№ 7 syn-qater

EKONOMIKA

Ekonomıkadaǵy daǵdyly baılanystardyń úzilýi, ónerkásip kásiporyndarynyń toqtaýy men kúıreýi

KSRO ydyraýynyń sońy ekonomıkada qalyp­tas­qan sha­rýa­shylyq baılanystardyń úzilýine, óner­ká­sip kásiporyn­dary­nyń toqtaýy men kúıreýine ulas­ty. 1990-2000 jyldar – bul Qa­zaqstan ekonomıka­syn­­daǵy eseńgiretý emi men onyń makro­ekono­mı­ka­lyq turaqtylyǵyn qamtamasyz etý kezeńi. El óner­kásibi kollaps sheginde turdy, myńdaǵan kásip­oryn­dar bankrot dep tanyldy, júzdegen myń jumysshylar men ınjenerler jumyssyz jáne kúnkóriske qajetti tabys kózinsiz qaldy. 1999 jyly 1990 jylmen salystyrǵanda, eldegi ónerkásip óndirisi kólemi eki ese derlik qysqardy. 2000 jyly ahýal birshama jaqsardy jáne fızıkalyq kólem ındeksi 1990 jylǵa qaraı 58 paıyzdy qurady. Ákimshil-ámirshil júıeden naryq ekonomıkasyna kóshý qarapaıym jáne aýyrtpalyqsyz úderis bola almas edi. Bul jolda ózimizdiń de, sondaı-aq syrttan tanylǵan da ashyq qateliktersiz bolǵan joq. Máselen, Reseıde tıisti ekonomıkalyq daıyndyqsyz jáne TMD boıynsha áriptestermen aldyn ala kelisilmesten bastalǵan baǵany yryqtandyrý búkil rýbl aımaǵyn meılinshe teris nátıjelerge soqtyrdy. «Eseńgiretý emi» naryq ınstıtýttary men tutqalary paıda bolyp, turaqty sıpat almaı jatyp-aq burynǵy sharýashylyq tetikterdiń bárin kúıretti. Basqasha aıtqanda, biz jańasynyń qurylysyna kirispeı jatyp-aq eski úı qıratyldy.

Memleket basshysynyń demokratııalyq qoǵamǵa jáne naryq ekonomıkasyna kóshý problemalary týraly Qazaq teledıdarynan sóılegen sózinen.

 Almaty,  1992 jylǵy 22 qazan.

 Mashına jasaý. 1991 jylǵa deıin Qa­zaq­standa 1800-deı iri jáne orta mashına jasaý kásiporyndary bol­dy, qazirgi ýaqytta olar­dyń sany 1435 ká­siporynǵa deıin azaı­dy. Mashına jasaý sa­la­synan bilikti kadr­lar­dyń ketýi eleýli túr­de oryn aldy. 2009 jyly atalǵan salada 81,6 myń adam jumys istedi. Ol 1990 jylǵy deńgeıdiń 21,1 paıyzyn quraıdy. Mashına ja­saý­da 1993-ten 1999 jylǵa deıin óndiristiń quldyraýy baıqaldy. Mashına jasaý ónim­de­ri óndirisiniń kólemi 1990 jyldan 1999 jylǵa deıin 5 eseden astamǵa tó­mendedi. Osy­­laısha eger 1990 jyly mashına jasaý óndirisiniń respýb­lıka ulttyq jalpy óndiri­sin­degi úlesi 15,9 paı­yzdy qurasa, 2004 jyly 3,2 paıyz boldy. 2000 jyldan 2003 jyl­ǵa deıingi kezeńde quldyraý eńserilip, mashına jasaý ónerkásibi óndirisinde turaqty jo­ǵarylaý baıqaldy. Tuńǵysh ret Qazaq­stan­da munaı-gaz mashı­na­syn jasaý salasy qu­ryldy. Mashına jasaý ónimderiniń ónerkásip óndirisiniń jalpy kó­lemindegi úlesi 2010 jyly 3,1 paıyzdy qu­rady. Sońǵy jyldary mashına jasaý salasy óndiris kólemin ulǵaıta túsýde, osylaısha 2010 jyly fızıkalyq kólem ındeksi 158,6 paıyzdy qurady. Jeńil ónerkásip. Atalǵan ónerkásipte 1990-nan 1998 jylǵa deıin óndiris kólemi tómendedi. 2000-2002 jyldar arasynda jyl saıynǵy ósim 21 paıyzdy qurady. Tek 2005-2009 jyldardyń ózinde respýblıkanyń ónerkásip quryly­myn­da­ǵy salanyń úlesi 1,83 paıyzdan 0,86 paıyzǵa deıin tómendedi. Jumys istep turǵan kásiporyndardyń shamamen 80 paıyzdaıy eskirgen jabdyqtarmen jaraqtandy­ryl­ǵan bolatyn, onyń ózi óndiriletin ónimniń sapasy men ózindik qunyna keri áser etti. Kóptegen kásiporyndardyń júktemesi 30-40 paıyzdy qurady. Kásiporyndar rentabeldiligi tómendedi, osylaısha, toqyma ónerkásibinde 2008 jyly ol 9,9 paıyzdy, tigin ónerkásibinde – 1,9, aıaq kıim óndirisinde 8,8 paıyzdy qurady. Jeńil óner­ká­sip­ti tabysty damytý úshin Qazaqstanda qolaıly faktorlar men alǵysharttar bar – OQO-da jyl saıyn 400-450 myń tonna maqta shıkizatyn jınaıdy, eldegi tabıǵı shıkizat – maqta talshyǵy óndirisi (jylyna 130-170 myń tonna), jún (15-20 myń tonna) jáne 7,5 mln. danadan astam teri shıkizaty óndiriledi, tabıǵı shıkizattan jasalǵan atalmysh ónimder mata men ıirilgen jipti, kıimdi álemdik taýar rynoktaryna eksportqa shyǵarýǵa múmkindik beredi. 2010 jyldyń 1 qańtaryna qarasty eldiń jeńil ónerkásibinde 1591 kásiporyn tirkeldi. Olardyń ishinde 526-sy belsendi jumys isteıdi, 13 700 adam jumys isteıtin olardyń 449-y shaǵyn, 17-si iri jáne 6-ýy orta kásiporyndar. Hımııa ónerkásibi. Qazaqstan táýelsizdiginiń alǵashqy jyl­da­ryn­da (1991-1998 jyldar) hımııa ónerkásibi kúrdeli kezeńderdiń birin bastan keshti. KSRO-nyń ydy­raýyna baılanysty burynǵy res­pýblıkalardyń kásiporyndarymen aradaǵy óndiristik baılanystar úzildi, ótkizý rynogy aıtarlyqtaı joǵaltyldy, tájirıbeli kadrlar men eńbek resýrstarynyń ketýi baı­qaldy. О́nerkásip ónimniń jal­py kólemindegi hımııa ónerkásibiniń úlesi 1 paıyzdy qurady. Salanyń óńdeý ónerkásibi ónimderiniń jal­py kólemindegi úlesi 3 paıyzdan kem. Búginde respýblıka IJО́-sindegi hımııa ónerkásibiniń úlesi 0,8 paıyzdan tómen. Jalpy, qo­sylǵan qun salyǵynyń birqalypty ósýi baıqalady, ol ortasha 30 076,5 mln. teńgeni quraıdy. Álemde ón­diriletin 11 mlrd. tonna mıne­ral­dyń 250 mıllıon tonnasy Qazaq­stannyń úlesine tıedi, onyń ózi on birinshi oryndy qamtamasyz etip otyr. О́nimniń 37 túri boıynsha Qazaqstan birinshiden on toǵy­zyn­shyǵa deıingi oryndy alady. Sońǵy jyldary (2000-2008 jyldar) hımııa ónerkásibi kórsetkishteriniń ósýi baıqalýda. Ken-metallýrgııa ónerkásibi. 1996-1997 jyldary ken baıytý jáne metallýrgııa kásiporyndaryn birtutas tehnologııalyq sıklǵa baılanystyryp, tústi jáne qara metallýrgııanyń oń nátıjelerin aıqyndaǵan iri birlestikter quryldy, olar: «Qazsınk» AQ, «Qazaqmys» korporasııasy» AAQ, «Qazaqstan alıýmınııi» AQ, «Qazhrom» UK jáne «Ispat-Karmet» AQ. 1997 jyldan bastap ken-metallýrgııa kesheni óndirisinde turaqty ósý baıqalady. KMK halyq sharýashylyǵynyń bazalyq salalarynyń biri bolyp tabylady. Ol eldiń makroekonomıkalyq kórsetkishterin qalyptastyrýǵa aıtarlyqtaı yqpal etedi. Qazirgi ýaqytta KMK óz ónimderiniń 95 paıyzyn eksportqa shyǵarady. Eksport kólemindegi KMK úlesi (taýarlyq baǵada) 35 paıyzdy quraıdy. Bútindeı alǵanda, 2005 jyly óńdeý ónerkásibiniń ónerkásip óndirisiniń deńgeıi 1995 jylǵa qaraǵanda 1,9 ese ósti, al ónimniń jyl saıynǵy ósimi 6,6 paıyzdy qurady. Ol eń aldymen qara jáne tústi metalldar, qurylys materıaldaryn, toqyma jáne tigin buıymdaryn, tamaq ónimderin, elektr jáne jylý energııasy óndirisin tolyq nemese ishinara qaıta qalpyna keltirýge baılanysty bolyp otyr. 2010 jyly Qazaqstannyń ónerkásip kásiporyndary 11 756,8 mlrd. teńgeniń ónimin óndirip, ósim 2009 jylmen salystyrǵanda 10 paıyzdy qurady. О́ndiris ken óndirý ónerkásibinde – 5,3 paıyzǵa, óńdeý ónerkásibinde 18,4 paıyzǵa ósti.           О́nerkásip óndirisiniń salalyq qurylymy men ekonomıkalyq kórsetkishter sońǵy jyldary aıtarlyqtaı ózgeriske ushyrady. Eger 1990 jyly óńdeý ónerkásibi respýblıkanyń ónerkásip óndirisiniń kólemi 80 paıyzdan astamyn, ken óndirisi 10 paıyzdan astamyn, energetıka salasy 7 paıyzyn alsa, 1995 jyly óńdeý ónerkásibi 50 paıyzdan astamdy, ken óndirisi men energetıka salasy shamamen 25 paıyzdy, 2005 jyly óńdeý ónerkásibi 35,8 paıyzdy, ken óndirisi 58,6 paıyzdy jáne energetıka salasy 5,6 paıyzdy qurasa, 2009 jyly ónerkásip óndirisiniń qurylymy bylaısha kórinis berdi: ken óndirý ónerkásibi – 62,2 paıyz, óńdeý ónerkásibi – 33,1 paıyz, energetıka salasy – 6,7 paıyz. *** О́nerkásiptik ınvestor-kásiporyndardyń negizgi ka­pıtalyna qosylǵan ınvestısııalar ónerkásip óndi­ri­si ósýiniń mańyzdy faktory bolyp tabylady. Olar­dyń kólemi 2005 jylǵy 754 mlrd. teńgege qaraǵanda 2009 jyly 2196 mlrd.teńgeden astamdy qurady, sońǵy 4 jylda ónerkásipke salynǵan ınvestısııalar 3 ese der­lik artty. Shıki munaı men ilespe gaz óndirý, metal­lýrgııa ónerkásibi, elektr energııasyn, gaz ben sýdy óndirý jáne taratý qyzmettiń kapıtaldy eń kóp qajet etetin túrleri bolyp tabylady. О́nerkásip salasynda 2010 jyly 712,5 myń adam eńbekpen aınalysty. Sala qyzmetkerleriniń eńbekaqysy 90 643 teńgeni qurady. *** Qazirgi ýaqytta Qazaqstannyń 2010-2014 jyldarǵa arnalǵan memlekettik údemeli ındýstrııalyq-ınno­va­sııa­lyq damý baǵdarlamasyn júzege asyrýǵa baılanysty ekonomıka men óndirgish kúshterdiń damýynda aıtar­lyq­taı ózgerister baıqalady. Qazaqstan ónerkásibiniń tu­raqty damýy úshin jaǵdaılar jasaldy.