Altyn tuǵyr arman bolyp tur?!

Bizdiń elde erkin kúreske qa­raǵanda grek-rım kúresiniń kóshi áldeqaıda ilgeri ekeni esh daý týǵyzbasa kerek. Bul rette bar­shamyz jeńispen órilgen baı dá­s­túrimiz, myqty bapkerlik mek­tebimiz jáne dańqy alysqa jaıyl­ǵan balýandardyń kópti­gimen maqtana alamyz. KSRO dáýirinde osy sport túrin serik etken Qazaqstannyń oǵlandary Olımpııa oıyndarynda 6 ret jeńis tuǵyrynyń eń bıik satysyna kóterildi. Olar – Anatolıı Kolesov (1964 jyly), Valerıı Rezansev (1972 men 1976 jyldary), Anatolıı Bykov (1976) jáne Jaqsylyq Úshkempirov pen Shámil Serikov (1980). Tór­t-

­jyl­dyqtyń basty dodasyn­da Valerıı Bakýlın (1968), Anatolıı Nazarenko (1972), Anatolıı Bykov (1980) jáne Dáýlet Turlyhanov (1988) kúmis al­dy. Sondaı-aq 1992 jyly Bar­se­lonada alaýy tutanǵan ja­rys­ta TMD quramasy sapyn­da óner kórsetken Dáýlet Tur­ly­hanov (1992) qola medaldi keý­desinde jarqyratty. 

Álem chempıonatynda jeńip alǵan júldelerimiz odan da kóp. Jalǵyz ǵana Valerıı Rezansevtiń ta­by­synyń ózi talaılardy tam­san­­dyrady. Vadım Psarevtaı dańq­ty bapkerden tálim-tárbıe al­ǵan nar tulǵaly jigit 1970-1975 jyldary aralyǵynda ótken dú­nıejúzilik dodalarda qata­ry­nan bes márte bas júldeni oljalady. Qaraǵandylyq Anatolıı Kolesov (1962, 1963, 1965) pen almatylyq Anatolıı Nazarenko (1970, 1974, 1975) osy belesti úsh retten baǵyndyrsa, Shámil Serikov (1978, 1979) pen Igor Rostoroskıı (1985, 1987) eki ret­ten top jardy. Valerıı Anı­sımov (1965), Vladımır Baký­lın (1967), Anatolıı Bykov (1975), Jaqsylyq Úshkempirov (1981) jáne Dáýlet Turlyhanov (1989) bir márte chempıondyq ataqqa qol jetkizdi. Al Valerıı Anısımov (1966) pen Anatolıı Nazarenko (1971) kúmisti ıelense, Dáýlet Tur­lyhanov (1987) qolaǵa qol sozdy. 

Mine, KSRO dáýirinde Qazaq­stannyń grek-rım kúresi she­ber­leri Olımpııa oıyndary men álem chempıonattarynda osyn­daı tolaǵaı tabysqa qol jet­kizdi. Osy oraıda biz tek sport salasyndaǵy eń negizgi eki jarystyń ǵana nátıjelerin esep­ke alǵanymyzdy esterińizge sala keteıik. Odan bólek, álem kýbogy men Eýropa chempıonaty jáne basqa da tolyp jatqan baıraqty básekeler bar. 

Táýelsizdik alǵannan keıin de Qazaqstannyń grek-rım kúresi she­ber­leri halyqaralyq are­na­­da jaqsy nátıje kórsetti. Olım­pııa oıyndarynda Iýrıı Mel­nıchenko (1994) altyn alsa, Georgıı Sýrsýmııa (2004) men Nurbaqyt Teńizbaev (2008) kú­mis medaldi oljalady. Mkhıtar Manýkıan (2004) men Da­nııal Gadjıev (2012) qola júl­deni enshiledi. 2008 jyly Beı­jińde Áset Mámbetov qola júl­de jeńip alǵan edi. О́kinishke qa­raı, qandasymyzǵa «dopıng qol­dan­dy» degen aıyp taǵylyp, ara­da bi­raz ýaqyt ótkende ol sol ata­ǵy­nan aıyryldy. 

Álem chempıonatynda Iýrıı Melnıchenko (1994, 1997) men Mkhıtar Manýkıan (1998, 1999) eki márte dara shyqsa, Baq­tı­ıar Baıseıitov (1998) bir ret je­ńim­paz atandy. 1993 jyly Dáýlet Turlyhanov, 1995 jyly Iýrıı Melnıchenko men Baqtııar Baıseıitov, 1999 jyly qaıta sol Melnıchenko, 2011 jyly Almat Kebisbaev jáne 2017 jy­ly Meırambek Aınaǵulov pen Demeý Jadyraev kúmiske qol sozdy. Al qola medaldi ıelen­gender qatarynda Georgıı Sýr­sýmııa (2003), Ermek Kóketov (2005), Nurbaqyt Teńizbaev (2009) jáne Dosjan Qartyqov (2015) syndy sańlaqtar bar. Sondaı-aq Nurmahan Tynalıev úsh márte (2010, 2011, 2013) jáne Almat Kebisbaev (2010, 2015) eki ret sol mejeden kórindi. 

Árıne grek-rım kúresinen Qazaqstan quramasynyń bul taby­syn jaqsy dep baǵalaýǵa bo­lady. Alaıda «áttegen-aı!» de­gen tustarymyz da joq emes. Má­selen, táýelsizdik alǵaly beri Olım­pııa oıyndarynda jalǵyz ǵa­na altyn medal oljaladyq. Qazaqstan sekildi irgeli memleket, balýandyq ónerde je­ńispen órilgen baı dástúri bar qa­byrǵaly el úshin bul nátıjeniń azdyq etetini sózsiz. 1996 jyly Atlanta Olımpıadasynda Iýrıı Melnıchenko atoı salǵannan keıin grek-rım kúresin serik etken eshbir órenimiz osy bıikten kórine alǵan joq. Sodan beri tabany kúrekteı 22 jyl ótse de, tórtjyldyqtyń basty dodasynda Qazaq eliniń ánurany birde-bir ret shyrqalǵan joq. 

Álem chempıonatynda altyn medaldiń syńǵyryn estimegeli de 20 jylǵa jýyqtap qaldy. 1999 jyly Afınyda Mkhıtar Manýkıanǵa teń keler eshkim ta­byl­­maǵan edi. Sodan bergi ýaqyt­ta aıtýly jarystyń jalaýy 16 ret jelbiregen eken. Biraq bas júl­de Qazaqstannyń balýanda­ry­na buıyrǵan emes. 

Qandastarymyz jaıynda aıtar bolsaq, 1998 jyly Shve­sııa­nyń Evle qalasynda Baq­tı­ıar

Baıseıitov álem chempıony atanyp, barsha Alash jurtyn qýa­nysh pen shattyqqa bóledi. Bolmysy bólek balýannyń sol erligin qaıtalaýǵa 2011 jy­ly Ystanbulda Almat Kebis­ba­ev­tyń jáne 2017 jyly Parıj­de Meırambek Aınaǵulov pen Demeý Jadyraevtyń tamasha múmkindikteri boldy. Biraq úsheýi de fınalda utylyp, kúmis me­­daldi qanaǵat tutty. Mine, qa­zaq­standyq jankúıerlerdi qyn­jyltyp, kóńiline selkeý tú­siretin osy jaıttar. 

Byltyrǵy jyldyń mamyr aıynda Úndistannyń Nıý-Delı qa­lasynda Azııa kúres fede­ra­sııa­synyń kongresi ótip, atalmysh uıymnyń basshysy bolyp Alashtyń maqtan tutar uly Dáýlet Turlyhanovtyń saılanǵany barshaǵa málim. Da­ńq­ty balýan, áıgili bapker, bi­likti basshynyń osyndaı jaýap­ty qyzmetke kelýin bar­sha jurt jyly qabyldady. Bul jańalyqty estigende qazaq jan­kúıerleri qatty qýandy. Ja­sy­ratyny joq, búgingi tańda bel­di uıymda qoldaýshyń bolmasa, balýandardyń boz kilemde tókken terleri zaıa ketip jatady. Túrli alaıaqtar men aramza tóreshilerdiń qıturqy áreketteri sal­darynan talaı myqtynyń jo­ly bógelip, jigitterdiń jigeri j­a­syǵanyna talaı kýá boldyq emes pe?! 

Endi Azııa kúres federa­sııa­synyń tizgini ult patrıoty, kú­res óneriniń janashyry, naǵyz maı­talman mamannyń qolynda. Jaý­apty jarystarda bizdiń ji­git­terge endi eshkim sebep-saldar­syz kıligip, ózdiginen tis batyra qoımas. Olaı bolsa, aldaǵy baı­raq­ty básekelerde barymyzdy sa­lýǵa tıispiz. Bıylǵy jyly bizdi Býdapeshte ótetin álem chempıonaty men Djakartada alaýy tutanatyn jazǵy Azııa oıyndary kútip tur. Sol jarystarda qazaqstandyq balýandardyń, qazaqtyń ór minezdi órenderin altyn tuǵyrdan kórsek dep armandaımyz... 

Ǵalym SÚLEIMEN,

«Egemen Qazaqstan» 

ALMATY