Kári qurlyq bırjalary nesimen myqty?
Qor bırjasy – turaqty túrde baǵaly qaǵazdar satylatyn hám satyp alynatyn naryq. Ekonomıkaǵa uzaq merzimdi ınvestısııa salý, memlekettik baǵdarlamalarǵa qarajat tartý, kompanııalardyń aksııalaryn, oblıgasııalaryn, memlekettik oblıgasııalardy satý jáne satyp alý syndy asa aýqymdy sharalardyń bári osy jerde júrgiziledi. Sonymen qatar bırjada aınalysqa túsetin baǵaly qaǵazdardyń baǵamy belgilenedi, bul baǵam túsetin tabyspen, nesıe paıyzynyń deńgeıimen aıqyndalady. Al qor bırjasyndaǵy operasııalar aqsha kapıtaldaryn tartý úshin jáne olardy óndiristiń kóptegen salalary arasynda qaıta bólýge yqpal etedi. Qor bırjasy tájirıbesinde baǵaly qaǵazdardyń mámile jasalǵan sáttegi baǵamy men onyń aıaqtalǵan kezdegi baǵamy arasyndaǵy aıyrmadan tabys alý maqsatyndaǵy operasııalar keńinen qoldanylady.
Alǵashqy bırjalar HV-XVI ǵasyrlarda paıda bola bastaǵan-dy. 1608 jyly qurylǵan Amsterdam bırjasy, onyń kórsetetin qyzmet túrleri san alýan, osyny qazirge deıin saqtap keledi. Jalpy alǵanda, bırjalar oryndaıtyn jumysy men kórsetiletin qyzmet jáne usynylatyn taýarlar túrlerine baılanysty qor bırjasy, taýar bırjasy, valıýta bırjasy, eńbek bırjasy, taǵy da basqa bolyp jikteledi. London qor bırjasy (London Stock Exchange nemese LSE) – álemdegi eń iri jáne ejelgi bırjalardyń biri. Aksııalardyń halyqaralyq saýda-sattyǵy boıynsha shamamen 50%-y LSE-ge tıesili. Qazaqstannyń iri kompanııalary óz aksııalaryn ornalastyrý úshin dál LSE-ni tańdaıtynyn aıta ketý kerek. XVI ǵasyrda London qalasynyń kóshelerinde jáne kofehanalarynda saýda-sattyq operasııalary jasala bastaǵan. Sol úshin mámile jasaıtyn ǵımarattyń qurylysyn eń alǵash brıtandyq saýdager ári qarjyger Tomas Greshem qarjylandyrdy, sóıtip alǵashqy nysannyń irgetasy 1570 jyly qalandy. Osy jerde 1695 jyldan bastap baǵaly qaǵazdarmen mámileler jasaý qolǵa alyndy. Degenmen, arada biraz ýaqyt ótkende aksııalarmen aınalysatyn brokerlerge bırja ǵımaratyna kirýge tyıym salyndy. Sebebi olar shýly jáne ashýlanǵysh adamdardyń qataryna jatqyzyldy. Sondyqtan bul top «Djonatanda» degen kofehanada turaqty kezdesip turdy.
XIX ǵasyrda London qor bırjasy asa qarqyndy damydy. Bul kezeń temir jol baǵyttarynyń, kanaldar qurylysynyń, oıyn bıznesiniń jáne saqtandyrý qyzmetiniń sharyqtap damýymen tuspa-tus keldi. Bırjada 1901 jyly kóptegen kompanııalardyń 3 000-nan astam aksııasy satyldy. 1914 jyly bolǵan I dúnıejúzilik soǵys bırja jumysyna keri áser etti, LSE jarty jylǵa jabylyp qaldy. LSE ustanymyn qalpyna keltirý maqsatynda II dúnıejúzilik soǵystan keıin óziniń damý jónindegi baǵdarlamasy ázirlendi, ol 1960 jyldardyń ortasyna qaraı júzege asyryldy. 1972 jyly bırjalyq saýda-sattyqty avtomattandyrý bastaldy. Naryqtyń qurylymy tolyqtaı ózgerdi, bul zalda daýystap saýda jasaý júıesinen búginde bárimizge tanys qoljetimdi elektrondy saýda-sattyqqa ótýge negiz boldy.
2000 jyly London qor bırjasy ashyq aksıonerlik qoǵam retinde qaıta quryldy. О́ziniń alańynda jarııaly túrde aksııalaryn ornalastyra bastady. Osy jyly bırja resmı ashylǵan kúnnen bergi 200 jyldyǵyn atap ótti. Búgingi tańda, statıstıkalyq derekterge súıensek, LSE-niń quramynda 400-ge jýyq kompanııa múshe retinde tirkelgen, olardyń basym kópshiligi ınvestısııalyq bankter jáne brokerlik fırmalar. Al bırjadaǵy saýda-sattyqtyń jumys kúnderi Grınvıch boıynsha saǵat 08.00 jáne 16.29-dyń aralyǵynda júrgiziledi. FTSE qor ındeksiniń jabylǵan baǵasy Grınvıch boıynsha 16.35-te esepteledi. World Federation of Exchanges (WFE) deregine súıensek, ótken jyldardyń qorytyndysy boıynsha London qor bırjasy kapıtaly jaǵynan búkil dúnıe júzinde aldyńǵy bestiktiń qatarynda.
«Azııa barysynyń» artyqshylyqtary
Álemdegi asa iri qarjylyq habtardyń biri – Sıngapýr. Ońtústik-Shyǵys Azııadaǵy eń iri kompanııalar men alpaýyt adamdar qarjylaryn Sıngapýrda ornalasqan qarjy qurylymdarynda saqtaıdy. Jer kólemi az bolǵandyqtan kórshilerinen qum ákelip, teńiz jaǵalaýyn keńeıtý arqyly aýmaǵyn úlkeıtip otyrǵan osy bir araldan keńse ashýǵa álemdik myqty qarjy konglomerattary asa múddeli. Qarjy salasynyń ǵana emes, ózge de salalardaǵy talantty azamattar Sıngapýrdan jumys tapsa, ózin baqytty sanaıdy. Búgingi tańda Sıngapýrdyń qarjy salasy eldegi IJО́-niń 10 paıyzdan astamyn beredi, al Qazaqstanda bul kórsetkish shamamen 3 paıyzdyń kóleminde. Mundaǵy eń basty artyqshylyq – memlekettik organdardyń asa úılesimdi qyzmeti. Sıngapýrdyń ulttyq bankine uqsaıtyn Aqsha-nesıe basqarmasy bar, ol qarjy ortalyǵyn damytý qyzmetimen de aınalysady. Osy basqarma jańadan qurylyp álemdegi iri «qarjylyq hab» atanýdy kózdegen tusta eldegi Ekonomıkalyq damý agenttigi qarjy ortalyǵyna kelýi tıis iri kompanııalardy Sıngapýrǵa shaqyrýǵa jáne iri kompanııalardyń shtab-páterlerin Sıngapýrdan ashýǵa úgitteýge barynsha den qoıǵan edi. Mundaǵy negizgi maqsat – Sıngapýrdy jaıly, qolaıly, ınvestısııany ákelýge jáne saqtaýǵa tartymdy memleket etý boldy. Qazirgi tańda Sıngapýrdyń úlgi retinde kórsete alatyn negizgi tórt baǵyty bar. Birinshisi – Sıngapýr Ońtústik Azııanyń kapıtal naryǵyna aınaldy. Ekinshisi – aımaqtaǵy ál-aýqatty basqarý menedjmentin qalyptastyrdy. Úshinshiden, aktıvterdi basqaratyn ortalyq sanalady. Tórtinshiden, qarjy ınstıtýttarynyń bıznes ortalyǵy degen atty senimdi túrde ıemdengen.
Osy jerde aıta ketý kerek, «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń alǵa qoıǵan maqsaty da osy baǵyttarmen sáıkes keledi. 5,5 mln halqy bar Sıngapýrda 200 myńnan astam azamat qarjy salasynda qyzmet etedi. 500 basqarýshy kompanııa quny 1 trln AQSh dollarynan astam aktıvterdi basqarady, 1200 qarjy ınstıtýty bar. Áıgili «Fortune-500» tizimine engen kompanııalardyń 300-i Sıngapýrda jumys isteıdi. Eldiń qarjy rettegishi kez kelgen qarjy ınstıtýty týraly aqparatty jan-jaqty tekseretin, bolýy múmkin qaýip-qaterden aldyn ala saqtandyratyn organ.
Sonymen qatar Sıngapýrdyń «ekonomıkalyq arhıtektorlarynyń» úlesi de, geografııalyq ornalasýy, aǵylshyndardan muraǵa qalǵan aǵylshyn zańdylyǵy sekildi jaǵdaılar da onyń artyqshylyǵy sanalady. Eldegi «Temasek» kompanııasy bizdiń «Samuryq-Qazynaǵa» uqsas, ashyǵyn aıtqanda osy «Temasektiń» úlgisin alǵanǵa uqsaıdy. 1974 jyly qurylǵan ulttyq ál-aýqat qory – Sıngapýrdyń iri holdıngi, ol ekonomıkanyń kóptegen sektorlaryndaǵy kompanııalarǵa ıelik etedi jáne qyzmetin basqarady. «Temasektiń» qazirgi aktıvteriniń quny 200 mlrd AQSh dollaryna jýyq.
Geografııalyq ornalasýy – eldiń tabystylyǵyn aıqyndaǵan mańyzdy faktor. Sıngapýrdyń Úndistan, Indonezııa, Qytaı sekildi iri memleketterge jaqyndyǵy, eldiń aǵylshyn kommersııalyq zańdylyǵy boıynsha jumys isteýi ınvestorlardyń seniminen shyǵýyna zor yqpal etti. Qor bırjasy salystyrmaly túrde jas, ol bırjalardyń birigýinen paıda bolǵan, onda tirkelgen kompanııalardyń sany 800-den asady. Olardyń 40 %-y elden tys jerde ornalasqanyn aıta keteıik, ıaǵnı qor bırjasyn bir memlekettiki nemese aımaqtiki ǵana emes, ǵalamdyq deýge bolady.
Sıngapýrdyń taǵy bir ereksheligi – talantty azamattardy álemniń ár memleketinen qyzmetke tarta biletini. Qarjy salasynda 200 myńnan astam maman qyzmet etetin bolsa, sonyń basym bóligi ekspattar. Ásirese 2008 jyly oryn alǵan ǵalamdyq qarjy daǵdarysynan Eýropa, AQSh qarjy naryqtary zardap shekken ýaqytta Sıngapýrda «ekspattar nópiri» boldy. Atap óterlik taǵy bir jaıt, Sıngapýr táýelsizdik alǵan jarty ǵasyr merzim ishinde álemde qansha qarjy daǵdarysy oryn alǵanymen, olardyń osy aral-memlekettiń ósimine áseri bolmaǵan. Kásibı maman kadrlardy óz eliniń ekonomıkasynyń ósimine jumys istete biledi.
«Astana» HQO hám álemdik tájirıbe
1993 jyldyń 17 qarashasynda elimizdiń Ulttyq banki men 23 jetekshi qazaqstandyq kommersııalyq bankter birlese otyryp valıýtalyq bırjany uıymdastyrý týraly sheshim qabyldady. Osyǵan deıingi Valıýtalyq operasııalardy ótkizý ortalyǵy (Valıýtalyq bırja) Ulttyq banktiń qurylymdyq bólimshesi bolǵan edi. Jańa bırjanyń negizgi maqsaty – teńgeniń engizilýine baılanysty ulttyq valıýtalyq naryqty uıymdastyrý jáne damytý bolǵany túsinikti.
Biraz qurylymdyq jáne basqa da ózgeristerden keıin 1997 jyly 5 naýryzdaǵy «Baǵaly qaǵazdar naryǵy týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń jańa zańy qor bırjasynyń qyzmetin tek baǵaly qaǵazdarmen shekteıtinine baılanysty bırja aksıonerleriniń jalpy jınalysynda «Almaty qarjy quraldarynyń bırjasy» JAQ (AFINEX) jeke zańdy tulǵasyn bólip shyǵarý arqyly bırjany qaıta uıymdastyrý týraly sheshim qabyldaǵan bolatyn. «Aksıonerlik qoǵamdar jónindegi máseleler boıynsha Qazaqstan Respýblıkasy zańnamalyq aktilerine keıbir ózgertýler men tolyqtyrýlar engizý týraly» 1998 jyldyń 10 maýsymyndaǵy zań kúshine enýine baılanysty qor bırjasynyń qyzmetine shetel valıýtalary jáne baǵaly qaǵazdardan ózge qarjy quraldardyń saýda-sattyǵyn uıymdastyrýǵa salynǵan tyıym joıyldy. Sóıtip AFINEX pen Qazaqstan qor bırjasyn biriktirýge múmkindik týdy. Osylaısha aksıonerlerdiń tıisti sheshimimen biriktirilgen jańa bırja qaıta memlekettik tirkeýden ótti.
2006 jyldyń 15 jeltoqsanynda KASE Almaty qalasynyń óńirlik qarjy ortalyǵynyń arnaıy saýda-sattyq alańy retinde belgilendi. 2007 jyldyń 23 tamyzynda bolyp ótken KASE aksıonerleriniń jalpy jınalysy bırjanyń kommersııalanýy týraly sheshim qabyldady. KASE kommersıalanýy sheginde daýys berýdiń burynǵy «bir aksıoner – bir daýys» prınsıpinen bas tartyp, jalpy aksıonerlik qoǵamdardyń barlyǵyna ortaq prınsıp – bir aksııaǵa bir daýys prınsıpi engizildi.
Búginde TMD keńistiginde aǵylshyn zańnamasyna negizdelgen, ınvestorlarǵa túsinikti platformany tek «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵy ǵana quryp otyr. «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń aǵylshyn zańnamasyn basshylyqqa alýynyń astarynda úlken artyqshylyqtar bar. Bul, birinshi kezekte, sheteldiktermen baılanys ornatýǵa, birlesip jumys isteýge asa zor yqpalyn tıgizedi. Búgingi tańda álemdegi eń iri degen qarjy ortalyqtarynyń úlgisin alý óte durys sheshim dep qabyldaǵan jón. Joǵaryda Sıngapýrdyń qor bırjasyn tájirıbe retinde alǵanymyz týraly da sóz ettik.
Jalpy, kez kelgen isti bastar kezde alǵysharttardyń durys qalyptasýy men oǵan kórsetiletin qoldaýlardyń qamtamasyz etilýi, atqarylýǵa tıis jumysty bir salanyń ǵana isi dep qaramaý, memlekettiń negizgi bolashaq baǵyt-baǵdary, damýy men órleýiniń kepili retinde qarastyrǵan jón. Bul bırjanyń jumysyna tikeleı qatysty. Dúnıe júziniń eń erte ashylǵan nemese eń iri sanalatyn bırjalary, sol sııaqty keıingi jyldary tabysqa jetken bırjalarǵa qysqasha sholý jasaýymyzdyń sebebi osy.
Ǵalymjan KERIMBEK,
L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti
«Qarjy» kafedrasynyń meńgerýshisi,
ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty
