О́simdik qorǵaýdyń ózektiligi nede?

Elimizde sońǵy jyldary raps, zyǵyr, maqsary men kúnbaǵys sııaqty maıly daqyldardyń egis kólemi 3-4 esege artty. Al kún­baǵys búginde eli­miz­diń shyǵys óńirimen qatar, batys jáne sol­tústik aımaq­tarynda egilýde. Zyǵyr dánine Batys Eýropa elderinen suranys joǵa­ry bol­ǵan­dyqtan, elimizdiń soltús­tik óńirin­de atalǵan ósimdikti ósirý eko­no­mıka­lyq turǵydan asa tıimdi bolyp otyr. 

Qazaqstanda 1991-1996 jyl­dar aralyǵynda kókónis daqyl­daryn óndirý 950-1000 tonnaǵ­a deıin quldyrasa, 2010-2014 jyl­dary ónim mólsheri eki ese­le­nip, 2000-2070 tonnaǵa deıin jetipti. Sońǵy jyldary mem­lekettiń qarjylaı qol­daýy negizinde ár óńirde jańa baq­tar otyrǵyzylýda. Al kók­ónis ónimderi Astana jáne Almaty sııaqty iri qala tur­ǵyn­daryn qamtýmen qatar, Reseı­ge deıin shyǵaryla bastady. Degen­men áli de tutynýshylardy tolyq qamtamasyz ete almaı otyr­ǵanymyz jasyryn emes. 

Búginde alys shetelderden tasymaldanatyn kókónister men jemisterdiń uzaq merzimde saqtalýy úshin olar arnaıy hımııalyq qospalarmen óńdeledi. Sondyqtan da bul jaǵdaılar adam aǵzasyna teris áser etýi múmkin. 

Al azyq-túlik taýarlary jáne ósimdik ónimderi arqyly buryn respýblıka aýmaǵynda kezdespegen karantındi nysandardyń da paıda bolý qaýpi bar. О́kinishke qaraı, osy ýaqytqa deıin el aýmaǵyna birneshe karantındi aǵzalar enip, keńinen taralýda. 

Máselen, osydan on jyl buryn О́zbekstan elinen Qyzyl­orda oblysynyń Syr­darııa aýdanyna kezdeısoq ákelin­gen qaýyn shybyny 2014 jyly 4060 gektar baqsha alqabyn jaılap, onyń barlyq aýdanda kezdesetini anyqtalǵan edi. Sonymen qatar bul zııankes Ońtústik Qazaqstan oblysynyń Arys, Báıdibek, Qazyǵurt, Maqtaaral, Otyrar, Saryaǵash, Túrkistan jáne Saryaǵash aýdandarynda 4867 gektarda, Jambyl oblysynda – 85, Mańǵystaý oblysynda 40 gektar jerde taralǵany belgili bolyp, mundaı keleńsiz jaǵdaı Almaty oblysynda da baıqalǵan. 

Jemis aǵashtarynyń bak­terııal­y kúıigi dep atalatyn aýrý eli­mizdiń ońtústik jáne ońtústik-shy­ǵys aımaqtaryna úlken qater tón­dirýde. Bul asa qaterli dert 2014 jyly Almaty oblysynda 265 gektar, Jambyl oblysynda 72 gektar jáne Ońtústik Qazaqstan oblysynda 7 gektar baqtarda baıqalǵan. О́kinishke qaraı, sońǵy úsh jyl kóleminde onyń taralý aýmaǵy ulǵaımasa, azaıa qoıǵan joq. Sebebi jemis aǵashtarynyń aýrý­laryna qarsy qoldanýǵa tir­kelgen júıeli jáne janamaly áserli fýngısıdter ol úshin tıim­siz bolyp otyr. Bakterııaly kúıik alma jáne almurtpen qa­tar, súıekti jemis pen sándik aǵash­tardy da zalaldaıdy. Atalǵan aýrýǵa almurt aǵashynyń qarsy turý qaýqary tómen. Tipti jemis berip turǵan aǵashtar bul dertke shaldyqqan soń 3-4 jyl aralyǵynda qýrap ketedi. 

Máselen, ótken ǵasyrdyń toq­sanynshy jyldaryna deıin jemis aǵashtarynyń butalary men túsik japyraqtarynda qystap shyqqan aýrý qozdyr­ǵysh­tarynyń ın­fek­sııa­syn joıý úshin kóktem mez­gil­derin­de baqtarda kógildir búrký júr­gi­ziletin. Bir gektar jerge 10-15 kılo mys kýporosy jum­sala­tyndyqtan, bul eko­lo­gııalyq tur­­ǵy­dan tıimsiz bolatyn. Son­dyq­tan da jemis kúıiginiń keń taralýynyń bir sebebi sońǵy jyl­dary osy sharanyń qolǵa alyn­baýynan bolýy da múmkin.

Elimizdegi karantındi nysan­dar tizimin, respýblıka aýma­ǵyna tasymaldaný joldary men múm­k­indikterin, taral­ǵan jaǵ­daıda olardyń fıtosa­nı­tarlyq qateri men jergilik­ti jaǵdaıǵa beıimdelýin anyqtaý­men, sonymen qatar olardy oq­shaýlap, joıý sharalary jaıly naqty usynystar daıyndaýmen Qazaq ósimdik qorǵaý ǵyly­mı-zertteý ınstıtýty aınaly­sady. Alaıda kópshilik jaǵ­daı­da karantındi aǵzalardyń ekologııasy, olardyń jersinip, taralý múmkindigi jáne oǵan tabıǵı faktorlardyń áseri tereń taldanbaıdy. Máselen, 100 mıllıon teńgeden asa qarajat bólingen ǵylymı mekemeniń 2013 jylǵy esebinde kartop fıtofotrozy qozdyrǵyshynyń jersiný múmkindigi óte joǵary ekeni kórsetilgen. Al shyndyǵynda atalǵan nysan Belarýs pen Reseı Federasııasynan kartop túı­nek­terimen sońǵy jarty ǵasyr­da 1-2 ret qana tasymaldandy. Bul elimizdiń kartop ósiretin aımaqtarynda daqyl­dyń ósý kezeńinde aýa tempe­ratýrasy joǵary, al topyraq yl­ǵaldylyǵy tómen bolǵan­dyq­tan taralyp kete almady. Sondaı-aq karantındi aǵzalar taral­ǵan jaǵdaıda oryn alýy múm­kin ekonomıkalyq shy­ǵyn­ǵa kelsek, kúmán týdyratyn boljamdar kezdesedi. Sol ǵylymı mekemeniń esebindegi hrızantema gúliniń aqtatynan keletin shyǵyn 5,6 ball, jataǵan kekirenikine jaqyn, ıaǵnı 7,1 ekenine sený qıyn. Al Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi Fıtosanıtarlyq saraptaý men boljaý ádistemelik ortalyǵynyń málimetinshe, sońǵy ret bul 2014 jyly 353959 gektar egis alqabyna taralypty. 

Keıbir karantındi nysan­dar­dyń, atap aıtqanda, qaýyn shybyny men jemis daqyldarynyń bakte­rııaly kúıigi elimizdiń aýma­ǵyna keń taralýynyń eń bas­ty sebebi olardy joıý neme­se taralýyn shekteý maqsatyn­da qoldanylatyn ǵylymı negiz­delgen sharalar júıesiniń bolmaýynan bolyp otyr. Máselen, tarala bastaǵanyna on jyldan asa ýaqyt ótken qaýyn shybyny týraly Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń «Karantındi ny­sandardyń taralýy jáne 2015 jylǵa boljamy» dep atalatyn resmı aqparatynda usynylǵan hımııalyq sharalardyń oryndalý merzimi naqty kórsetilmegen. Aıtalyq, zııankes qaýyn túıin tastaǵan kezde jumyrtqalap, dernásilderi jemis ishine enip, tirshiligin jalǵastyrady. Aýa raıyna baılanysty ol bir ret qana jumyrtqalamaıdy, jylyna eki urpaq beredi. Sondyqtan da hımııalyq shara jylyna eki-úsh ret qaıtalanýy kerek. 

Karantındi nysandardyń res­pýblıka aýmaǵyna kezdeısoq taralýyna jol bermeý jáne engen jaǵdaıda olardyń oshaqtaryn jyldam joıý úshin sharalardyń ǵylymı negizdemesin daıyndaıtyn ǵylymı ortalyqtyń jáne olardy tikeleı oryndaýmen aınalysatyn Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń ár oblys pen 

aýdan ortalyqtaryndaǵy karantın ınspeksııasy qyzmetkerlerimen qatar, taýar óndirýshilerdiń de jaýapkershiligin arttyrý qajet. 

Elimiz úshin taǵy bir bıolo­gııalyq qater gendik turǵydan tegi ózgergen daqyldardyń ónimin azyq-túlik úshin paıdalaný bolyp otyr. Máselen, AQSh pen Batys Eýropa elderinde bul ádis maıly burshaq, júgeri men rapstyń jańa sorttary men býdandaryn shyǵarýda keńinen qoldanylyp keledi. Málimetke súıensek, osydan on jyldaı ýaqyt buryn dúnıe júzi boıynsha tegi ózgertilgen daqyldar 58,7 mıllıon gektarda egilip, egis kóleminiń 15 paıyzyn quraǵan eken. Endi búginde transgendi sorttardan alynǵan ónimdi malǵa jem, adamzatqa azyq-túlik úshin paı­dalaný olar­dyń aǵzalarynda qan­daı ózge­rister týdyratynyn anyq­taı­tyn naq­ty tujyrym joq. Eli­mizde bul baǵytta jan-jaqty tereń zert­teý jumystary jolǵa qo­ıyl­­ma­­ǵan­dyqtan, endigi jerde osy másele sheshimin tapsa degen oı bar. 

Murat QOIShYBAEV,

aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory, professor