Álemdik sport tarıhynda esimderi altyn áriptermen jazýly qos sańlaqtyń joly eki márte qıysty. Alǵash ret olar 1936 jyldyń 18 maýsymynda Nıý-Iorkte kezdesti. Qos tarap ortaq mámilege kelgen bette birden bul jekpe-jekke saıası sıpat berildi. О́ıtkeni sol jyldary AQSh ózin álemdegi eń demokratııalyq memleket ekenin dáleldeý úshin baryn salyp jatqan. «Bizdiń qoǵam ult pen ulysqa nemese násilge bólinbeıdi. «Amerıka azamattarynyń barlyǵy – teń quqyly» degen uran tastady. Al fashıstik Germanııa bolsa arııtektilerdiń basqa násilderden ústemdigi basym ekenin aıtýdan jalyqpady. Mine, qos myqtynyń jekpe-jegi osyndaı alasapyran kezeńge tap keldi.
Atyshýly aıqas ózgelerdi aıtpaǵanda, Gıtlerdiń ózin beıqam qaldyrǵan joq. Úshinshi reıh kóseminiń kómekshileri oǵan kezdesý barysyn ár mınýt ótken saıyn baıandap otyrdy. Bul báseke Maks Shmelıngtiń paıdasyna sheshildi. 12-raýndta ol qarsylasyn nokaýtqa jiberdi.
1938 jyldyń 22 maýsymynda Djo Lýıs pen Maks Shmelıng qarymta kezdesý ótkizdi. Sol kezde saıası áńgimeler qaıta qyzyp, qos memlekettiń BAQ ókilderi bir-birinen asyp túsýge tyrysty. Bul joly Lýıstyń joly boldy. Báseke taǵdyryn ol birinshi raýndta-aq sheshti.
Keıinnen qos sańlaqtyń joly taǵy qıysty. Biraq bul joly sharshy alańda emes, qarapaıym ómirde. Shaý tartqan shaǵynda amerıkalyq sportshynyń qaıyrshylyq kúıge túskeni kópshilikke jaqsy málim. Osy oqıǵadan qulaǵdar bolǵan Shmelıng ony ózi izdep taýyp, qarajat jaǵynan únemi kómektesip turǵan. Al Djo qaıtys bolǵan kezde qabyrǵasy qaıysqan Maks jerleý rásimine qajet qarjynyń barlyǵyn óz qaltasynan shyǵardy.
Jalpy, Maks Shmelıngtiń márttigi jaıynda uzaq áńgimeleýge bolady. Máselen, Germanııa aýmaǵynda evreıler qyrǵynǵa ushyraǵan «Jaýhar túni» ol óziniń eski tanysy Levınniń eki ulyn qonaqúıge ákelip jasyrady. 14 jasar Haıns pen 15 jastaǵy Vernerdi nemister úsh kún boıy izdep, álekke túsedi. Biraq ataqty boksshynyń bólmesine basa-kóktep kirýge batyldary barmaıdy. Arada úsh kún ótkennen soń Maks balalardy óziniń jeke kóligine mingizip, qalanyń shetinde jasyrynyp jatqan ákelerine aparyp tabystaıdy.
Ataǵy alysqa jaıylǵan boksshy, parasaty mol, jany jomart, júregi keń azamat mándi de maǵynaly ǵumyr keshti. San mıllıon jankúıerdiń kózaıymyna aınalyp, halyqtyń alǵysyna bólengen Maks Shmelıng 2005 jyldyń 2 aqpanynda 100 jasqa qaraǵan shaǵynda jaryq dúnıemen qosh aıtysty.
Ǵalym SÚLEIMEN,
«Egemen Qazaqstan»
