Dárigerler ekpe saldyrýdyń paıdasyn aıtýdan jalyqpasa, keıbir ata-analardyń buǵan qarsy ýájderi joq emes. Iаǵnı jurtshylyqtyń arasynda vaksınanyń sapasy men qaýipsizdigine degen kúdik bar. Al dárigerler elimizde qoldanylatyn ekpelerdiń sapasyna kúmán keltirýdiń qajeti joq ekenin aıtyp-aq keledi. El aýmaǵyna syrttan ákelinetin ekpeniń barlyǵy da Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń sertıfıkatyna ıe ekenin de málimdeýde. Vaksınalar elge kelisimen respýblıkalyq ımmýnobıologııalyq zerthanada tekserýden ótip, sapasy men qaýipsizdigi tekseriledi eken. Ekpeniń zııanynan paıdasy kóp ekeni jóninde az jazylǵan joq. Degenmen sońǵy jyldary ekpe týraly qaıshy pikirler de paıda bola bastady. Ǵalamtorda da onyń adam ómirine zııany týraly aqparattar jeterlik. Túrli jazba, beınekórinisterdi kórgen ata-analardyń ekpege degen senimsizdigi týyndaıdy. Qoldanýshylar onyń durys-burystyǵyna kóz jetkizbesten vaksına saldyrýdan at-tondaryn ala qashady. Úgitshilerdiń aıtýynsha, ekpeden keıin sábı sal nemese aýtızm aýrýyna shaldyǵýy ábden múmkin. Tipti mysal da keltiredi. Dárigerler munyń bári jaı qaýeset, naqty ekpeden áli eshqandaı bala aýrýǵa shaldyqpaǵanyn qansha aıtsa da, dáriden bas tartqan ata-analardyń sany jyl saıyn artyp keledi. Iаǵnı qarapaıym turǵyndar mamandarǵa emes, jelidegi beıtanys adamdarǵa kóbirek senedi. Osyndaı jaǵdaılardyń aldyn-alý úshin dárigerler tarapynan turǵyndarǵa ekpeniń tıimdi ári paıdaly ekenin uǵyndyrý maqsatynda túsindirý jumystary júrgizilip te keledi.
Ońtústik Qazaqstan oblysy Qoǵamdyq densaýlyq saqtaý departamentiniń málimetinshe, ekpeden bas tartqandar sany 1231-ge jetip otyr. Olar 2 men 5 jas aralyǵyndaǵy balalaryna ekpe jasatýdan bas tartqan ata-analar. О́tken jyly bul kórsetkish 1280 bolǵan eken. Dárigerlerdiń ata-analarmen kezdesip, túsindirý jumystaryn júrgizýiniń nátıjesinde 194 balaǵa ekpe jasalǵan. Al bıyl basqa ata-analardyń esebinen kórsetkish qaıtadan ulǵaıypty. Ekpege qarsylardyń 60 paıyzdan astamy teris aǵymdaǵy dinı uıymdaǵylar, jeke senim-nanymy boıynsha – 15,2 paıyz, vaksınaǵa senimsizdik – 7,6 paıyz, buqaralyq aqparat quraldary taratqan jaǵymsyz aqparattar áserinen 13,2 paıyzyn quraıdy. Statıstıkalyq málimetterge sáıkes, sońǵy bes jyldyń ishinde atalmysh jaǵdaılar eselep ósip otyr. Mysaly, elimizde 2016 jylmen salystyrǵanda ekpeden bas tartqan turǵyndardyń sany 2017 jyly 3 myńnan birden 9700-ge artqan. Al bıyl olardyń sany 13 myńǵa jýyqtaǵan. Resmı derekterge júginsek, álemde jyl saıyn vaksınanyń arqasynda 3 mıllıondaı sábı ajaldan aman qalyp, 750 myńdaı bala múgedektikten arylady eken. Iá, elimizde vaksına – erikti is, ata-ana balasyna ekpe egýdi ózderi sheshedi. Jalpy, adamdardyń juqtyrýy múmkin 70-ke tarta juqpaly aýrý túri bar eken. «Ulttyq ekpeler kúntizbesine» polıomıelıt, týberkýlez, dıfterııa, kókjótel, sirespe, qyzylsha, qyzamyq, parotıt, V gepatıti, pnevmokokk, gemofıldi syndy ınfeksııalar engizilgen.
Qoǵamdyq densaýlyq saqtaý departamentiniń málimetinshe, ekpe arqyly sońǵy jyldary oblysta asa qaýipti juqpaly aýrýlardyń sany kemigen. Kópshiligi múldem tirkelmegen. Mysaly, Ońtústik Qazaqstan oblysynyń aýmaǵynda dıfterııa aýrýy 2000 jyldan beri bolmapty. Polıomıelıt jergilikti jaǵdaıda sońǵy ret 1998 jyly tirkelgen. Sirespe men qyzamyq 2011 jyldan, kókjótel 2012 jyldan beri kezdespepti. Sońǵy jyldary gepatıtke qarsy ekpe saldyrý arqyly bul dertti júzdegen esege kemitý múmkin bolǵan. «Jas analar «bizdiń balalar ekpeden keıin aýyrady», dep renishterin bildirip jatady. Biraq aǵzaǵa ekpe salynǵanda ystyǵy kóterilip, aýyrsyný qalypty jaǵdaı. Odan qorqýdyń qajeti joq. Kerisinshe ekpeden bas tartqan jaǵdaıda bala dıfterııa, týberkýlez, gemofıldi ınfeksııa, pnevmokok, polıomıelıt, qyzylsha syndy óte aýyr aýrýlarmen aýy-
ryp qalýy múmkin. Kishkentaı kezinde bala úıden shyqpaı ata-ananyń qaraýynda bolyp, ınfeksııa juqtyrmaıdy. Alaıda, balany únemi úıqamaqta ustap otyra almaısyz ǵoı. Bala ósip, adamdarmen aralasýy kezinde kez kelgen ınfeksııany juqtyrady. Al vaksına joǵaryda aıtyp ótken aýrýlarǵa ımmýnıtet qalyptastyrady. Bul ǵylymmen dáleldengen», deıdi №7 Shymkent qalalyq emhanasy bas dárigeriniń orynbasary Marhabat Qoshımbetova. Mamandar vaksına adamnyń denesine engizilgen kezde ımmýnıtet báribir reaksııa beretinin aıtady. Álsiregen aǵzaǵa salynsa, asqynýlar tipten órshýi múmkin, ıaǵnı aýyryp turǵan balaǵa ekpe salynbaıtyny da sondyqtan. Ony eskere bermeıtin dárigerlerdiń bar ekenin aıtýshylar da az emes. Balanyń organızmin tanyp-biletin tájirıbeli pedıatrlar tapshy. Jalpy tájirıbelik dáriger nemese otbasylyq dárigerlerdiń balanyń aǵzasyn taný jaǵynan tájirıbesi, biliktiligi jetpeı jatatyny jasyryn emes.
Joǵaryda aıtqanymyzdaı, ekpeden bas tartýshylardyń 60 paıyzdan astamy teris aǵymda júrgen ata-analar. Olar qandaı dinı túsinikke arqa súıeıdi? Ońtústik Qazaqstan oblysy din isteri basqarmasy «Din máselelerin zertteý ortalyǵynyń» dintanýshy mamany Ulyqbek Álıakbarulynyń aıtýynsha, sharıǵat ekpege qarsy emes. «Máselen, musylmannyń bir paryzy qajylyqqa baramyn degen adam eki túrli ekpe saldyrýy tıis. Ekpelerdi saldyrtqany jónindegi belgini tólqujatyna urǵyzbaıynsha Saýd Arabııasy ony shekaradan ótkizbeıdi. Sharıǵatta amanat degen bar. Adamnyń densaýlyǵy da bizge berilgen amanat. Densaýlyqty aýrýdan saqtaý úshin ekpe alǵan durys. Ekpege qarsylyq – arandatý. Munyń astarynda qoǵamdy búldirý jatyr», deıdi Ulyqbek Álıakbaruly. Sondaı-aq teolog mamandar másele ata-ananyń ekpege degen senimsizdiginde, ony saldyryp balam múgedek bolyp qalady-aý degen qorqynysh seziminde ekenin aıtýda. «Sol sebepti ata-analar emhanaǵa jıi shaqyrtatyn dárigerlerge dinimiz ruqsat bermeıdi dep aıtady. Dinı kózqaras desek dárigerler mazalamaıdy dep jalǵan aqparat taratady. Osy máseleni zertteý barysynda, ekpeden bas tartqan ata-analarmen suhbattasqanda dinı kózqarastyń qatysy joq ekeni belgili boldy», deıdi din isteri máselelerin zertteý ortalyǵynyń teolog mamany Dáýren Amantaıuly.
Balalarynyń ekpeniń saldarynan aýyrǵanyn aıtatyn ata-analar barshylyq, biraq olardyń qoldarynda dáleldeıtin eshqandaı qujat joq. Tek qurǵaq aýyz sóz. Degenmen dárigerlerdiń óz isine jaýapty bolǵany da bul iste úlken ról atqarady.
Ǵalymjan ELShIBAI,
«Egemen Qazaqstan»
