Til jáne ult
Uzaq jyldar boıy tilge anyqtama berilgende kóbine ony «qatynas quraly» retinde tanyp kelgenbiz. Bul kózqaras áli de tolyq ózgere qoıǵan joq, óıtkeni oǵan degen suranys qatynas jasaýǵa jaramdylyǵyna baılanysty artatynyn qoǵamdaǵy jaǵdaıdan kórip otyrmyz. Degenmen, ár ult tilinde óziniń baıyrǵy turmys-tirshiligi, ómir-tarıhy, arman-tilegi, maqsat-muraty, dúnıege kózqarasy t.b. týraly barsha aqparattardyń saqtalatynyn eskersek, oǵan tek qana «qural» dep qaraı almaımyz. Eńbek ónimdiligine qaraı quraldy aýystyrýǵa bolady, al tildi aýystyrýǵa jol joq. Ár adam súıinishi men kúıinishinen turatyn barsha sezimin, aıtqysy kelgen ishki tilegin týǵan tili arqyly ǵana tolyq jetkizetin bolǵandyqtan, ony jan álemimen súıedi, qorǵaıdy, sýyǵyna tońyp, ystyǵyna kúıedi. Bul turǵydan alǵanda til tek «qatynas quraly» ǵana emes, qazirgi kezde jıi aıtylyp júrgendeı «ulttyń jany» degen anyqtamaǵa kóbirek ılanamyz.
Qazirgi qazaq tili týraly sóz qozǵaǵanda onyń boıynan eki nárse kórinedi: birinshiden, jalpy ulttyń tili arqyly jetken rýhanı keńistik jáne erdiń qunyn eki aýyz sózge syıdyrǵan sheshendik pen kósemdik, ıaǵnı sózge toqtaǵan ulttyq tektilik. Ekinshiden, ýnıtarlyq memleketke tán memlekettik til qyzmeti. Qoǵamdyq qurylystyń ózgerýine baılanysty qazirgi tańda bulardyń alǵashqysy óz qyzmetiniń eleýli bóligin keıingisine bergen, alaıda resmı túre solaı bolǵanmen, el birligi men birtutastyǵynyń kepili retinde tildiń baıyrǵy ereksheligi óziniń áýelgi mıssııasyn oryndap keledi. Turmystyq qatynastar, aǵaıyngershilik, azamattardyń bir-birine qurmeti sekildi ıgi dástúrlerdi júzege asyrý qabileti – til boıyndaǵy baıyrǵy qasıet. Qasıet deıtinimiz tildiń halyqty uıystyrýshylyq múmkindigi osy ereksheliginde saqtalady.
Keńestik dep atalatyn birtutas ult jasaýǵa negizdelgen saıası júıe ulttyq tildiń damýyna túrli tosqaýyldar qoıǵanda osy shyndyqqa kóbirek nazar aýdarsa kerek. Ásirese ótken ǵasyrda ulttyq til óte kúrdeli kezeńderdi basynan keshirdi. Til biliminiń bilgiri B.Hasanovtyń zertteýlerine súıensek, 30-shy jyldardyń ekinshi jartysynan bastap ult tilderiniń damýyn tejeý mehanızmderiniń qalyptasqany aıtylady. Ǵalym halyq sanaǵy málimetterine súıene otyryp, 1926-1989 jyldar aralyǵynda jalpy alǵanda jyl saıyn 3792 qazaq ana tilimen qosh aıtysyp otyrǵan degen boljam jasaıdy (Hasanov B. Ana tili – ata mura. – Almaty: «Jazýshy», 1992. – 272 bet.). Qazaq mektepteri tyń ıgerý jyldary júzdep jabyldy. Qalalyq jerlerde qazaq balalary negizinen orys tilinde oqydy. Osyǵan qaramastan sol tustaǵy saıası ustanym men til ómirsheńdiginiń ara salmaǵyn saralasaq, onyń qalyptasýy men damýy qandaı uzaq dáýirlerdi qamtysa, joıylýy bir kúnde bola salmaıtynyn shamalaımyz.
Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda kópten qordalanǵan máseleler kún tártibine shyqty. Onyń kópshiligi kúrdeli jaǵdaıda edi. Sanaǵa sińirilgen daǵdydan birden aryla almaı ne kóz aldyna elestetý múmkin emes jańa qoǵamnyń kelbeti qalaı bolatynyn boljaı almaı, belgili jaǵdaıda el ishinde daǵdarystyń kórinis bergeni ras edi sol tusta. Ákimshilik basqarý júıesiniń qalalyq jerlerde ornalasýy, al ol ortada jergilikti ult ókilderi sanynyń azdyǵy nemese eldiń belgili bir aımaqtarynda ózge ult ókilderiniń kóp shoǵyrlanýy til saıasatyndaǵy barshaǵa qolaıly qazaqstandyq úlginiń dúnıege kelýine yqpal etti. Táýelsizdik jyldaryndaǵy tilderdiń damý barysyna kóz salǵanda sol talap údesinen shyǵa alǵanymyzdy kórýge bolady.
Memlekettik til jáne quqyqtyq júıe
Barshaǵa qolaıly til saıasatynyń bastaýynda QR Konstıtýsııasy tur. 7-bapta 1. «QR memlekettik tili – qazaq tili» dep anyq kórsetildi, 2. «...resmı túrde qazaq tilimen teń qoldanylatyn» til retinde orys tiliniń jáne 3. О́zge ulttardyń tilderin úırený men damytý úshin jaǵdaı týǵyzýǵa memleket qamqorlyq jasaıtynyn aıqyn da, anyq kórsetip berdi. QR Konstıtýsııasynyń negizinde QR «Til týraly» Zańy daıyndaldy, onda «Jalpy erejelermen» qatar, «Memlekettik jáne memlekettik emes uıymdar men jergilikti ózin-ózi basqarý organdarynda», «Bilim berý, ǵylym, mádenıet jáne buqaralyq aqparat quraldary salasynda», «Eldi meken ataýlarynda, jalqy esimderde, kórneki aqparatta», «Tildi quqyqtyq qorǵaýda», «Shet eldermen jáne halyqaralyq uıymdarmen qatynastarda» paıdalanýdyń negizgi máseleleri aıqyndaldy. Osy Zań talaptaryn júzege asyrý barysynda birshama tujyrymdamalar men baǵdarlamalar dúnıege keldi, olar belgili bir ýaqyt kóleminde týyndaǵan suraqtarǵa oraı daıyndalyp, quqyqtyq turǵydan jaýap retinde usynyldy.
Búginge deıingi aralyqta osy Zań aıasynda kóptegen suraqtar men máseleler óziniń sheshimin taýyp keledi. Ekinshi sózben aıtqanda qoǵamdyq sana men qalyptasyp otyrǵan jaǵdaı qajetti zańdy ózi týdyrady, al qujattyń daıyndalýy kezinde jalpyǵa ortaq qajettilikter durys qamtylmasa, ol oryndalmaýy nemese quqyqtyq mánin joıyp alýy múmkin. Táýelsizdiktiń shırek ǵasyrdan asyp bara jatqan tusynda da bul qujattyń belsendi qoldanysy áýel bastaǵy aldyǵa qoıylǵan maqsattyń aıqyndyǵy men strategııalyq boljamnyń dáldiginen bolsa kerek. Sonymen qatar «Til týraly» Zańnyń oryndalýyn baqylaýshy tetikter de qalyptasqan, olar baqylaýmen qatar tilderdiń ári qaraıǵa damý baǵyttaryn da aıqyndap, tıisti usynystar engizip otyrady.
Quqyqtyq turǵydan qamtamasyz etilgen Qazaqstandaǵy til máselesi til saıasatynyń negizgi baǵdary ekeni ras. Osy Zańnyń basty ereksheligi retinde onyń ámbebaptyq prınsıpteri men mazmunyn ataýǵa bolady. Birinshiden, kópultty memleket retindegi jaǵdaıymyzǵa laıyqtalǵan. Qazirgi kezde qoǵamdaǵy basymdyqqa ıe bolyp otyrǵan orys tili men qazaq tiliniń qaısysyna suranys artsa, Zań sol tildiń qoldanysynyń artýyna múmkindik jasaıdy. Bul Táýelsiz eldiń alys bolashaqqa jasalǵan strategııalyq josparynyń bir tusy, óıtkeni jyl ótken saıyn arta túsetin demografııa men kóshi-qon jaǵdaıy aldyǵa qoıylǵan maqsatqa beıbit jaǵdaıda jetýge múmkindik beredi.
Aıan ÁBDÝÁLI,
«Egemen Qazaqstan»
