№2 syn-qater

Qýaty jaǵynan álemdegi tórtinshi ıadrolyq qarý arsenalynyń bolýy jáne Semeı polıgony problemalary Táýelsizdikke qol jetkizý nátıjesinde Qazaqstan asa iri ıadro­lyq arsenaldyń ıesi bolyp shyqty. Mundaı ajal sepkish mu­ranyń bolýy bizdiń elimizdiń ulttyq qaýipsizdigi úshin eleýli táýe­kel­der týyndatty. Uly derjavalardyń geosaıası ambısııa­lary­nyń kepiline aınalmaý úshin «ıadrolyq máseleni» shuǵyl túrde sheshý qajet boldy.   Osydan 20 jyl buryn Semeı ıadrolyq polıgonyn jaýyp, odan soń ıadrolyq mártebeden bas tarta otyryp, Qazaqstan jańa memlekettiń kúshi men qýaty ıadrolyq bulshyq etti kórsetýde emes, olardy qoldanbaýda jáne tolyq bas tartýda ekenin birjola sheshti. Jáne ol qazaqstandyq memlekettiliktiń ózegine – jalpyulttyq ıdeıa dárejesine kóterilgen jalpyhalyqtyq kemeńgerlikke aınaldy. Qazaqstan táýelsizdik jyldary ishinde ıadrolyq qarýsyz álem ıdeıasyna qaraı qadam basý nıetin berik aıǵaqtaı otyryp, jahandyq qaýipsizdikti jáne taratpaý rejimin nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan birqatar naqty qadamdar jasady. QR-dyń bolashaq saıasatyna negiz qalaǵan alǵashqy qadam 1991 jyly Semeı ıadrolyq polıgonynyń jabylýy boldy. Iаdrolyq arsenaldy shyǵarý jónindegi óziniń ýádesin oryndaǵan Qazaqstan ıadrolyq ınfraqurylymdardy joıý jáne burynǵy áskerı óndiristi konversııalaý problemasymen aınalysty. 1993 jylǵy 13 jeltoqsanda QR Joǵarǵy Keńesi IаQTK-ni ratıfıkasııalady. 1994 jylǵy 14 aqpanda Qazaqstan MAGATE múshesi boldy. Kepildikter týraly kelisimge jáne Kelisimge Qosymsha hattamaǵa qol qoıyldy. 2006 jylǵy 8 qyrkúıekte Semeıde QR bastamasymen О́ńirde ıadrolyq qarýdan ada aımaq qurý týraly kelisimge qol qoıyldy. Osy Kelisim sheńberinde Qazaqstan ıadrolyq qaýipsizdikti nyǵaıtý, ıadrolyq materıaldardyń taralýynyń aldyn alý jáne ıadrolyq terrorızmge qarsy kúres jónindegi is-qımyldardyń óńirlik josparyn ázirleýde. Sońǵy jyldary QR usynǵan bastamalar: Iаdrolyq qarýdy jalpyǵa birdeı kólbeý jáne tik taratpaý týraly jańa ámbebap kelisimdi ázirleý; Iаdrolyq qarýdan bos aımaqtardy zańdy túrde bekitý jáne aımaqqa qatysýshy elderge teris qaýipsizdik kepildikteri men preferensııalar berý; MAGATE-niń tómen baıytylǵan ýranyn ornalastyrý úshin óz aýmaǵynda Halyq­aralyq bank ornalastyrý. Prezıdent N.Nazarbaevtyń bastamasymen BUU 29 tamyzdy Semeı polıgonynyń jabylǵan kúni – Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy ha­lyqaralyq is-qımyldar kúni dep ja­rııalady.   Keńestik ıadrolyq keshen ınfraqurylymynyń negizgi jáne aýqymdy bóligi (Reseıden tysqary) – ǵylymı-zertteý mekemeleri, ýrandy óndirý men baıytý kásip­oryndary, zymyrandar shyǵarý, synaq polıgondary – Qazaqstanda qaldy. Elde ballıstıkaaralyq zymy­ran­dar úshin oqtumsyqtar men aýyr bombalaǵyshtar úshin qanatty zymyrandardyń ıadrolyq soǵys bólikteri 1991 jyldyń basynda 1216 birlikti qurady. Iаdrolyq oqtumsyqtar men strategııalyq tasymal­daǵyshtar sany boıynsha Qazaqstan álemde AQSh, Reseı jáne Ýkraınadan keıingi tórtinshi zymyrandyq-ıadrolyq áleýetke ıe boldy. Biraq ǵylymı-zertteý, óndiristik jáne ıadrolyq synaq ınfraqurylymdar jıyntyǵynda Qazaqstan is júzinde álemde úshinshi ıadrolyq áleýetke ıe edi.   Bizdiń ózge bir ekologııalyq jaramyz – bizdiń halqymyzdyń erkinen tys Qazaqstan jerinde salynǵan Semeı ıadrolyq polıgony. Munda aýada, jerde jáne jer astynda jasalǵan, jarty mıllıonnan astam adam zardap shekken jarylystardyń ıadrolyq zarıadtarynyń jıyntyq qýaty Hırosıma men Nagasakıdegi apattar kózi eseptelgen qurylǵylardan júzdegen ese asyp túsedi.

 

Nursultan NAZARBAEV.

BUU Bas Assambleıasynyń 47-inshi sessııasynda sóılegen sózinen, AQSh, Nıý-Iork q.

1992 jyldyń 5 qazany.