr-aý. Sondyqtan ǵoı, jasandy toqpaqtaǵan jasqanbaǵan jandardyń qazyna qarjysyn urlap-jyrlap, shetel asyp ketip jatqany. Qysqasy, qazirginiń toqpaq degen aty ǵana, qur toqpaq?!
Qur toqpaq korrýpsııaǵa tusaý salady dep aıtý qıyn ǵoı, óıtkeni kezinde qıyrdaǵy aýyl-aımaqtan bastalǵan paraqorlyq búginde Astanadaǵy kerenaý keńselerdiń qojaıyndaryna kelip jetti. Korrýpsııaǵa baılanysty isti bolǵan buryn-sońdy úkimet basqarǵandar men laýazymdy tulǵalardyń taǵdyr-talaıy osyǵan saıady. Búgingilerdiń de erteń solardyń kúıin keshpesine kim kepil? Jemqorlyq jaılaǵan eldiń bolashaǵy bulyńǵyr ekeni aıqaılap aıtpasa da túsinikti... Olaı bolsa, tabıǵı, soqqysy kúshti toqpaq kerek qoǵamǵa! Áıtpese qur toqpaq jetedi qazaqtyń túbine!
Ǵabıt ISKENDERULY,
«Egemen Qazaqstan»
