Asharshylyq pen otyz jetinshi jyldyń zobalańy jaıynda jazylǵan taraýlary alynyp tastalyp, basylǵaly jatyr degen áńgimeni emis-emis qulaǵymyz shalatyn. Shyǵarmalary aýyzdan-aýyzǵa iligip, esimi kóp qurmetti ıelenip kórmegen soń ba, qaıbir alysqa uzaı qoıatyn dúnıe deısińge ishimizden uıǵaryp júrdik qoı, baıaǵy. Onyń ústine oǵan jaqyn-jýyq júrip, dos sanalatyn adamdardyń keıbiriniń bergen minez sıpattamasy syrtynan qaraǵandaǵy shapshań da shamdaǵaı keıpine sáıkesetindeı kórinetin. Qoltańbasy otyzynshy jyldardyń saryn-ekpinin eske salatyn eskileý deıtin keıbir turǵylastary. О́zine degen súısiniske toly kemshiligin tap basyp tanyp, onysyn áýektetip áketýge beıim kúshter de jetkilikti edi. «Alataýdy» oqydyń ba dep endiginiń bilgirlerinen suraı qalsań – birden tartyp áketpegen soń tastaı saldymǵa saıatyn sóz aldyńdy kese kóldeneńdep, oqýshylyq meıirimdi kóksegendeı birtúrli kúı keshetiniń bar. Bilgir de bilikti degenderdiń úkimi mynadaı qatal, qalǵandarynyń oı-pikiri belgili emes pe dep, ári qaraı qaýzaýǵa qulqyń shappastan ún-túnsiz qalasyń da qoıasyń. Sol jyldardyń dástúrli jyl qorytyndysynda «Alataý» qalaı baǵalandy eken dep oı sarabyna salyp kórseń – eleń etkizer erekshelikti tap basyp tanyp, jurtshylyqqa jarııa qylǵan baıyptaýlar jadyńda jańǵyryqpaǵanyna qaraǵanda – osy shyǵarma asa elenbeı qalǵannan saý emes. Sol kezdiń ádebı jıyndarynyń minbesinen aýzy dýaly kisilerdiń biri roman janryna laıyqty sholýshyny tańdaý kerektigin eskertkeni osyndaıda emis-emis eske oralady. Roman janrynyń tabıǵatyna «Alataý» syıymdy ma, qazaq oıyna ákelgen jańalyǵy ne degen suraqqa jeldirte jaýap berý tek árýaq aldynda ǵana emes, qazaq halqynyń taǵdyry aldynda kúnádaı seziletini nesi eken. Akademık Serik Qırabaev kezinde bul shyǵarma jóninde kólemdi maqala jazyp, «Egemen Qazaqstanǵa» jarııalaǵany esimizde. Qaıta qurý dáýiriniń nyshandary áli sezile qoımaǵan, sóıtse de ózgerister qarsańynda jaryq kórgen kitaptyń negizgi taraýlary alynyp tastalǵan soń jartykesh keıpi qur sompıǵan qańqadaı elesteıtin de turatyn. Ádebı qaýymnyń arasynda qalamger týraly órbigen árqıly áńgimelerdiń izine túsip, aqıqatyn aıyrý shart emes shyǵar. Atalǵan dúnıe uzamaı tutas basylyp, oqýshy qolyna tıgende eshqandaıda shý-shurqan shyqpastan qalypty jaǵdaıda qabyldandy da tyndy. Bul zańdylyq pa, álde qasaqana nazarǵa ilmeýdiń belgili aılasy ma, joq jazýshylyq qoltańbasyndaǵy taptaýryn kórinetin jelini tańdaǵandyqtan eski saryndy eske saldy ma, áıteýir kitap sol jyldardyń bestsellerine aınala almaı qaldy. Keıde ómir sýretterin keskindeýde avtor burynǵynyń súrleýinen shyqpastan tanys beınelerdi elestetetini de ras. Oqıǵany tikeleı alyp ketýdiń ornyna birinshi jaqta baıandamastan buryn áńgimeniń túıinin tarqatýshy keıipkerdiń ashylýyna biraz kúsh jumsap baqqan. Soǵystan keıingi jyldar ahýaly edáýir sezilse de, avtordyń oqıǵa jelisin jetkizýdegi temperamenti solǵyndaý. Álgi birden tartyp áketpedi degenniń bar kiltıpany osynda. Keıde jazýshynyń talǵam túısigin qup kórmeske amal-aılań qalmaıtyndaı jaǵdaıdy týra osy shyǵarmanyń barysynan anyq ańǵarasyń. Sóz kezegi keıipkerge tıgen bette áńgime toqtaýsyz aǵytyla jóneledi. Pendelikke salynyp basqa epızodtar, ıaǵnı remarkalardy, tipti qajetsinbeı ári qaraı oqyp, aıaǵynan bir-aq shyqqyń keletin nıettiń jetegine ilesetinińdi óziń de baıqamaısyń. Arasynda áńgime aıtýshynyń aǵyl-tegil tolǵaǵan pýblısıstıkasyn da elemeýge aınalasyń. О́ıtkeni avtor qazaq ómiriniń jetik bilgiri ekenine eriksiz den qoıa bastaısyń. Sózdik qorynyń sonshalyqty moldyǵyna qaramaı, kórkemdik júıesin taba almaı sýretkerlik deńgeıin edáýir tómendetetin jaǵdaı da joq emes. Solaı bola tura roman qazaq halqynyń taǵdyryndaǵy qıyn kezeńderdiń ahýalyn dáldikpen jetkizý jóninen tiri kýágerdiń tegeýrinin anyq sezdiredi. О́mirlik materıal órbý jelisin qansha kernese de, sheginister men aýysý ıirimderiniń mádenıeti baıandaý men túıindeý sátterinde dramalyq tebirenis keıipkerdiń baıany arqyly jetkiziledi. Mine, bul jańa zaman oqýshysyna tym úırenshikti, álgi eskishil degen tańba sol sebepti aıamastan basylatyn sııaqtanady. Áıtse de bas keıipker syn saǵatyna ǵaıyptan paıda bola ketetin kezdeısoq pende emes. О́tken ýaqyt pen naq qazirgi shaqtyń arqaýynda órilgen oqıǵa jalshylyqtan qaıratkerlikke ósýdiń evolıýsııasyn saqtaǵan. Ujymdastyrýdan asharshylyqqa deıingi aralyqtaǵy qııan-keski kúres ahýalyn seziný kezindegi tulǵalar esimderine úńilseńiz asa úlken jazýshylardyń táýekeline uqsaǵan batyldyqty ańǵarasyz. Goloshekın, Quramysov, Seıfýllın, Jandosov, Músirepov, Ǵataýlınnen bylaı qaıratkelik dárejesi tómendeý kadrlar shoǵyry qanshama. Bıýro ótkizýdegi Goloshekın beınesi edáýir kórinip, ultty qaǵytyp ótetin mezetine deıin namysyńa tıetindeı ýytty. Qystyń qaqaǵan sýyǵynda grafınnen sý quıyp ishetin Quramysovtyń portreti biraz jaıǵa qanyqtyra túsetindeı. Osy detalǵa qarama-qarsy ólkelik partııa komıtetiniń qarsy aldyna jınalyp, qaıyr suraǵan jáne qyrylyp jatqan qazaqtardyń eskerilýi de jaıdan-jaı emes. Romanda áýlıe tutyp, daryny men qarymyna tańǵajaıyp qalatyn keıipker Oraz Jandosov. Áıtse de ony personajǵa kirikkenderdiń bári bir aýyzdan maqtasa da, is-áreket ústinde betpe-bet kelgen onyń beınesin sırek ushyratasyń. Negizinde avtor basty keıipker dárejesine kótergisi kelgen Jandosovty qatty jaqsy kóretinin árbir attaǵan qadamy saıyn sezdirip alady. Bas keıipker Abaqty qabyldaǵanda birtalaı názik jaıdy qozǵap bolyp, kómekshisin «Baýyrjan» dep shaqyrǵanda jap-jas jigittiń keıpin sýretteıdi. Sóıtsek bul kádimgi Baýyrjan Momyshuly. Mine, osyǵan deıin somdalatyn beıneler tarıhılyǵyna áńgime shertýshi keıipkerdiń ózi kirisip, qazylyq jasap minezdeıtin ár sáti tabıǵılyǵyn saqtaıtyny qyzyq. Bálkim muny Balǵabek Qydyrbekulynyń jazýshylyq tabysyna jatqyzýǵa bolatyn shyǵar. О́ıtkeni keıipkerdiń aýyz lámimen aıtylyp, uzyn sonar sýretteletin qazaq baılarynyń ıesiz qalǵan jasaý-jabdyqtary naǵyz etnografııalyq eskertkishter.
Asharshylyqtyń qaǵynǵan sýyǵynda «Aqseńgir» eldi mekeninen aýdan ortalyǵy Qaraqystaq aýylynyń qambasynan «Alataý» romanynda astyq alý úshin attanǵan jıyrma adamnyń jol boıy basynan ótkergenderi – qııamettiń qyl kópirinen beter aıanyshty sýretter. Qatarlarynda kele jatyp ólgenderdiń psıhologııalyq dáldigine ılanasyń, úzilýdiń ústinde de adamnyń adam bolyp qalý sheshimi kisilikti aqyryna deıin saqtaı alatyn qazaq úrdisiniń júrek qozǵaıtyndaı ashy shyndyqtar. Ashqursaq jazǵandardyń sóıtse de kózben kórip, kóńilge túıgenderi tiri kýáger tilimen baıandalǵan kezde aza boıyń qaza bolyp, jan toqshylyǵyn medeý tutatyn halge ózińnen-óziń tap bola bastaıtynyńdy sezbeı de qalasyń. Bulǵyn tumaq pen ishik kıse de jer qushqan bir kezdegi baı, jalańash omyraýyna jabysyp jan tapsyrǵan náreste men áıel, tútin shyqpaı qalǵan úılerdi aralaǵanda shıbóriler jep ketken ólgenderdiń jambastary, etpettep jatyp sý ishpek bolyp batyp ketkennen bylaı, azyq úshin jolǵa shyqqan jıyrmanyń segizi ǵana tiri qalyp, súıekterdi kómýge shama joqtyǵy bir pás nazar salyp, tize bastaǵandaǵy detaldardyń bir parasy ǵana. Ashtyqtan buratylyp kelip keńsege kirgen boıda nan suraýǵa tili kelmeı júrip ketken bala, jan toqshylyqta qulaqshyn tigýge saqtap qoıǵan qoıan terisin jazataıym janǵan otqa túsirip alǵanda «tóstik pisirgendeı ıisten» nár taba bastaǵanyn arqaý etý, bári tiri kýágerdiń aýzynan jazylyp alynǵan stenografııalyq dáldikke ıe qujattaı. Kórkemdik beıneleýdiń daralyq sát pen jınaqtaýshy máni bar ádister týrasynda akademık Rymǵalı Nurǵalıevpen áńgime qozǵalǵanda: «Túbi qaǵaz betinde jazylǵan qujattan asatyn eshteńe bolmaı qalady-aý» degen sózi oıǵa orala beretini bar. Asharshylyq tragedııasynyń jekelik baıanynda qarǵa, uzaq sekildi qustardy tuzaq quryp ustap, ashtan ólmeı qalýdyń shyndyqtary kez kelgen shyǵarmany kóterip turýǵa jaraıtyn taptyrmas tireýish. Ashtyq keńistiginiń jalpaǵynda tap «Alataýdaǵydaı» aýqymda sýrettelýi sóıtse de sırek qubylys dep shamalaısyń. Astyq alý úshin jaıaý-jalpylap otyz-qyryq shaqyrym qashyqtyqtan kelgenderge murnynan esekqurty túsken úlestirýshi basqa ulttyń ókili bolyp shyǵady. Aryp-ashyp kelgen sorly qazaqtarǵa júre jaýap qatyp, qaǵazdaryn durys emes dep qaıtaryp jiberetin ádetine eshkim qarsylyq kórsete almaıdy. Álginiń bir aýyz sózin kúni-túni qambanyń esiginde kútip, sol jerde ólip jatqandardy shybyn shaqqan qurly kórmegen qatygezdikke jergilikti basshylardyń ara túse almaý sebebin avtor aldyn ala táýir ashady. Ashtyqtyń kelýiniń sál aldynda ǵana astyq ótkizý naýqanynda halyqqa beriletin úleske tyıym salynyp, ony tyńdamaı taratqandardy jazalaý úderisin sýretteıtin tustarmen tanysqan saıyn árbir reformanyń qazaqqa tıgizgen zalalyn sezine túsesiń. Áleýmettik zerdesi sergek B.Qydyrbekulynyń baıandaý jelisin tutastyqta ustamaı, árbir aýysymda múlde basqa keıipkerlerdi lek-legimen qosaqtaıtyny kórkemdik aqaýǵa jata ma, joq, osy shyǵarmanyń oryndalý ústinde tańdaǵan ádisine syıymdy ma? Jazylý barysynda avtor túısigi júırik, sezgirligi jaǵynan jaza baspaýǵa tyrysady. Jıyrmasynshy ǵasyrdyń aıaǵyna deıin ómir súrýge áleti jetken qalam ıesiniń kórkem oıdaǵy aǵym bitkenge elikpeı, tóltýmalyq qasıetke kirshik qondyrmaı saqtaýynyń arqasynda romannyń ón boıynan ulttyq jady jańǵyryǵy kókeıge qonymdy jetedi. Bul jaǵynan qoıyn kitapqa jaraıtyndaı qundylyǵy bar dúnıe. Keıde epıkalyq qulashyn jazatyndaı baısaldy keıipteý lezde sóıleýshi tulǵanyń týra ómirdegideı úzip-julyp basqa arnaǵa aýysa salatyn ádisi shyǵarmanyń ón boıynan oǵash kórinip, bultıyp kózge uryp turmaıdy. Basqa ult ókili qambashyny ash-jalańash keıipker ashýmen uryp-soqqanda qalǵan qazaq oǵan jalbaryna shyrqyrap ara túsedi. Sondaǵysy astyq bermeı qoıa ma degen qaýip, aqyryna deıin shydap ólýge bar da, qarsylyq jasap, qaırat kórsetýge joq ulttyq sorlylyqtyń aıanyshty ahýalyn beıne túrinde de, ah urǵan pýblısıstıka lebinde de jan júregińdi jıyra oqýǵa týra keledi. Qý dalada ósip turǵan shıdi túbimen julyp alǵanda ar jaǵynan shyǵa keletin ura – ashtyqtan aman qalýdyń aıla-sharǵysynyń keremeti.
Balǵabek Qydyrbekulynyń shyǵarmashylyq kózqarasy qazaqtyń sýyrypsalma aqyndyǵynyń jobasyna keletindeı. Bir jazǵan dúnıesine qaıta aınalyp soǵýdy álsizdik sanaý – shyǵarmashylyq ajalmen sanaspaıtyn kózsiz erlikke barabar. Eger «Alataý» romanyna áldeneshe joly oralyp soǵyp, jeli tartýdyń mashaqatyn qaıta ótkergende bul shyǵarma jıyrmasynshy ǵasyr jetistiginiń birinen sanalatyn edi. О́ıtkeni otyz jetinshi jyldyń jazalaý úderisin sýretteý jóninen bul týyndyǵa teńesetin dúnıeni keziktirý ekitalaı. Teginde, jappaı jazalaý etek alǵan kezde aryz aıtyp, shaǵym túsirýshi pendelerdiń aıy ońynan týǵanyn keıipker áńgime ústinde eskertip ótedi. Keńes Odaǵy kezinde jınalystarda minbege shyǵyp, basshylyqty ońdy-soldy jaý retinde synaýdyń tórkini tym aryda jatqanyn ańǵarýǵa bolady. Bul tıptik dárejege suranyp turǵan beıne aýyzeki aıtylsa da ájepteýir áserli. Eń ǵajap qalatyn jaǵdaı asa kólemdi dúnıeniń qurylymynda jınaqylyǵy shamaly olpy-solpylyq ushyrassa da, kúshpen ıip ákelip, qolmen qosa salatyn, ıaǵnı shematızm salqyny atymen joq. Árıne tosyn sheshimge barýdyń dálel-ılanymdylyǵy shuǵyldaý shyǵatyn tustar jetkilikti. Solaı bola tura olardy esepke alyp, kemshilik dep sanaýdy umyta bastaısyń. Áýeli otyz jetinshi jyldyń qarsańyndaǵy ahýalda qaýip pen úreıdi sezindirýdiń qýat ekpini oqýshyny baýrap áketedi. Uryp-soǵyp, esten tandyryp baryp qylmysyn moıyndatýdyń sharǵysy sonshalyqty qarapaıym, áıtse de adam aǵzasy qaıtkende syr beretinin dálme-dál mergendikpen jetkizenin júreksinbeı oqý múmkin emes. Kommýnıstik muratqa adaldyq ustanymynan tanbaıtyn avtor jazalaýdyń jan túrshigerlik sıpatyn sýrettegende qatal realızm ıesi. Tergeýshiler ár úsh saǵat saıyn aýysym jasap, «halyq jaýyn» úsh kún, úsh tún boıyna nár syzǵyzbaı tikeden-tik turǵyzyp qoıady. Zorlyq-zombylyqtyń ónertapqyshtyqqa keletin hám shyǵarmashylyq izdeniske uqsaıtyn munshalyqty sumdyqtaryn buryn-sońdy esh jerden keziktirmegenińdi eriksiz oılaısyń. Osy ýaqyttyń ishinde sý ishkizbeı, nár tatqyzbaı, uryp-soǵyp esinen tandyryp tastaǵannyń ózinen adam tynyǵyp, betine shashqan sýdyń tamshysyn jutynyp, tamaǵyn jibitetin mezettiń shyndyǵy myń-san suraqtyń jaýabyndaı kórinetini nesi eken. Munshalyqty qyspaq ústinde beıneleýdiń basqadaı ádis-amalyna boı salmaǵan avtor ómirlik materıaldyń shyndyqtaryn iriktegende tektilikten aıyrylmaı izgilikti izdep tabatyny rızalyq sezimge bóleıdi. Keı tustastarynyń eskilikti sarynda jazady dep kiná artqany aınalyp kelgende Balǵabek Qydyrbekulynyń artyqshylyǵy bolyp júrmesin. Qıyn-qystaý kezeńderiniń ártúrli aǵys-ıiriminde Alqakól sulamadan da ótken qasiret ústinde ulttyq ustanymynan aıyrylmaǵan qazaq bolmysyn ózinshe ashqan shyǵarmalardyń biri – «Alataý» romany. Eshten de kesh jaqsy, oǵan laıyqty qurmet qajet-aý.
Jumabaı ShAShTAIULY,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
